Đánh giá hiện trạng chất lượng nước mặt ở vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát, tỉnh Tây Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá hiện trạng chất lượng nước mặt một số vùng đất ngập nước ở vườn quốc gia lò gò xa mát tỉnh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Bùi Thị Lan Anh
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Quỳnh Hương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Đánh Giá Chất Lượng Nước Mặt Tại Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát, Tây Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Giới thiệu chung về đất ngập nước
• 1.2. Vai trò của đất ngập nước
• 1.3. Các mối đe dọa đối với đất ngập nước
• 1.4. Các yếu tố quy định chất lượng nước mặt
• 1.5. Tổng chất rắn lơ lửng (TSS – Total suspended solids)
• 1.6. Các chất dinh dưỡng
• 1.7. Chỉ số trạng thái dinh dưỡng của thủy vực TSI (Trophic State Index)
• 1.8. Những công trình nghiên cứu về đất ngập nước trên thế giới và Việt Nam
• 1.9. Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát
• 1.9.1. Giới thiệu chung
• 1.9.2. Các loại đất ngập nước trong vườn
• 1.9.3. Đặc điểm tự nhiên của vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát
• 1.9.4. Lược sử nghiên cứu Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp lấy mẫu nước
• 2.2.2. Phương pháp phân tích các thông số chất lượng nước
• 2.2.3. Phương pháp đánh giá chất lượng nước và tình trạng dinh dưỡng các vùng đất ngập nước
• 2.2.4. Phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc trưng lý hóa tính nước
• 3.2. Hiện trạng dinh dưỡng trong các thủy vực
• 3.3. Sinh khối phiêu sinh thực vật trong các thủy vực khảo sát
• 3.4. Đánh giá chung chất lượng nước mặt ở các hệ sinh thái đất ngập nước
• 3.5. Những vấn đề trong chất lượng nước ở các bàu, ao và trảng
• 3.6. Khả năng thanh lọc của suối Đa Ha và những ảnh hưởng từ các hệ sinh thái đất ngập nước xung quanh
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chất lượng nước mặt

Chất lượng nước mặt tại Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát, Tây Ninh, là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì sự sống của các hệ sinh thái đất ngập nước. Chất lượng nước không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của thực vật và động vật mà còn tác động đến sức khỏe của cộng đồng dân cư xung quanh. Các yếu tố như nhiệt độ, độ pH, hàm lượng oxy hòa tan (DO), và các chất dinh dưỡng như nitrat và photphat đều là những chỉ tiêu quan trọng trong việc đánh giá chất lượng nước. Theo nghiên cứu, các chỉ số này có thể thay đổi theo mùa và chịu ảnh hưởng từ các hoạt động của con người, như nông nghiệp và công nghiệp. Việc đánh giá chất lượng nước giúp xác định tình trạng ô nhiễm và đưa ra các biện pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

1.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng nước

Chất lượng nước mặt tại Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm cả tự nhiên và nhân tạo. Các yếu tố tự nhiên như lượng mưa, nhiệt độ và dòng chảy của nước có thể làm thay đổi nồng độ các chất trong nước. Trong khi đó, các hoạt động của con người như khai thác tài nguyên, chăn nuôi và nông nghiệp cũng góp phần làm gia tăng ô nhiễm. Nghiên cứu cho thấy rằng, các chất ô nhiễm như kim loại nặng và hóa chất nông nghiệp có thể xâm nhập vào nguồn nước, làm giảm chất lượng nước và ảnh hưởng đến sức khỏe của hệ sinh thái. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên các yếu tố này là cần thiết để bảo vệ tài nguyên nước và duy trì sự bền vững của các hệ sinh thái đất ngập nước.

II. Đánh giá hiện trạng chất lượng nước mặt

Đánh giá hiện trạng chất lượng nước mặt tại Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát cho thấy nhiều vấn đề nghiêm trọng. Các chỉ số như hàm lượng tổng chất rắn lơ lửng (TSS), nồng độ oxy hòa tan (DO) và chỉ số trạng thái dinh dưỡng (TSI) đều cho thấy sự biến động lớn. Kết quả phân tích cho thấy một số khu vực có nồng độ TSS vượt mức cho phép, điều này có thể gây ảnh hưởng đến sự sống của các loài thủy sinh. Hơn nữa, nồng độ các chất dinh dưỡng như nitrat và photphat cũng cho thấy dấu hiệu ô nhiễm, có thể dẫn đến hiện tượng phú dưỡng trong các thủy vực. Việc đánh giá chất lượng nước không chỉ giúp nhận diện các vấn đề hiện tại mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu cho các chiến lược quản lý và bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tình trạng ô nhiễm nước

Tình trạng ô nhiễm nước tại Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát đang ở mức báo động. Nghiên cứu cho thấy rằng, các nguồn ô nhiễm chủ yếu đến từ hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt của người dân địa phương. Các chất ô nhiễm như thuốc trừ sâu, phân bón và chất thải sinh hoạt đã làm gia tăng nồng độ các chất độc hại trong nước. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nước mà còn đe dọa đến sự tồn tại của các loài động thực vật quý hiếm trong khu vực. Việc thực hiện các biện pháp bảo vệ và quản lý nguồn nước là cần thiết để giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ môi trường sinh thái.

III. Đề xuất giải pháp bảo vệ chất lượng nước

Để bảo vệ chất lượng nước tại Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát, cần thực hiện một số giải pháp đồng bộ. Đầu tiên, cần tăng cường công tác quản lý và giám sát chất lượng nước, bao gồm việc thiết lập các trạm quan trắc chất lượng nước tại các điểm nhạy cảm. Thứ hai, cần tuyên truyền nâng cao nhận thức cho cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên nước và các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm. Cuối cùng, cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cho người dân trong việc chuyển đổi sang các phương pháp sản xuất nông nghiệp bền vững, giảm thiểu việc sử dụng hóa chất độc hại. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước mà còn bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển bền vững cho khu vực.

3.1. Tăng cường quản lý và giám sát

Việc tăng cường quản lý và giám sát chất lượng nước là rất cần thiết để bảo vệ môi trường tại Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát. Cần thiết lập các trạm quan trắc chất lượng nước tại các điểm quan trọng, từ đó có thể theo dõi và đánh giá tình trạng ô nhiễm một cách kịp thời. Ngoài ra, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về chất lượng nước cũng rất quan trọng, giúp các nhà quản lý có thông tin đầy đủ để đưa ra các quyết định phù hợp. Các chương trình đào tạo và tập huấn cho cán bộ quản lý và cộng đồng cũng cần được triển khai để nâng cao năng lực và nhận thức về bảo vệ tài nguyên nước.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Đất ngập nước là hệ sinh thái chuyển tiếp quan trọng giữa đất liền và vùng nước, đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái. Tại Vườn Quốc gia Lò Gò – Xa Mát, tỉnh Tây Ninh, diện tích đất ngập nước chiếm khoảng 4.533 ha, trong đó 17,5% là đất ngập nước tự nhiên. Tuy nhiên, các vùng đất ngập nước này đang chịu nhiều áp lực từ biến đổi khí hậu, khai thác tài nguyên và ô nhiễm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nước mặt và sức khỏe hệ sinh thái. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2017 đến tháng 8/2018, tập trung đánh giá chất lượng nước mặt qua các chỉ tiêu lý hóa và tình trạng dinh dưỡng tại các kiểu đất ngập nước tiêu biểu như suối Đa Ha, bàu Quang, bàu Đưng lớn và trảng Tà Nốt.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm cung cấp dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý và bảo tồn bền vững các hệ sinh thái đất ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng. Các chỉ số đánh giá bao gồm nhiệt độ, pH, độ dẫn điện, oxy hòa tan, tổng chất rắn lơ lửng (TSS), nhu cầu oxy hóa học (COD), các chất dinh dưỡng như NH4+, PO43-, tổng nitơ (Ntot), tổng photpho (Ptot) và chỉ số trạng thái dinh dưỡng TSI. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nhận diện các tác động tiêu cực và đề xuất các giải pháp bảo vệ nguồn nước và đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái học về đất ngập nước và chất lượng nước mặt, bao gồm:

- **Lý thuyết về hệ sinh thái đất ngập nước**: Đất ngập nước là môi trường sinh thái đa dạng, có khả năng điều hòa vi khí hậu, lọc nước và duy trì cân bằng sinh học. Các chức năng sinh thái này phụ thuộc vào chất lượng nước mặt và các yếu tố thủy văn.

- **Mô hình trạng thái dinh dưỡng thủy vực (TSI - Trophic State Index)**: Được sử dụng để đánh giá mức độ phú dưỡng của thủy vực dựa trên nồng độ photpho tổng và chlorophyll a, phản ánh sinh khối thực vật phù du và chất lượng nước.

- **Khái niệm các chỉ số chất lượng nước**: Bao gồm các thông số lý hóa như pH, độ dẫn điện (EC), oxy hòa tan (DO), tổng chất rắn lơ lửng (TSS), nhu cầu oxy hóa học (COD), và các chất dinh dưỡng (NH4+, PO43-, Ntot, Ptot) để đánh giá sức khỏe môi trường nước.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Mẫu nước được thu thập tại 8 điểm cố định đại diện cho các kiểu đất ngập nước trong Vườn Quốc gia Lò Gò – Xa Mát, gồm suối Đa Ha (4 điểm), bàu Quang, bàu Đưng lớn, trảng Tà Nốt và ao biên giới.

- **Phương pháp lấy mẫu**: Mẫu nước tầng mặt (0-10 cm) được thu đồng thời tại các điểm trên dòng chảy và thủy vực nước đứng. Mỗi mẫu được thu bằng chai nhựa 500-1000 mL, đảm bảo hạn chế xáo trộn và ô nhiễm.

- **Phân tích các thông số**: Các chỉ tiêu như TSS, NH4+, PO43-, chlorophyll a được phân tích tại phòng thí nghiệm Sinh môi trường, Đại học Khoa học Tự nhiên TP. Hồ Chí Minh; COD, Ntot, Ptot được phân tích tại trung tâm phân tích môi trường chuyên nghiệp.

- **Đánh giá chất lượng nước**: So sánh với quy chuẩn quốc gia QCVN 08-MT:2015/BTNMT và sử dụng chỉ số TSI để đánh giá trạng thái dinh dưỡng.

- **Phân tích số liệu**: Sử dụng phần mềm Statgraphic Centurion XVI để thực hiện phân tích phương sai đa yếu tố, kiểm định t-test và tương quan Pearson với mức ý nghĩa α = 0,05.

- **Timeline nghiên cứu**: Thu mẫu và phân tích diễn ra trong 4 đợt chính tương ứng các mùa và giai đoạn chuyển mùa: tháng 10/2017 (mùa mưa), tháng 1/2018 (giao mùa mưa-khô), tháng 4/2018 (mùa khô), tháng 7/2018 (giao mùa khô-mưa).

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

1. **Biến thiên nhiệt độ và pH**: Nhiệt độ nước mặt dao động từ 25,1 đến 36,6°C, tăng dần từ mùa mưa sang mùa khô, với nhiệt độ trung bình cao nhất 30,5 ± 3,1°C vào tháng 7/2018. Giá trị pH dao động từ 5,04 đến 6,74, có xu hướng tăng nhẹ theo thời gian nhưng không có khác biệt ý nghĩa thống kê.

2. **Độ dẫn điện (EC) và tổng chất rắn hòa tan (TDS)**: EC biến thiên từ 10 đến 80 μS/cm, tăng cao nhất vào mùa khô (tháng 4/2018) và giảm vào mùa mưa. EC trên dòng suối cao hơn đáng kể so với các thủy vực nước đứng (44,75 ± 10,1 so với 26,0 ± 9,18 μS/cm).

3. **Oxy hòa tan (DO)**: DO trung bình cao nhất 7,53 ± 1,39 mg/L vào giai đoạn chuyển mùa mưa-khô và thấp nhất 4,87 ± 2,27 mg/L vào mùa khô. DO trên dòng suối cao hơn đáng kể so với thủy vực nước đứng (7,12 ± 0,91 mg/L so với 5,46 ± 0,72 mg/L).

4. **Tổng chất rắn lơ lửng (TSS)**: TSS tại các thủy vực nước đứng cao hơn nhiều so với dòng suối (25,89 ± 12,55 mg/L so với 9,25 ± 4,28 mg/L), không có xu hướng biến thiên rõ rệt theo thời gian.

5. **Chất dinh dưỡng và trạng thái dinh dưỡng**: Nồng độ NH4+, PO43-, Ntot, Ptot và chlorophyll a cho thấy các vùng đất ngập nước có mức độ dinh dưỡng từ trung bình đến giàu dinh dưỡng, với chỉ số TSI dao động trong khoảng 40-70, phản ánh nguy cơ phú dưỡng hóa.

### Thảo luận kết quả

Sự biến động nhiệt độ và pH phù hợp với đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa của khu vực, ảnh hưởng đến hoạt động sinh học và hóa học trong nước. Độ dẫn điện và TDS tăng cao vào mùa khô do sự cô đặc các ion hòa tan khi lượng nước giảm, đồng thời phản ánh ảnh hưởng của các nguồn thải từ hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt trong vùng đệm.

Hàm lượng DO cao trên dòng suối cho thấy khả năng tự làm sạch tốt hơn so với các thủy vực nước đứng, nơi có hiện tượng tích tụ chất hữu cơ và hạn chế trao đổi khí. TSS cao ở các thủy vực nước đứng có thể do sự khuếch tán trầm tích và hoạt động chăn thả gia súc, gây ảnh hưởng đến ánh sáng và năng suất quang hợp.

Chỉ số TSI cho thấy các vùng đất ngập nước đang trong trạng thái phú dưỡng trung bình đến giàu dinh dưỡng, cảnh báo nguy cơ ô nhiễm dinh dưỡng và suy giảm chất lượng nước nếu không có biện pháp quản lý hiệu quả. Kết quả tương đồng với các nghiên cứu về đất ngập nước tại các khu vực khác, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giám sát và bảo vệ nguồn nước mặt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ biến thiên các chỉ số theo thời gian và vị trí, bảng so sánh các thông số với quy chuẩn quốc gia, giúp minh họa rõ ràng xu hướng và mức độ ô nhiễm.

## Đề xuất và khuyến nghị

1. **Tăng cường giám sát chất lượng nước mặt**: Thiết lập hệ thống quan trắc thường xuyên tại các điểm trọng yếu trong Vườn Quốc gia, nhằm phát hiện sớm các biến động bất thường về chất lượng nước, đặc biệt trong mùa khô và giai đoạn chuyển mùa.

2. **Kiểm soát nguồn thải ô nhiễm**: Áp dụng các biện pháp quản lý chặt chẽ hoạt động nông nghiệp, hạn chế sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu, đồng thời xử lý nước thải sinh hoạt và công nghiệp trong vùng đệm để giảm tải ô nhiễm dinh dưỡng.

3. **Phục hồi và bảo vệ thảm thực vật đất ngập nước**: Thực hiện các chương trình trồng lại cây bản địa, hạn chế chăn thả gia súc tự do, nhằm duy trì chức năng lọc nước và ổn định hệ sinh thái.

4. **Nâng cao nhận thức cộng đồng**: Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, đào tạo cho người dân địa phương về vai trò của đất ngập nước và cách thức bảo vệ nguồn nước, góp phần giảm thiểu tác động tiêu cực từ các hoạt động sản xuất và sinh hoạt.

Các giải pháp cần được triển khai trong vòng 3-5 năm tới, phối hợp giữa Ban quản lý Vườn Quốc gia, các cơ quan chức năng và cộng đồng dân cư địa phương để đảm bảo hiệu quả và bền vững.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. **Nhà quản lý môi trường và bảo tồn thiên nhiên**: Sử dụng dữ liệu và phân tích để xây dựng chính sách quản lý đất ngập nước, bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

2. **Nhà nghiên cứu và học viên sinh thái học, môi trường**: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả và phân tích để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến chất lượng nước và hệ sinh thái đất ngập nước.

3. **Cơ quan quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn**: Áp dụng các khuyến nghị về kiểm soát ô nhiễm và quản lý nguồn nước trong vùng đệm, nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp bền vững.

4. **Cộng đồng dân cư địa phương và tổ chức phi chính phủ**: Nâng cao nhận thức và tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, duy trì nguồn nước sạch và đa dạng sinh học tại khu vực.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Tại sao chất lượng nước mặt ở Vườn Quốc gia Lò Gò – Xa Mát lại quan trọng?**  
Chất lượng nước mặt ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe hệ sinh thái đất ngập nước, đa dạng sinh học và nguồn tài nguyên phục vụ cộng đồng địa phương. Nước sạch giúp duy trì cân bằng sinh thái và phòng tránh ô nhiễm.

2. **Các chỉ số nào được sử dụng để đánh giá chất lượng nước trong nghiên cứu?**  
Nghiên cứu sử dụng các chỉ số như pH, nhiệt độ, độ dẫn điện (EC), oxy hòa tan (DO), tổng chất rắn lơ lửng (TSS), nhu cầu oxy hóa học (COD), các chất dinh dưỡng NH4+, PO43-, tổng nitơ (Ntot), tổng photpho (Ptot) và chlorophyll a.

3. **Tình trạng phú dưỡng hóa có ảnh hưởng gì đến hệ sinh thái?**  
Phú dưỡng hóa làm tăng sinh khối tảo, gây tắc nghẽn ánh sáng, giảm oxy hòa tan, ảnh hưởng đến sự sống của các loài thủy sinh và làm suy giảm chất lượng nước.

4. **Biện pháp nào hiệu quả để giảm ô nhiễm dinh dưỡng trong đất ngập nước?**  
Kiểm soát nguồn thải từ nông nghiệp và sinh hoạt, phục hồi thảm thực vật bản địa, giám sát chất lượng nước thường xuyên và nâng cao nhận thức cộng đồng là các biện pháp hiệu quả.

5. **Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các khu vực khác không?**  
Phương pháp và kết quả nghiên cứu có thể tham khảo để áp dụng cho các vùng đất ngập nước tương tự, giúp quản lý và bảo tồn hiệu quả trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế.

## Kết luận

- Đất ngập nước tại Vườn Quốc gia Lò Gò – Xa Mát chiếm 17,5% diện tích, là nơi sinh sống đa dạng sinh học phong phú và có vai trò sinh thái quan trọng.  
- Chất lượng nước mặt biến động theo mùa, với các chỉ số như nhiệt độ, pH, EC, DO và TSS phản ánh ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và hoạt động con người.  
- Các vùng đất ngập nước đang trong trạng thái phú dưỡng trung bình đến giàu dinh dưỡng, cảnh báo nguy cơ ô nhiễm và suy thoái hệ sinh thái.  
- Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý, bảo tồn và phục hồi đất ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế.  
- Đề xuất các giải pháp giám sát, kiểm soát ô nhiễm, phục hồi thảm thực vật và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo vệ bền vững nguồn nước và đa dạng sinh học.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình giám sát liên tục và đánh giá tác động lâu dài, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các vùng đất ngập nước khác để hoàn thiện chiến lược bảo tồn toàn diện. Hành động kịp thời và phối hợp đa ngành là yếu tố then chốt để duy trì sức khỏe hệ sinh thái đất ngập nước.

---

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Giới thiệu chung về đất ngập nước Các vùng miền với những điều kiện khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng khác nhau đã tạo ra các vùng đất ngập nước có đặc điểm, tính chất, cảnh quan và hệ sinh thái khác nhau làm nên sự đa dạng của đất ngập nước. Định nghĩa và hệ thống phân loại đất ngập nước ra đời nhằm mục đích phục vụ cho việc quản lý và sử dụng chúng một cách hiệu quả. Rất nhiều những đề án, định nghĩa và phân loại đất ngập nước đã được đề nghị trong nhiều năm qua.

Tùy vào sự phân bố, loại hình, mục đích sử dụng và quản lý mà mỗi nơi có các định nghĩa và phân loại riêng về đất ngập nước phù hợp. Sau đây là định nghĩa và phân loại đất ngập nước có tính phổ quát: 1. Định nghĩa Theo định nghĩa của công ước Ramsar (1971): Đất ngập nước là “Khu vực đầm lầy, bùn, than bùn hoặc nước, dù là tự nhiên hay nhân tạo, vĩnh viễn hoặc tạm thời, với nước tĩnh hoặc chảy, ngọt, lợ hoặc mặn, bao gồm cả các vùng nước biển, độ sâu khi thủy triều thấp không vượt quá sáu mét”. Định nghĩa này bao gồm cả hồ và sông không kể độ sâu [7].

- Đất ngập nước là môi trường sống bị ngập lụt hoặc bão hòa bởi nước trong ít nhất một số năm. Chúng bao gồm các kiểu đầm lầy và đầm lầy than bùn cũng như các khu vực thấp khác nơi sự hiện diện của nước đứng làm thay đổi tính chất hóa học và vật lý của đất và có thể dẫn đến một số kiểu thảm thực vật nhất định [8]. - Đất ngập nước gồm nhiều loại hình từ ao, hồ, sông ngòi, đầm lầy, đồng lúa đến rừng ngập mặn phát triển trên đất lầy mặn ven biển, rừng tràm phát triển trên đất chua phèn, các đầm ao nuôi trồng thủy sản, các bãi cá, các rạn san hô…[1]. Phân loại - Theo Ramsar, có năm loại đất ngập nước chính thường được công nhận: + biển (các vùng đất ngập nước ven biển bao gồm đầm phá ven biển, bờ đá và các rạn san hô) + cửa sông (bao gồm vùng đồng bằng, đầm lầy thủy triều và đầm lầy ngập mặn) + hồ + sông (các vùng đất ngập nước dọc sông và suối) Luan van 4 + đầm lầy (bao gồm đầm lầy cây thân thảo chiếm ưu thế, đầm lầy cây thân gỗ chiếm chiếm ưu thế, đầm lầy than bùn).

Ngoài ra, còn có các vùng đất ngập nước nhân tạo như ao nuôi cá và tôm, ao nuôi, đất nông nghiệp được tưới tiêu, máng muối, hồ chứa, hố sỏi, trang trại và kênh rạch. Công ước Ramsar đã thông qua một phân loại Ramsar loại đất ngập nước bao gồm 42 loại, được chia thành ba kiểu: Vùng đất ngập nước biển và ven biển, vùng đất ngập nước nội địa và vùng đất ngập nước nhân tạo [7]. - Keddy, 2000 phân chia đất ngập nước thành 6 kiểu cơ bản bao gồm 4 kiểu đơn giản nhất là: + Đầm lầy cây thân gỗ và cây bụi (swamp); + Đầm lầy cây bụi và cỏ (marsh); + Đầm lầy thấp có sậy và cỏ trên đất than bùn nông (fen); + Đầm lầy có cây thân gỗ, cây bụi, sậy trên đất than bùn sâu (bog) và 2 kiểu mở rộng thêm là đồng cỏ ngập nước theo mùa (wet meadow) và các thuỷ vực nước nông (shallow water) [9]. - Hệ thống phân loại của Canada: đất ngập nước phân chia theo 2 tiêu chí rộng đó là: (1) Đất ngập nước trên nền đất hữu cơ (Organic wetlands); và (2) Đất ngập nước trên nền đất vô cơ (Mineral wetlands).

Hệ thống phân loại đất ngập nước của Canada được phân chia theo thứ bậc gồm có 3 bậc: 1) Lớp (Class); 2) Dạng (Form); và 3) Kiểu (Type). Lớp đất ngập nước là đơn vị phân loại cao nhất được phân chia dựa trên nguồn gốc chung của hệ sinh thái và đặc điểm tự nhiên của môi trường đất ngập nước. Theo đó, ở Canada đất ngập nước có 5 Lớp là: 1) Đầm lầy cây bụi trên đất than bùn dày (bog); 2) Đầm lầy cỏ trên đất than bùn mỏng (fen); 3) Đầm lầy cây bụi (swamp); 4) Đầm lầy cỏ (marsh); và 5) Vùng ngập nước nông (shallow water). Dạng đất ngập nước được phân chia từ các Lớp đất ngập nước dựa trên các đặc trưng về địa mạo, thuỷ văn và đất.

Một số dạng đất ngập nước có thể được phân chia nhỏ hơn thành các dạng phụ (Subform). Một số dạng đất ngập nước điển hình là: Bình nguyên Atlantic (Atlantic plateau); mép bờ biển (Beach ridge); lưu vực (Basin); vịnh vùng cửa sông (Estuarine bay water); vùng nước ven bờ hồ lớn (Lacustrine shore water); đầm phá (Lagoon); thuộc về sông (Riverine); thuộc về suối (Stream); v. Luan van 5 Kiểu đất ngập nước được phân chia từ các dạng hay dạng phụ dựa trên các đặc trưng hình thái của các quần xã thực vật. Một số kiểu đất ngập nước điển hình như: Cỏ (Grass); rừng cây gỗ cứng (Hardwood trees); rừng cây bụi hỗn giao (Mixed shrub); rừng cây lớn hỗn giao (Mixed trees); không có thực vật (Non-vegetated); sậy (Reed); thực vật bán ngập (Submerged)… Hệ thống phân loại này dựa chủ yếu trên các đặc trưng về đất, nước, thảm thực vật [9].

 Một số hệ thống phân loại tại Việt Nam: - Công ước Ramsar và phân loại đất ngập nước của Việt Nam (Cục Bảo vệ Môi trường): Năm 2001, Cục Môi trường (Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường) đã công bố tài liệu “Các vùng đất ngập nước có giá trị đa dạng sinh học và môi trường của Việt Nam”. Trong tài liệu này, tác giả đã đưa ra một bảng phân loại đất ngập nước tạm thời để tham khảo dựa trên cách phân loại đất ngập nước của Ramsar (Classification System for “Wetland Types”). Kèm theo là danh sách 68 khu đất ngập nước đã được kiểm kê theo tiêu chí có giá trị cao về đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường của Việt Nam. Hệ thống phân loại này dựa vào Hệ thống phân loại các vùng đất ngập nước (Classification System for “Wetland Types”) của Ramsar nhưng đã được lược bỏ một số kiểu đất ngập nước không có ở Việt Nam [9].

- Hoàng Văn Thắng và Lê Diên Dực [9], dựa trên các tiêu chí vận dụng làm cơ sở cho việc xây dựng hệ thống phân loại ĐNN Việt Nam (theo thứ bậc) bao gồm: 1. Tính chất của nước (mặn, lợ, ngọt); ii. Ngập thường xuyên; 2. Ngập định kỳ (chu kỳ hàng năm hoặc một số năm); 3.

Đất và địa mạo: i. Các loại đất khác nhau (than bùn, sét, cát pha, sỏi…); ii. Hình dạng, kích cỡ của đất ngập nước; Luan van 6 3. Thảm thực vật: i.

Cây gỗ, cây bụi, lau sậy, đồng cỏ…; ii. Mức độ ưu thế của các loại hình thảm thực vật; 4. Sự tác động của con người: i. Không có tác động hoặc tác động ít (đất ngập nước tự nhiên); ii.

Được hình thành do tác động của con người mà có (đất ngập nước nhân tạo). đề xuất hệ thống phân loại đất ngập nước Việt Nam gồm 2 hệ thống: - Đất ngập nước tự nhiên gồm: + Đất ngập nước ven biển và biển (12 kiểu) + Đất ngập nước nội địa (19 kiểu) - Đất ngập nước nhân tạo + Biển và ven biển (2 kiểu) + Nội địa (8 kiểu) 1. Vai trò của đất ngập nước Đất ngập nước là một trong những môi trường hiệu quả nhất thế giới. Đó là cái nôi của đa dạng sinh học, cung cấp nước và năng suất chính và là nơi quyết định sự sống còn của vô số loài thực vật.

Chúng là môi trường sống của rất nhiều các loài chim, động vật có vú, bò sát, lưỡng cư, cá và các loài không xương sống. Đất ngập nước cũng là kho vật liệu di truyền quan trọng. Ví dụ, lúa là một loại cây trồng đất ngập nước phổ biến, là nguồn lương thực chính của hơn một nửa nhân loại [7]. Một số nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng các hệ sinh thái cung cấp ít nhất 33 nghìn tỷ đô la các dịch vụ hàng năm, trong đó khoảng 4,9 nghìn tỷ đô la là do các vùng đất ngập nước [7].

Các hệ sinh thái đất ngập nước đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Ngoài ra, đó còn là nơi giúp bảo vệ môi trường, nghiên cứu khoa học, vui chơi giải trí phục vụ đời sống xã hội. Các hệ sinh thái đất ngập nước cũng là nơi có tiềm năng lớn để sản xuất và cung cấp các nguồn năng lượng xanh, sạch, lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh. Đồng thời, sự phong phú của các loài động vật, thực vật còn có vai trò rất quan trọng về tinh thần và văn hóa truyền Luan van 7 thống của các dân tộc bản địa, đặc biệt đối với cộng đồng có cuộc sống dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu.

Đa dạng sinh học ở vùng biển và vùng đất ngập nước nội địa không chỉ là vấn đề cốt lõi trong sinh kế hướng tới sự thịnh vượng, mà còn được xem như là vật chỉ thị cho chất lượng môi trường nước, chất lượng rừng, chất lượng ổ sinh thái bị biến đổi trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay. Thực vật trong vùng đất ngập nước có thể hấp thụ phân bón, thuốc trừ sâu độc hại, kim loại nặng và các chất độc khác từ các hoạt động công nghiệp giúp làm sạch và lọc nước thải [10]. Nhiều nghiên cứu đã cho thấy, đất ngập nước mặc dù chỉ chiếm 6 – 8% diện tích bề mặt Trái đất tuy nhiên có thể làm giảm những tác động từ biến đổi khí hậu. Các vùng đất than bùn lưu trữ lượng carbon gấp đôi so với tất cả các khu rừng trên thế giới.

Khí CO2 được đồng hóa thành các hợp chất hữu cơ chứa carbon thông qua quá trình quang hợp của thực vật. Carbon hữu cơ sẽ được chuyển hóa thành các dạng khác nhau trong các chu trình dinh dưỡng ở các bậc dinh dưỡng. Một phần các hợp chất hữu cơ được sinh vật sử dụng như các hợp chất cung cấp năng lượng, qua quá trình hô hấp, carbon trong các hợp chất hữu cơ được phân giải thành CO2, phóng thích lại môi trường. Carbon dạng hữu cơ trong sinh vật có thể theo con đường phân hủy của sinh vật phân giải, trở lại dạng vô cơ.

Con đường chuyển hóa sinh học diễn ra nhanh, lượng hấp thụ và phóng thích tương đối cân bằng, là yếu tố duy trì hàm lượng CO2 trong khí quyển. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu. Nếu giảm nguồn hấp thụ CO2 chủ yếu là thực vật, sự chuyển hóa vật chất sẽ nghiêng về hướng phân giải sẽ làm tăng hàm lượng CO2 trong khí quyển [11].