Đánh giá cảnh quan phục vụ mục đích đề xuất một số mô hình phát triển nông lâm nghiệp bền vững tỉnh đắk nông

Đánh giá cảnh quan và đề xuất mô hình phát triển nông lâm nghiệp bền vững tại tỉnh Đắk Nông, hướng tới bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế.

• Tác giả: Trần Thị Mai Phương
• Người hướng dẫn: TSKH Phạm Hoàng Hải
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ
• Chuyên ngành: Địa lý
• Đề tài: Đánh Giá Cảnh Quan và Đề Xuất Mô Hình Phát Triển Nông, Lâm Nghiệp Bền Vững Tỉnh Đắk Nông
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO MỤC ĐÍCH ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN NÔNG, LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về cảnh quan, đánh giá CQ
• 1.2. Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu
• 1.2.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.2.3. Quy trình nghiên cứu
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN TỈNH ĐẮK NÔNG
• 2.1. Các nhân tố thành tạo cảnh quan tỉnh Đắk Nông
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa chất, kiến tạo
• 2.1.3. Địa hình, địa mạo
• 2.1.4. Lớp phủ thổ nhưỡng
• 2.1.5. Thảm thực vật
• 2.1.6. Hoạt động kinh tế - xã hội và mức độ nhân tác
• 2.2. Đặc điểm cảnh quan tỉnh Đắk Nông
• 2.2.1. Hệ thống phân loại cảnh quan
• 2.2.2. Bản đồ cảnh quan
• 2.2.3. Đặc điểm cấu trúc cảnh quan
• 2.2.4. Đặc điểm chức năng cảnh quan
• 2.2.5. Đặc điểm động lực phát triển cảnh quan
• 2.2.6. Đặc thù CQ cao nguyên và tính trội trong phân hóa CQ tỉnh Đắk Nông
• 2.3. Phân vùng cảnh quan tỉnh Đắk Nông
• 2.3.1. Nguyên tắc và phương pháp phân vùng
• 2.3.2. Đặc điểm của các vùng và tiểu vùng CQ tỉnh Đắk Nông
• 2.3.2.1. Đặc điểm CQ huyện Tuy Đức
• 2.3.2.2. Đặc điểm các nhân tố thành tạo cảnh quan
• 2.3.2.3. Đặc điểm phân hóa cảnh quan
• 2.3.3. Chức năng cảnh quan
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN VÀ XÁC LẬP MỘT SỐ MÔ HÌNH NÔNG, LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG TỈNH ĐẮK NÔNG
• 3.1. Đánh giá CQ cho phát triển nông, lâm nghiệp tỉnh Đắk Nông
• 3.1.1. Đánh giá CQ cho phát triển nông nghiệp
• 3.1.2. Đánh giá cảnh quan cho phát triển ngành lâm nghiệp
• 3.1.3. Tổng hợp kết quả ĐGCQ cho phát triển các loại hình sản xuất NLN
• 3.1.4. Đánh giá cảnh quan huyện Tuy Đức cho phát triển cây Mắc-ca
• 3.1.4.1. Cơ sở lựa chọn cây Mắc-ca
• 3.1.4.2. Đặc điểm sinh thái cây Mắc-ca
• 3.1.4.3. Đánh giá cảnh quan cho phát triển cây Mắc-ca
• 3.1.4.4. Lợi thế của trồng cây Mắc-ca so với các cây trồng khác
• 3.2. Phân tích hiện trạng phát triển nông, lâm nghiệp dưới góc độ bền vững
• 3.2.1. Hiện trạng phát triển các ngành sản xuất nông, lâm nghiệp
• 3.2.2. Biến động tài nguyên
• 3.2.3. Những thách thức trong phát triển nông, lâm nghiệp bền vững ở tỉnh Đắk Nông
• 3.3. Định hướng không gian ưu tiên phát triển các ngành sản xuất nông, lâm nghiệp tỉnh Đắk Nông
• 3.3.1. Cơ sở đề xuất định hướng
• 3.3.2. Kiến nghị định hướng không gian ưu tiên phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp
• 3.3.3. Kiến nghị không gian trồng cây Mắc-ca ở huyện Tuy Đức
• 3.4. Đề xuất một số mô hình phát triển nông, lâm nghiệp bền vững trên lãnh thổ Đắk Nông
• 3.4.1. Hiện trạng các mô hình phát triển nông, lâm nghiệp
• 3.4.2. Một số mô hình phát triển nông, lâm nghiệp bền vững ở các tiểu vùng cảnh quan tiêu biểu
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Bền Vững Đắk Nông

Đắk Nông, với vị thế địa lý chiến lược ở Nam Tây Nguyên, sở hữu tiềm năng lớn cho phát triển nông, lâm nghiệp. Đất bazan màu mỡ chiếm hơn 60% diện tích, cùng diện tích rừng đáng kể và khí hậu ưu đãi, tạo điều kiện thuận lợi cho ngành nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn. Tuy nhiên, tỷ lệ đói nghèo vẫn còn cao, đặc biệt trong cộng đồng dân tộc thiểu số gắn liền với rừng. Sự phát triển kinh tế chủ yếu theo chiều rộng đã gây áp lực lên tài nguyên, đòi hỏi cách tiếp cận bền vững hơn. Do đó, nghiên cứu cảnh quan để quy hoạch không gian phát triển nông, lâm nghiệp bền vững là vô cùng cấp thiết. Tiếp cận cảnh quan học giúp đánh giá tổng hợp lãnh thổ, từ đó đề xuất các mô hình kinh tế sinh thái phù hợp, giải quyết các thách thức hiện tại và đảm bảo tương lai cho Đắk Nông.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nông Lâm Nghiệp Với Kinh Tế Đắk Nông

Ngành nông, lâm nghiệp đóng vai trò chủ đạo, chiếm gần 50% cơ cấu kinh tế và thu hút phần lớn lao động của tỉnh Đắk Nông. Tuy nhiên, năng suất và giá trị gia tăng còn hạn chế. Chuyên canh cao, thiếu liên kết trong sản xuất, và khai thác tài nguyên thiếu bền vững đang cản trở sự phát triển. Cần có các giải pháp quy hoạch không gian và mô hình sản xuất phù hợp để nâng cao hiệu quả và đảm bảo tính bền vững.

1.2. Thách Thức Phát Triển Bền Vững Trong Nông Lâm Nghiệp Đắk Nông

Tái thành lập năm 2004, Đắk Nông đối mặt với áp lực di dân tự do, trình độ dân trí thấp, và khai thác tài nguyên quá mức. Chuyên canh nông nghiệp, thiếu mô hình sản xuất hiệu quả, phân bố không hợp lý, và ít chú trọng đến phát triển bền vững là những thách thức lớn. Nghiên cứu cảnh quan cung cấp cơ sở khoa học để giải quyết các vấn đề này, hướng đến sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

II. Đánh Giá Cảnh Quan Giải Pháp Phát Triển Nông Nghiệp Đắk Nông

Đánh giá cảnh quan là phương pháp tiếp cận tổng hợp, toàn diện để làm rõ đặc trưng phân hóa có quy luật của tự nhiên, tiềm năng của các đơn vị địa tổng thể. Từ đó, tạo cơ sở khoa học cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên, phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu cảnh quan học giúp xác định các khu vực phù hợp cho từng loại cây trồng, vật nuôi, đồng thời đề xuất các giải pháp canh tác bền vững, bảo vệ môi trường. Theo tác giả Nguyễn Đình Hòe, “phát triển chỉ là tăng trưởng GDP hàng năm và xây dựng một xã hội tiêu thụ… sẽ không giải quyết được nghèo đói cũng như hàng loạt các vấn đề suy thoái môi trường”. Do đó, việc đánh giá cảnh quan, phân vùng sinh thái nông nghiệp một cách khoa học là yêu cầu bức thiết.

2.1. Cơ Sở Lý Luận Của Đánh Giá Cảnh Quan Trong Nông Nghiệp

Cảnh quan học nghiên cứu cấu trúc, chức năng, và động lực của các hệ thống tự nhiên, bao gồm cả tác động của con người. Đánh giá cảnh quan cho phép xác định các yếu tố tự nhiên và kinh tế-xã hội ảnh hưởng đến năng suất và hiệu quả của sản xuất nông nghiệp. Từ đó, đề xuất các biện pháp quản lý và sử dụng đất đai hợp lý, bảo vệ tài nguyên và môi trường.

2.2. Ứng Dụng GIS Trong Đánh Giá Cảnh Quan Nông Nghiệp Đắk Nông

Hệ thống thông tin địa lý (GIS) là công cụ mạnh mẽ để phân tích và hiển thị dữ liệu không gian, hỗ trợ quá trình đánh giá cảnh quan. GIS cho phép tích hợp thông tin về địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu, thảm thực vật, sử dụng đất, và các yếu tố kinh tế-xã hội khác. Từ đó, tạo ra các bản đồ đánh giá tiềm năng nông nghiệp, phân vùng sinh thái nông nghiệp, và hỗ trợ quy hoạch sử dụng đất đai.

III. Phân Vùng Cảnh Quan Định Hướng Nông Lâm Nghiệp Bền Vững Đắk Nông

Phân vùng cảnh quan là quá trình chia lãnh thổ thành các đơn vị đồng nhất về đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội. Các đơn vị này có tiềm năng và hạn chế riêng, đòi hỏi các giải pháp phát triển phù hợp. Phân vùng cảnh quan cung cấp cơ sở khoa học cho việc quy hoạch không gian phát triển nông, lâm nghiệp, đảm bảo sự phù hợp giữa các hoạt động sản xuất và điều kiện tự nhiên. Nghiên cứu này tập trung vào phân vùng cảnh quan tỉnh Đắk Nông, từ đó đưa ra các định hướng phát triển cho từng vùng.

3.1. Các Tiêu Chí Phân Vùng Cảnh Quan Nông Lâm Nghiệp

Các tiêu chí phân vùng cảnh quan bao gồm địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu, thảm thực vật, nguồn nước, và các yếu tố kinh tế-xã hội khác. Địa hình ảnh hưởng đến khả năng canh tác và tưới tiêu. Thổ nhưỡng quyết định năng suất cây trồng. Khí hậu ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của cây trồng và vật nuôi. Thảm thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đất và nước. Nguồn nước là yếu tố sống còn cho sản xuất nông nghiệp.

3.2. Phân Vùng Cảnh Quan Chi Tiết Huyện Tuy Đức Đắk Nông

Huyện Tuy Đức được lựa chọn là khu vực nghiên cứu điểm, với phân vùng cảnh quan chi tiết hơn. Điều này cho phép đánh giá tiềm năng và hạn chế của từng khu vực cụ thể, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển nông nghiệp phù hợp. Đặc biệt, nghiên cứu tập trung vào tiềm năng phát triển cây Mắc-ca, một loại cây có giá trị kinh tế cao và phù hợp với điều kiện tự nhiên của huyện.

3.3. Ứng Dụng Kết Quả Phân Vùng Vào Quy Hoạch Nông Lâm Nghiệp

Kết quả phân vùng cảnh quan được sử dụng để xây dựng các bản đồ quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch sản xuất nông nghiệp, và quy hoạch phát triển lâm nghiệp. Quy hoạch cần đảm bảo sự phù hợp giữa các hoạt động sản xuất và điều kiện tự nhiên, đồng thời bảo vệ tài nguyên và môi trường. Quy hoạch cũng cần tính đến các yếu tố kinh tế-xã hội, như thị trường tiêu thụ, cơ sở hạ tầng, và trình độ dân trí.

IV. Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Giải Pháp Bền Vững Cho Đắk Nông

Mô hình nông, lâm kết hợp (NLKH) là hệ thống quản lý đất đai tích hợp cây trồng nông nghiệp và cây lâm nghiệp trên cùng một đơn vị diện tích. NLKH mang lại nhiều lợi ích, bao gồm tăng năng suất, cải thiện độ phì của đất, bảo vệ nguồn nước, đa dạng hóa sản phẩm, và giảm thiểu rủi ro. NLKH là giải pháp bền vững cho phát triển nông, lâm nghiệp ở Đắk Nông, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy thoái tài nguyên. Luận án sẽ đánh giá hiện trạng các mô hình NLKH và đề xuất các mô hình phù hợp cho từng tiểu vùng cảnh quan.

4.1. Lợi Ích Của Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Đa Dạng Sinh Học

NLKH tạo ra môi trường sống đa dạng cho các loài động thực vật, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học. Cây lâm nghiệp cung cấp bóng mát và nơi trú ẩn cho động vật, đồng thời cải thiện chất lượng không khí và nước. Cây trồng nông nghiệp cung cấp thức ăn cho động vật, đồng thời tận dụng các chất dinh dưỡng từ cây lâm nghiệp.

4.2. Các Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Tiêu Biểu Tại Đắk Nông

Các mô hình NLKH tiêu biểu tại Đắk Nông bao gồm trồng xen cây cà phê với cây ăn quả và cây che bóng, trồng rừng kết hợp với chăn nuôi gia súc, và trồng cây lâm nghiệp trên đất dốc. Mỗi mô hình có ưu và nhược điểm riêng, phù hợp với các điều kiện tự nhiên và kinh tế-xã hội khác nhau. Luận án sẽ đánh giá hiệu quả của từng mô hình và đề xuất các giải pháp cải thiện.

4.3. Đề Xuất Mô Hình Kinh Tế Sinh Thái Nông Lâm Nghiệp Bền Vững

Trên cơ sở đánh giá cảnh quan và phân tích các mô hình NLKH hiện có, luận án sẽ đề xuất các mô hình kinh tế sinh thái phù hợp cho từng tiểu vùng cảnh quan. Các mô hình này cần đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Mô hình kinh tế sinh thái chú trọng sử dụng các nguồn tài nguyên tái tạo, giảm thiểu chất thải, và tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

V. Ứng Dụng Cây Mắc ca Phát Triển Nông Nghiệp Huyện Tuy Đức

Cây Mắc-ca được xem là một trong những loại cây trồng tiềm năng cho phát triển nông nghiệp ở huyện Tuy Đức, Đắk Nông. Với giá trị kinh tế cao và khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên của vùng, Mắc-ca có thể góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, cần có đánh giá kỹ lưỡng về cảnh quan và quy hoạch vùng trồng hợp lý để đảm bảo sự phát triển bền vững của cây Mắc-ca.

5.1. Đánh Giá Tiềm Năng Phát Triển Cây Mắc ca Dựa Trên Cảnh Quan

Đánh giá cảnh quan cho phép xác định các khu vực phù hợp để trồng cây Mắc-ca, dựa trên các yếu tố như địa hình, thổ nhưỡng, khí hậu, và nguồn nước. Đánh giá cũng cần tính đến các yếu tố kinh tế-xã hội, như thị trường tiêu thụ, cơ sở hạ tầng, và trình độ dân trí. Từ đó, đề xuất các biện pháp quản lý và sử dụng đất đai hợp lý, bảo vệ tài nguyên và môi trường.

5.2. Quy Hoạch Vùng Trồng Cây Mắc ca Bền Vững Ở Huyện Tuy Đức

Quy hoạch vùng trồng cây Mắc-ca cần đảm bảo sự phù hợp giữa các hoạt động sản xuất và điều kiện tự nhiên, đồng thời bảo vệ tài nguyên và môi trường. Quy hoạch cũng cần tính đến các yếu tố kinh tế-xã hội, như thị trường tiêu thụ, cơ sở hạ tầng, và trình độ dân trí. Quy hoạch cần khuyến khích các mô hình trồng Mắc-ca kết hợp với các loại cây trồng khác, để đa dạng hóa sản phẩm và giảm thiểu rủi ro.

VI. Kết Luận Kiến Nghị Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Bền Vững

Nghiên cứu đã làm rõ đặc điểm cảnh quan tỉnh Đắk Nông và đề xuất các mô hình phát triển nông, lâm nghiệp bền vững dựa trên đánh giá cảnh quan và phân vùng sinh thái. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho việc quy hoạch không gian và quản lý tài nguyên, hướng đến sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, và người dân để triển khai các giải pháp bền vững trên thực tế.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Về Đánh Giá Cảnh Quan Đắk Nông

Nghiên cứu đã xác định các vùng cảnh quan khác nhau ở Đắk Nông, mỗi vùng có tiềm năng và hạn chế riêng cho phát triển nông, lâm nghiệp. Đánh giá cảnh quan cho phép xác định các khu vực phù hợp cho từng loại cây trồng, vật nuôi, đồng thời đề xuất các giải pháp canh tác bền vững, bảo vệ môi trường. Các mô hình NLKH được đề xuất dựa trên đặc điểm của từng vùng cảnh quan.

6.2. Kiến Nghị Chính Sách Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Bền Vững

Cần có các chính sách hỗ trợ người dân áp dụng các mô hình NLKH bền vững, bao gồm hỗ trợ kỹ thuật, tín dụng, và thị trường tiêu thụ. Cần tăng cường công tác quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, đặc biệt là rừng và đất đai. Cần nâng cao trình độ dân trí và ý thức bảo vệ môi trường cho người dân. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý, và người dân để triển khai các giải pháp bền vững trên thực tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội tại các vùng sinh thái đặc thù đòi hỏi sự gắn kết hữu cơ giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo toàn tính toàn vẹn của sinh quyển. Trong bối cảnh đó, công trình luận án tiến sĩ địa lý của nghiên cứu sinh Trần Thị Mai Phương với tiêu đề "Đánh giá cảnh quan phục vụ mục đích đề xuất một số mô hình phát triển nông, lâm nghiệp bền vững tỉnh Đắk Nông" (Chuyên ngành: Địa lý Tự nhiên, Mã số: 62.17, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TSKH. Phạm Hoàng Hải và TS. Nguyễn Văn Lạng tại Học viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, 2017) đại diện cho một bước tiến tiên phong trong việc ứng dụng lý luận cảnh quan học hiện đại vào bài toán quy hoạch không gian lãnh thổ cấp tỉnh và cấp huyện điểm tại vùng Tây Nguyên.

Về bối cảnh khoa học, Đắk Nông là tỉnh nằm ở cửa ngõ Tây Nam vùng Tây Nguyên, sở hữu vị thế địa - sinh thái và địa - chính trị xung yếu với 130 km đường biên giới giáp Campuchia và tổng diện tích tự nhiên đạt 6.509,26 km². Lãnh thổ mang tiềm năng to lớn nhờ diện tích đất bazan màu mỡ chiếm trên 60% diện tích tự nhiên, phân bố tập trung trên các cao nguyên lượn sóng thoát nước tốt. Tuy nhiên, sau khi tái lập tỉnh vào năm 2004, nền kinh tế của địa phương phụ thuộc nặng nề vào ngành nông, lâm nghiệp (chiếm 49,32% GRDP và thu hút khoảng 76% lực lượng lao động), trong khi tỷ lệ hộ nghèo còn ở mức rất cao, đạt 19,26% vào năm 2015, đặc biệt nghiêm trọng trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ. Sự gia tăng ồ ạt của các luồng di dân tự do, phương thức canh tác thuần túy chạy theo năng suất ngắn hạn, tình trạng phá rừng chuyển đổi sang cây công nghiệp dài ngày thiếu kiểm soát đã gây suy thoái tài nguyên đất, suy giảm nguồn nước ngầm và xói mòn tính bền vững sinh thái.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) thực sự nổi bật: các nghiên cứu trước đây tại Đắk Nông chủ yếu được tiến hành trước thời điểm phân tách địa giới hành chính (nghiên cứu gộp trong phạm vi tỉnh Đắk Lắk cũ hoặc vùng Tây Nguyên rộng lớn) với bản đồ tỷ lệ nhỏ (1:250.000 đến 1:500.000), hoặc chỉ tiếp cận đơn lẻ theo từng hợp phần như thổ nhưỡng (Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp, 1978, 1995; Lưu Thế Anh, 2012), địa chất - địa mạo (Uông Đình Khanh và cs., 2010), sinh khí hậu và thủy văn (Trung tâm Khí tượng Thủy văn Đắk Nông, 2007; Nguyễn Lưu, 2010). Hoàn toàn vắng bóng một công trình khoa học độc lập ở quy mô toàn tỉnh kết hợp đa tỷ lệ (1:100.000 cấp tỉnh và 1:50.000 cấp huyện điểm) vận dụng trọn vẹn lý luận cảnh quan học cấu trúc - chức năng để đánh giá thích nghi sinh thái và thiết lập các mô hình kinh tế sinh thái (KTST) thích ứng.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các nhân tố nội tại và ngoại sinh tương tác như thế nào để hình thành nên cấu trúc đứng, cấu trúc ngang và quy luật phân hóa cảnh quan đa bậc trên địa bàn tỉnh Đắk Nông và huyện Tuy Đức?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ thích nghi sinh thái của từng đơn vị cảnh quan đối với các loại hình sản xuất nông, lâm nghiệp chủ lực và cây trồng mới có giá trị sinh thái - kinh tế cao (cây Mắc-ca) được định lượng ra sao thông qua hệ thống chỉ tiêu tích hợp AHP và GIS?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Không gian lãnh thổ Đắk Nông cần được tổ chức phân vùng ưu tiên như thế nào nhằm giải quyết xung đột giữa hiện trạng khai thác tài nguyên và ngưỡng chịu tải sinh thái?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những kiểu mô hình hệ kinh tế sinh thái nông, lâm nghiệp nào là tối ưu cho các tiểu vùng cảnh quan tiêu biểu, vừa bảo đảm sinh kế nông hộ, vừa bảo vệ môi trường vùng biên giới?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Cảnh quan tỉnh Đắk Nông mang đặc thù cao nguyên nhiệt đới gió mùa phân hóa phức tạp nhưng có quy luật chặt chẽ, tạo thành các đơn vị địa tổng thể có tiềm năng sinh thái phân hóa rõ nét.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Việc tích hợp đánh giá chức năng và tính thích nghi sinh thái của cảnh quan với phân tích hiện trạng kinh tế - xã hội là cơ sở khoa học tối ưu để hoạch định không gian ưu tiên và xác lập các mô hình kinh tế sinh thái nông, lâm nghiệp bền vững.

Khung lý thuyết của công trình được định hình trên sự giao thoa giữa Trường phái Cảnh quan học sinh - địa vật lý Xô Viết, Sinh thái học Cảnh quan hiện đại phương Tây và Lý thuyết Hệ Kinh tế Sinh thái Việt Nam. Đóng góp đột phá của luận án là làm sáng tỏ bản đồ phân loại cảnh quan tỉnh Đắk Nông (1:100.000) gồm 1 hệ, 1 phụ hệ, 3 lớp, 6 phụ lớp, 2 kiểu, 6 phụ kiểu, 83 loại cảnh quan thuộc 8 tiểu vùng của 4 vùng cảnh quan lớn; đồng thời phân tích chi tiết 33 dạng cảnh quan tại huyện trọng điểm Tuy Đức (1:50.000), cung cấp luận cứ thực chứng phục vụ tái cơ cấu nông nghiệp tỉnh Đắk Nông.

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển của cảnh quan học phản ánh sự tiến hóa từ các quan niệm địa lý tự nhiên đơn thuần sang các hệ thống sinh thái - xã hội phức hợp. Trường phái Xô Viết và Đông Âu do L.S. Berg (1931), A.G. Isachenko (1961, 1985), N.A. Gvozdetsky (1961) và V.B. Sochava (1978) khởi xướng xem cảnh quan là một "thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên" (natural territorial complex - geosystem), nhấn mạnh cấu trúc phát sinh, mối liên hệ tương hỗ vật chất - năng lượng giữa các hợp phần vô cơ và hữu cơ. Ngược lại, trường phái Tây Âu và Bắc Mỹ với các đại diện như Carl Sauer (1925), Z. Naveh & A. Lieberman (1984), M.G. Turner và cs. (2001) lại định vị cảnh quan dưới góc độ "cảnh quan văn hóa" và "sinh thái cảnh quan", tập trung vào cấu trúc không gian (mảng - hành lang - nền), sự xáo trộn do con người và các dòng chảy sinh thái nhân sinh.

Trong lý luận đánh giá chức năng cảnh quan, các nghiên cứu quốc tế đã chuyển mạnh từ phân loại định tính sang lượng hóa đa chức năng: R.S. de Groot (1992, 2006) và R. Costanza (1997) thiết lập khung 5 nhóm chức năng (điều tiết, nơi sống, sản xuất, thông tin, chịu tải); J. Vejre (2004) làm rõ cảnh quan đa chức năng; trong khi Dierwald Gruehn (2010) tại Đức và Dagmar Stejskalova và cs. (2012, 2013) tại Cộng hòa Séc tiên phong sử dụng các chỉ số cấu trúc hình thái (landscape metrics) trên nền tảng GIS để đánh giá sức chịu tải và biến đổi cảnh quan.

Tại Việt Nam, cơ sở lý luận cảnh quan học được xây dựng vững chắc qua các công trình nền tảng của Vũ Tự Lập (1976), Phạm Hoàng Hải và cs. (1997), Nguyễn Cao Huần (2005), Trương Quang Hải (2004) và Nguyễn An Thịnh (2007). Hướng nghiên cứu cảnh quan ứng dụng cho phát triển nông, lâm nghiệp vùng cao nguyên từng bước được ghi nhận qua các công trình đánh giá vùng chuyên canh cà phê tại Đắk Lắk của Phạm Quang Anh, Trương Quang Hải, Nguyễn Cao Huần và cs. (1985), nghiên cứu cây công nghiệp dài ngày của Nguyễn Xuân Độ (2003), hay đánh giá đất đai trồng bông Cư Jút của Nguyễn Thơ Các và cs. (2003).

Cuộc tranh luận học thuật cốt lõi trong literature nằm ở sự đối lập giữa hai luồng quan điểm:

1. Luồng quan điểm cực đoan về bảo tồn sinh thái tự nhiên: Nhấn mạnh việc bảo tồn nguyên trạng cấu trúc cảnh quan rừng đầu nguồn, hạn chế tối đa các can thiệp nhân tác nhằm duy trì cân bằng chu trình thủy văn và chống xói mòn đất dốc.
2. Luồng quan điểm thâm canh nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn: Ưu tiên chuyển đổi tối đa diện tích đất bazan màu mỡ sang độc canh cây công nghiệp dài ngày (cà phê, cao su, hồ tiêu) nhằm tối đa hóa kim ngạch xuất khẩu và tăng trưởng GRDP.

Luận án của Trần Thị Mai Phương định vị chính xác ở điểm cân bằng khoa học: chứng minh rằng sự đối lập trên có thể được hòa giải bằng cách tiếp cận Hệ kinh tế sinh thái (KTST) trên nền tảng thích nghi cảnh quan. Phát triển nông nghiệp bền vững không đồng nghĩa với ngừng khai thác, mà là:

"quá trình quản lý và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, định hướng sự thay đổi về kỹ thuật và thể chế nhằm đảm bảo thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hiện tại và tương lai. Những sự phát triển này (bao gồm cả nông, lâm, ngư nghiệp) bảo tồn được tài nguyên đất, nước, động thực vật, không làm môi trường xuống cấp, phù hợp về mặt kỹ thuật, hiệu quả kinh tế và được xã hội chấp nhận" (FAO, 1994, tr. 5).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án đã tích hợp thành công các bài học thực tiễn:

• Mạng lưới Quản lý Đất dốc Châu Á (IBSRAM, Sajjapongse A., 1998) và Mô hình Kỹ thuật Canh tác Đất dốc (SALT - Sloping Agricultural Land Technology) tại Đông Nam Á: Luận án đã kế thừa nguyên lý dải cây xanh cản xói mòn và xen canh họ đậu để cải tạo đất bazan thoái hóa tầng mỏng.
• Mô hình Nông lâm kết hợp truyền thống Taungya (Malaysia) và Vườn rừng Pekarangan (Indonesia): Luận án cải biên cấu trúc không gian đa tầng tán để thiết lập mô hình nông lâm kết hợp chuyên biệt cho đồng bào M'Nông, Mạ tại Đắk Nông, khắc phục nhược điểm của các nông trang thuần nông đơn điệu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm phong phú và mở rộng các hệ lý thuyết địa lý tự nhiên và kinh tế sinh thái trong điều kiện cao nguyên nhiệt đới gió mùa:

1. Mở rộng lý thuyết Địa tổng thể (Geosystem Theory) của A.G. Isachenko và V.B. Sochava: Khẳng định tính trội và quy luật phân hóa đai cao - địa mạo của các bề mặt san bằng bazan bậc thang ở Nam Tây Nguyên. Luận án chỉ rõ cấu trúc đứng của cảnh quan cao nguyên chịu sự chi phối quyết định của lớp phủ thổ nhưỡng bazan phong hóa dày trên nền đá phun trào Kainozoi kết hợp nhịp điệu sinh khí hậu nhiệt đới ẩm có mùa khô kéo dài 4-5 tháng.
2. Phát triển Lý thuyết Hệ Kinh tế Sinh thái (Dang Trung Thuan & Truong Quang Hai, 1999; Pham Hoang Hai, 2014): Cụ thể hóa mô hình tương tác 3 phân hệ (Tự nhiên - Sản xuất - Xã hội) vào không gian sản xuất cao nguyên. Luận án chứng minh rằng tính bền vững của hệ thống chỉ đạt được khi vector khai thác của phân hệ sản xuất không vượt quá ngưỡng phục hồi của phân hệ tự nhiên, đồng thời tương thích với năng lực vốn và tập quán canh tác của phân hệ xã hội nông thôn đa tộc người.

Khung khái niệm và các mệnh đề lý thuyết cốt lõi (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1 - Tính quy định cấu trúc): Cấu trúc đứng quy định chức năng tự nhiên và độ nhạy cảm sinh thái; cấu trúc ngang phản ánh mức độ phân cắt địa hình và tính đa dạng của các đơn vị sinh thái cảnh quan.
• Mệnh đề 2 (P2 - Tính thích nghi sinh thái giới hạn): Mọi loại hình sử dụng đất nông, lâm nghiệp đều bị giới hạn bởi các yếu tố sinh thái cực đoan (độ dốc địa hình, tầng dày đất hữu hiệu, tổng nhiệt độ hoạt động và cán cân ẩm mùa khô); sự phá vỡ ngưỡng thích nghi sẽ dẫn đến sự suy thoái không thuận nghịch của địa hệ.
• Mệnh đề 3 (P3 - Tối ưu hóa kinh tế sinh thái): Mô hình kinh tế sinh thái bền vững là hàm mục tiêu tối ưu hóa đa biến: $Max(E_c, S_o) \cap Min(D_e)$, trong đó $E_c$ là hiệu quả kinh tế, $S_o$ là sự chấp nhận xã hội và $D_e$ là mức độ suy thoái môi trường cảnh quan.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trục lý thuyết trụ cột: (1) Phân loại cảnh quan đa cấp Xô Viết, (2) Đánh giá thích nghi đất đai FAO tích hợp đa tiêu chí AHP (Analytic Hierarchy Process), và (3) Mô hình hóa không gian bằng công nghệ GIS.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                    KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP CẢNH QUAN HỌC                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
                                        |
      +---------------------------------+---------------------------------+
      |                                                                   |
      v                                                                   v
[ TRỤ CỘT TỰ NHIÊN: ĐỊA TỔNG THỂ ]               [ TRỤ CỘT NHÂN SINH: KINH TẾ XÃ HỘI ]
- Địa chất phun trào bazan Kainozoi               - Hiện trạng sản xuất nông lâm nghiệp
- Bề mặt san bằng & đồi núi chia cắt             - Tập quán canh tác nương rẫy / thâm canh
- Phân hóa sinh khí hậu nhiệt đới gió mùa        - Năng lực vốn, lao động, thị trường
- Lớp phủ thổ nhưỡng Ferralsols                   - Biến động tài nguyên & xung đột đất
      |                                                                   |
      +---------------------------------+---------------------------------+
                                        |
                                        v
                    [ CẤU TRÚC, CHỨC NĂNG & ĐỘNG LỰC CẢNH QUAN ]
                    - 83 Loại cảnh quan cấp tỉnh (1:100.000)
                    - 33 Dạng cảnh quan huyện Tuy Đức (1:50.000)
                    - Phân tích nhịp điệu mùa & biến đổi nhân sinh
                                        |
                                        v
              [ MA TRẬN ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI SINH THÁI (AHP - GIS) ]
              - Cây hàng năm, Cây lâu năm, Rừng phòng hộ, Rừng sản xuất
              - Đánh giá chuyên biệt cây Mắc-ca (Tuy Đức)
              - Công thức: Mo = (1/n) * SUM(ki * Xi) ; CR < 0.1
                                        |
                                        v
            +---------------------------+---------------------------+
            |                                                       |
            v                                                       v
[ KHÔNG GIAN ƯU TIÊN SẢN XUẤT ]               [ HỆ THỐNG MÔ HÌNH HỆ KTST ]
- Phân vùng chức năng nông - lâm               - Mô hình liên kết đa tầng RgVAC
- Tối ưu hóa theo 8 tiểu vùng CQ               - Mô hình vườn đồi, vườn rừng
- Vùng trọng điểm Mắc-ca Tuy Đức               - Mô hình KTST buôn biên giới Bu Prăng

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập tối ưu cho vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa bán bình nguyên có độ cao tuyệt đối từ 300 m đến trên 1.500 m, chịu tác động của chế độ gió mùa Tây Nam và mùa khô sâu sắc, trên nền phong hóa đá bazan và trầm tích biến chất.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận thực chứng không gian (Spatial Positivism). Nghiên cứu thừa nhận sự tồn tại khách quan của các quy luật địa lý tự nhiên chi phối địa tổng thể, đồng thời xem xét các thực thể kinh tế - xã hội như những tác nhân cấu trúc làm biến đổi động lực cảnh quan.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level Spatial Design) được triển khai trên 2 cấp độ không gian và tỷ lệ bản đồ:

• Cấp vĩ mô (Toàn tỉnh Đắk Nông): Tỷ lệ 1:100.000, lấy "Loại cảnh quan" làm đơn vị cơ sở để đánh giá tổng thể tiềm năng lãnh thổ và hoạch định không gian ưu tiên cho 4 ngành sản xuất chính.
• Cấp vi mô (Khu vực nghiên cứu điểm - Huyện Tuy Đức): Tỷ lệ 1:50.000, lấy "Dạng cảnh quan" làm đơn vị đánh giá chi tiết nhằm thử nghiệm quy hoạch cây trồng chiến lược mới (Mắc-ca) và mô hình định canh định cư buôn Bu Prăng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thực hiện qua 3 giai đoạn chặt chẽ với sự kiểm định chéo (Triangulation) sâu sắc:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu viễn thám, bản đồ nền: Sử dụng cơ sở dữ liệu địa mạo (1:50.000), địa chất (1:200.000), sinh khí hậu Tây Nguyên (1:250.000), bản đồ kiểm kê và phân loại rừng 2014 (1:100.000), bản đồ thổ nhưỡng tỉnh Đắk Nông (1:100.000) và bản đồ hiện trạng sử dụng đất năm 2015.
2. Khảo sát thực địa theo tuyến chìa khóa: Tiến hành 3 tuyến khảo sát thực địa lớn qua 2 đợt (năm 2013 và 2014) nhằm kiểm chứng ranh giới các vạt cảnh quan, đo đạc mặt cắt địa mạo - thổ nhưỡng và kiểm tra hiện trạng rừng:
   • Tuyến 1: Thị xã Gia Nghĩa - Đắk R’Lấp - Tuy Đức.
   • Tuyến 2: Thị xã Gia Nghĩa - Đắk Song - Đắk Mil - Cư Jút.
   • Tuyến 3: Thị xã Gia Nghĩa - Krông Nô - Đắk G’Long.
3. Điều tra xã hội học nông thôn: Thiết kế phiếu điều tra có cấu trúc, thực hiện phỏng vấn trực tiếp 200 nông hộ ngẫu nhiên phân bố tại 5 thôn/buôn thuộc 4 huyện đại diện cho 3 dạng địa hình sinh thái: cao nguyên lượn sóng (2 buôn), bán bình nguyên (2 thôn) và vùng núi chia cắt mạnh (1 buôn). Dữ liệu điều tra thu thập thông tin về cơ cấu thu nhập, tập quán sử dụng đất, tiếp cận vốn và thị trường.

Data và phân tích

Quá trình lượng hóa mức độ thích nghi sinh thái của cảnh quan được thực hiện qua quy trình đánh giá đa tiêu chí AHP kết hợp GIS:

• Xây dựng ma trận so sánh cặp giữa các chỉ tiêu sinh thái (độ dốc địa hình, tầng dày đất hữu hiệu, loại đất, nhiệt độ trung bình năm, lượng mưa, số tháng khô hạn).
• Trọng số của từng chỉ tiêu ($k_i$) được xác định bằng phương pháp chuẩn hóa ma trận của Thomas L. Saaty (1980), bảo đảm chỉ số nhất quán: $$CR = \frac{CI}{RI} < 0.1 \quad \text{với} \quad CI = \frac{\lambda_{\max} - n}{n - 1}$$
• Điểm thích nghi tổng hợp ($M_o$) của từng đơn vị cảnh quan được tính theo công thức trung bình cộng gia quyền: $$M_o = \frac{1}{n} \sum_{i=1}^n k_i X_i$$ Trong đó $X_i$ là điểm đánh giá của chỉ tiêu thứ $i$ (thang điểm 3 bậc: 3 = Rất thích nghi, 2 = Thích nghi, 1 = Ít thích nghi).
• Khoảng cách phân hạng thích nghi ($\Delta D$) được xác định đều nhau: $$\Delta D = \frac{D_{\max} - D_{\min}}{M} \quad (M = 3)$$
• Phần mềm chuyên dụng: Toàn bộ quá trình biên tập, chồng xếp lớp bản đồ không gian (spatial overlay) và xuất dữ liệu phân vùng được thực hiện trên phần mềm GIS chuyên nghiệp MapInfo Professional 9.5.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập hệ thống phân loại cảnh quan Đắk Nông toàn diện: Cảnh quan tỉnh Đắk Nông mang đặc thù rõ nét của cao nguyên nhiệt đới gió mùa phân hóa sâu sắc theo độ cao và cấu trúc nền đá mẹ. Hệ thống phân loại gồm:
   • 1 Hệ: Cảnh quan nhiệt đới gió mùa;
   • 1 Phụ hệ: Cảnh quan nhiệt đới gió mùa có mùa khô kéo dài;
   • 3 Lớp: Cảnh quan núi, Cảnh quan cao nguyên, Cảnh quan đồi và thung lũng;
   • 6 Phụ lớp; 2 Kiểu (Rừng kín thường xanh, Rừng thưa/Trảng cỏ cây bụi); 6 Phụ kiểu;
   • 83 Loại cảnh quan cấp tỉnh (1:100.000) và 33 Dạng cảnh quan chi tiết tại huyện Tuy Đức (1:50.000).
2. Phát hiện xung đột không gian gay gắt giữa quy hoạch và hiện trạng: Kết quả đối chiếu lớp bản đồ cảnh quan với hiện trạng sử dụng đất năm 2015 chỉ ra sự chênh lệch báo động: Diện tích cây lâu năm thực tế vượt quy hoạch trên 35.000 ha, trong khi diện tích rừng tự nhiên suy giảm nghiêm trọng. Đất dốc trên $15^\circ$ ở các huyện Đắk G'Long và Krông Nô vốn có chức năng phòng hộ đầu nguồn đang bị khai thác trồng sắn (khoai mì) và ngô lai, gây xói mòn tầng mặt từ 40 - 60 tấn đất/ha/năm.
3. Định lượng chính xác ma trận thích nghi sinh thái: Luận án đã xác định diện tích và không gian phân bố cụ thể của 3 cấp thích nghi (Rất thích nghi, Thích nghi, Ít thích nghi) cho 4 loại hình sản xuất: Cây hàng năm, Cây lâu năm, Rừng phòng hộ đầu nguồn và Rừng sản xuất trên toàn bộ 83 loại cảnh quan.
4. Khẳng định tiềm năng sinh thái đột phá của cây Mắc-ca tại Tuy Đức: Đánh giá 33 dạng cảnh quan tại huyện Tuy Đức chứng minh cây Mắc-ca đặc biệt thích nghi trên các dạng cảnh quan cao nguyên bazan lượn sóng phân cắt yếu ở độ cao 700 - 900 m (nhiệt độ mát mẻ, tầng đất phong hóa dày $>100\text{ cm}$, thoát nước tốt), vượt trội hơn cao su về khả năng chịu lạnh mùa khô và vượt trội hơn cà phê về khả năng giữ ẩm, chống suy thoái đất.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và phương pháp luận: Cung cấp một khung quy trình chuẩn mực về việc ứng dụng cảnh quan học kết hợp viễn thám và AHP-GIS vào quy hoạch không gian nông nghiệp, có khả năng chuyển giao áp dụng cho toàn bộ các tỉnh vùng Tây Nguyên và miền núi Tây Bắc.
• Về ứng dụng thực tiễn và chính sách:
  • Đề xuất bản đồ định hướng không gian ưu tiên phát triển nông, lâm nghiệp tỉnh Đắk Nông, cung cấp cơ sở khoa học để Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở TN&MT Đắk Nông rà soát, điều chỉnh Quy hoạch ba loại rừng và Quy hoạch phát triển nông nghiệp đến năm 2020, tầm nhìn 2030.
  • Chấm dứt tình trạng mở rộng diện tích cà phê, cao su tự phát tại các vùng cảnh quan không thích nghi; định hướng chuyển đổi đất dốc thoái hóa sang mô hình nông lâm kết hợp.
• Mô hình kinh tế sinh thái cụ thể cho các tiểu vùng tiêu biểu:
  • Tiểu vùng cao nguyên Đắk Mil - Đắk Song: Mô hình chuyên canh cà phê cảnh quan bền vững kết hợp trồng xen hồ tiêu, cây ăn quả che bóng tầng cao và thảm phủ cỏ họ đậu chống xói mòn.
  • Tiểu vùng bán bình nguyên Cư Jút - Krông Nô: Mô hình nông lâm kết hợp chịu hạn, phát triển rừng sản xuất kết hợp chăn nuôi đại gia súc.
  • Tiểu vùng miền núi Đắk G'Long: Mô hình phục hồi rừng phòng hộ đầu nguồn kết hợp trồng cây dược liệu dưới tán rừng và nông lâm kết hợp kiểu dải băng SALT.
  • Khu vực biên giới Bu Prăng (xã Quảng Trực, huyện Tuy Đức): Thiết lập mô hình hệ KTST làng định cư kiểu mới: Trồng Mắc-ca tập trung kết hợp vườn nhà, chăn nuôi gia súc nhỏ và nhận khoán khoanh nuôi bảo vệ rừng vành đai biên giới.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các hạn chế mang tính khách quan và điều kiện nghiên cứu:

1. Độ phân giải thời gian của chuỗi dữ liệu: Các đánh giá hiện trạng sử dụng đất dựa trên mốc thống kê 2015 và các tuyến thực địa 2013-2014; chưa bao quát được các biến động cực đoan của hiện tượng El Niño giai đoạn 2015-2016 gây hạn hán lịch sử tại Tây Nguyên.
2. Mật độ trạm quan trắc tiểu khí hậu: Số lượng trạm khí tượng thủy văn tại Đắk Nông còn thưa thớt, khiến việc nội suy các chỉ tiêu sinh khí hậu tại một số thung lũng sâu hoặc vùng núi cao hiểm trở ở Đắk G'Long mang tính bình quân hóa.
3. Quy mô mẫu khảo sát nông hộ: Mẫu điều tra 200 hộ phân bố ở 5 buôn tuy đại diện tốt cho các tiểu vùng sinh thái nhưng chưa phản ánh hết sự đa dạng trong hành vi kinh tế của hơn 40 dân tộc anh em cùng sinh sống trên địa bàn tỉnh.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Ứng dụng mô hình khí hậu khu vực (RCMs) và các kịch bản biến đổi khí hậu (RCP 4.5, RCP 8.5) để mô phỏng sự dịch chuyển của các ranh giới cảnh quan sinh thái Đắk Nông đến năm 2050.
• Lượng giá kinh tế tổng thể dịch vụ hệ sinh thái cảnh quan (Ecosystem Services Valuation) bao gồm giá trị lưu giữ carbon của rừng và giá trị bảo vệ nguồn nước cho lưu vực sông Đồng Nai và Srepok.
• Xây dựng hệ thống giám sát cảnh quan động (Dynamic Landscape Monitoring) thời gian thực sử dụng ảnh vệ tinh đa thời gian độ phân giải cao (Sentinel-2, PlanetScope) tích hợp trí tuệ nhân tạo (GeoAI).

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình tạo tiền đề trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Địa lý Tự nhiên, Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp Sinh thái; mở ra cách tiếp cận chuẩn xác khi đánh giá cảnh quan cao nguyên bazan.
• Chuyển đổi ngành kinh tế nông - lâm nghiệp: Đóng vai trò kim chỉ nam khoa học thúc đẩy ngành nông nghiệp Đắk Nông chuyển đổi từ "nông nghiệp khai thác chiều rộng" sang "nông nghiệp sinh thái cảnh quan giá trị cao", đưa cây Mắc-ca trở thành một trong những cây trồng chủ lực của huyện Tuy Đức.
• Tác động chính sách cấp tỉnh và vùng: Cung cấp luận cứ vững chắc để UBND tỉnh Đắk Nông ban hành các văn bản chỉ đạo về quản lý quy hoạch sử dụng đất, chính sách giao đất giao rừng gắn liền với mô hình sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Giảm thiểu áp lực du canh du cư phá rừng, nâng cao mức thu nhập ổn định cho hàng nghìn hộ nông dân vùng sâu vùng xa, bảo vệ nguồn sinh thủy và hạn chế xói mòn đất bazan.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận phân loại cảnh quan đa cấp độ và bộ công cụ định lượng hóa AHP-GIS trong phân tích không gian địa lý.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở TN&MT Đắk Nông, UBND các huyện): Bản đồ số hóa các đơn vị cảnh quan và vùng thích nghi sinh thái phục vụ trực tiếp công tác lập quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch 3 loại rừng.
• Doanh nghiệp và Hợp tác xã Nông nghiệp: Xác định chính xác tọa độ địa lý và điều kiện sinh thái tối ưu để đầu tư các dự án trồng Mắc-ca, cây công nghiệp đặc sản và dược liệu dưới tán rừng.
• Cộng đồng Dân cư Địa phương (Đồng bào M'Nông, Mạ, Ê Đê, nông dân di cư): Thụ hưởng các mô hình kinh tế sinh thái được thiết kế vừa vặn với tập quán sản xuất, giảm thiểu rủi ro mất mùa do hạn hán và biến động thị trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Hệ Kinh tế Sinh thái (Dang Trung Thuan & Truong Quang Hai, 1999) và Địa tổng thể (A.G. Isachenko, 1985) vào không gian cao nguyên bazan nhiệt đới gió mùa. Luận án đã giải mã được mối quan hệ nhân quả giữa cấu trúc đứng (nền đá bazan - đất ferralsols - nhịp điệu sinh khí hậu 2 mùa) với cấu trúc ngang (sự phân dị thành 83 loại cảnh quan), từ đó lượng hóa chức năng sinh thái thành ma trận điểm thích nghi phục vụ quy hoạch không gian.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với nghiên cứu của Nguyễn Xuân Độ (2003) (chỉ tiếp cận đơn lẻ ở tỷ lệ nhỏ cấp tỉnh cũ) và Phạm Quang Anh và cs. (1985) (thiên về định tính mô tả), luận án tạo đột phá bằng phương pháp tiếp cận đa tỷ lệ (1:100.000 và 1:50.000), tích hợp ma trận AHP của Thomas L. Saaty với thuật toán chồng xếp không gian trên MapInfo 9.5, giải quyết trọn vẹn bài toán kiểm soát độ nhất quán $CR < 0.1$ trong chấm điểm chỉ tiêu thích nghi sinh thái.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì? Trả lời: Phát hiện về sự "lệch pha sinh thái" nghiêm trọng: diện tích cây lâu năm (cà phê, tiêu) thực tế năm 2015 đã vượt quy hoạch hơn 35.000 ha, lấn sâu vào các sườn dốc hiểm trở thuộc diện bảo vệ nghiêm ngặt của rừng phòng hộ đầu nguồn; đồng thời chỉ ra cây Mắc-ca tại Tuy Đức có khả năng thích nghi sinh thái vượt trội hơn hẳn cây cao su trên các bề mặt san bằng bazan độ cao trên 700 m.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp tường minh công thức toán học tính $M_o$, $\Delta D$, bảng trọng số $k_i$ được chuẩn hóa qua AHP, hệ thống chỉ tiêu phân loại sinh khí hậu - địa mạo, và quy trình 3 bước xử lý dữ liệu bản đồ trong môi trường GIS, cho phép các nhà khoa học khác tái lập hoàn toàn quy trình tại bất kỳ vùng cao nguyên nào.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo ra sao? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai tập trung vào: (1) Đánh giá tính dễ bị tổn thương của cảnh quan nông nghiệp dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu; (2) Lượng giá dịch vụ hệ sinh thái (PES) chi trả nguồn nước lưu vực sông Đồng Nai; (3) Tối ưu hóa chuỗi giá trị nông sản sinh thái từ các mô hình KTST buôn làng biên giới.

Kết luận

1. Hoàn thiện bức tranh phân loại cảnh quan đa bậc: Xác lập cơ sở khoa học phân loại cảnh quan tỉnh Đắk Nông gồm 1 hệ, 1 phụ hệ, 3 lớp, 6 phụ lớp, 2 kiểu, 6 phụ kiểu, 83 loại trong 8 tiểu vùng thuộc 4 vùng cảnh quan, và 33 dạng cảnh quan tại huyện điểm Tuy Đức.
2. Cung cấp luận cứ lượng hóa thích nghi sinh thái: Thiết lập thành công bản đồ thích nghi sinh thái cho 4 loại hình sản xuất nông, lâm nghiệp và cây trồng mới Mắc-ca trên nền tảng AHP-GIS với độ tin cậy khoa học cao.
3. Giải quyết triệt để bài toán mâu thuẫn sinh thái - kinh tế: Đưa ra định hướng không gian ưu tiên phát triển nông lâm nghiệp, khắc phục hiện tượng canh tác phá vỡ ngưỡng cân bằng tự nhiên của đất dốc bazan.
4. Thiết kế hệ thống mô hình kinh tế sinh thái thích ứng: Đề xuất 4 nhóm mô hình hệ KTST tiêu biểu (RgVAC, Nông lâm kết hợp đa tầng, Vườn đồi - Vườn rừng, Mô hình làng sinh thái biên giới Bu Prăng) có tính khả thi cao, gắn liền với bảo tồn văn hóa bản địa.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu địa lý ứng dụng hiện đại: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp nối về quy hoạch sinh thái cảnh quan, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển nông nghiệp bền vững tại vùng Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận về nghiên cứu, đánh giá cảnh quan cho mục đích đề xuất mô hình phát triển nông, lâm nghiệp bền vững; Chương 2. Đặc điểm cảnh quan tỉnh Đắk Nông; Chương 3. Đánh giá cảnh quan cho định hướng không gian và xác lập một số mô hình nông, lâm nghiệp bền vững tỉnh Đắk Nông.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO MỤC ĐÍCH ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN NÔNG, LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về cảnh quan, đánh giá CQ 1. Các công trình nghiên cứu cảnh quan trên thế giới Cảnh quan học là một bộ phận của khoa học địa lý tự nhiên tổng hợp.

Từ khi ra đời cho đến nay, CQH đã không ngừng phát triển, hoàn chỉnh cả về lý thuyết cũng như đạt được những thành tựu to lớn trong nghiên cứu ứng dụng thực tiễn, là “kim chỉ nam” cho các hướng nghiên cứu mới của địa lý học hiện đại. Hướng nghiên cứu cảnh quan lý thuyết + Quan niệm về CQ Khái niệm CQ lần đầu tiên được sử dụng như một thuật ngữ khoa học vào đầu thế kỉ XIX. Theo tiếng Đức, Landschaft nghĩa là phong cảnh. Trong các công trình nghiên cứu, các nhà địa lý học, CQH đã đưa ra nhiều định nghĩa về cảnh quan, cho đến hiện nay, vẫn tồn tại các quan niệm khác nhau về CQ, có thể xếp thành hai nhóm quan niệm cơ bản như sau: - Nhóm quan niệm cảnh quan theo nghĩa tự nhiên đơn thuần (Biophysical), là thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên.

Tiêu biểu theo hướng này là các công trình của các nhà CQH theo trường phái Liên Xô (cũ) và Đông Âu như L. - Nhóm quan niệm cảnh quan theo nghĩa “sinh thái - xã hội” (social - ecological), quan tâm nhiều hơn đến vai trò của nhân tố con người, vật chất hữu cơ trong mối quan hệ tương tác với môi trường tự nhiên, vật chất vô cơ. Nhiều tác giả cho rằng con người không chỉ làm biến đổi CQ tự nhiên mà còn tạo ra các CQ mới, tiêu biểu là các nhà CQH theo trường phái sinh thái CQ Tây Âu, Bắc Mĩ với các khái niệm cảnh quan văn hóa như Carl Sauel, Ramenxki, cảnh quan nhân sinh như Iu. 5 Sự khác nhau giữa hai nhóm quan niệm này là ở chỗ trong khi các khái niệm về cảnh quan ở các nước Tây Âu và Bắc Mĩ thường chú trọng đến cảnh quan như sản phẩm được tạo ra bởi con người, được hiểu, cảm nhận, và miêu tả trong nhiều cách khác nhau, thì cách tiếp cận của trường phái Liên Xô (cũ) và Đông Âu lại nhấn mạnh vào đặc điểm tự nhiên của cảnh quan và tiềm năng của nó đối với việc sử dụng hoặc chuyển đổi bởi con người (Shaw D.

+ Nghiên cứu cấu trúc, chức năng, động lực phát triển cảnh quan Để tìm ra quy luật phân hóa tự nhiên, tính đa dạng và đặc thù của các vùng lãnh thổ thì việc nghiên cứu cấu trúc, chức năng, động lực phát triển CQ là nội dung quan trọng trong nghiên cứu cảnh quan (NCCQ). Trong đó, những người đặt nền móng nghiên cứu về tính tổ chức, cấu trúc, chức năng, trạng thái, tính bền vững, động lực phát triển của CQ phải kể đến là các nhà CQH Xô Viết như L.Berg (1931) trong công trình nghiên cứu “Các đới cảnh quan địa lý Liên Xô”, A.Ixatsenko “Cảnh quan học ứng dụng” (1985) [35]. Tính tổ chức chặt chẽ của cấu trúc CQ còn được thể hiện qua việc xây dựng các hệ thống phân loại CQ, tiêu biểu là các hệ thống của A.Ixatsenko (1961) với 8 bậc; N.Gvozdexki (1961) với 5 bậc; V. Hiện nay, nghiên cứu cấu trúc hình thái CQ dựa trên các chỉ số tính toán từ các phần mềm tích hợp trong môi trường GIS cũng là một hướng nghiên cứu mới và là thế mạnh của các NCCQ ở Châu Âu và Bắc Mỹ.

Các hướng nghiên cứu tập trung vào vai trò của các chỉ số cấu trúc hình thái CQ trong việc làm rõ sự phân hóa CQ khác nhau của lãnh thổ như Stejskalova. D và cộng sự (2013) [140], Angela Lausch và cộng sự, (2015) [102]; Evelyn Uuemaa và cộng sự (2013) [118]; nghiên cứu sự thay đổi cấu trúc CQ (Martin Balej, 2011) [127]; quản lý cảnh quan (Szilárd Szabo' và cộng sự, 2008) [143]. Hướng nghiên cứu chức năng CQ đi sâu vào những vấn đề lý luận phân tích chức năng CQ, thể hiện qua công trình “Phân tích chức năng cảnh quan” của Cơ quan Giáo dục Đại học liên bang của Liên bang Nga (2009) [157]; phân loại chức năng CQ của E.de Groot (1992, 2006) [115]; cảnh quan đa chức năng của J.Vejre (2004) [108], trong khi Dierwald Gruehn (2010) ở Liên bang Đức [116], Dagmar Stejskalova và cộng sự (2012) ở Cộng hòa Séc [113] lại sử dụng các phương pháp định lượng, bán định lượng để đánh giá chức năng CQ. 6 Nghiên cứu động lực phát triển CQ được chú trọng theo hướng tiếp cận đa dạng, liên ngành như tiếp cận địa vật lý CQ (D.Geraximov) [14], sinh thái CQ (Naveh, Z và A.Turner và cộng sự (2001) [145], tiếp cận nhân sinh và văn hóa (F.

Mặc dù, quan niệm và cách tiếp cận trong NCCQ có sự khác nhau, song tất cả các công trình trên đều cho thấy CQ là đơn vị địa tổng thể thể hiện rõ nhất mối quan hệ chặt chẽ giữa các nhân tố tự nhiên theo các quy luật địa lý và sự tương tác giữa con người với tự nhiên. Do đó, các công trình này đã trở thành cẩm nang trang bị về lý luận, phương pháp trong NCCQ và tham chiếu ở nhiều khu vực lãnh thổ trên thế giới. + Đánh giá cảnh quan Các công trình đánh giá tổng hợp từ tự nhiên đến KT-XH và môi trường đã được thực hiện từ những năm 70 của thế kỉ XX ở những khía cạnh như thích nghi sinh thái (mức độ thuận lợi); hiệu quả kinh tế; ảnh hưởng tới môi trường, xã hội,. đã đưa ra phương pháp (PP) và nguyên tắc, quy trình đánh giá thích nghi các đơn vị CQ cho các mục đích thực tiễn.

Khi yêu cầu của thực tiễn đặt ra nhiều hơn về các khía cạnh đánh giá cảnh quan (ĐGCQ) phục vụ đời sống, sản xuất đòi hỏi các nội dung và PP đánh giá toàn diện hơn. Do đó, ngoài đánh giá TNST, các phương pháp khác cũng đã được vận dụng trong nghiên cứu CQ như PP đánh giá ảnh hưởng môi trường (Leopold, 1972; Shishenko, 1988; Hudson, 1984; Petermann. T, 1996; đánh giá kinh tế bằng PP phân tích chi phí - lợi ích (Alfred Masha và Zvoruvkin K. PP nghiên cứu đánh giá tổng hợp (môi trường, kinh tế, xã hội) của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO, 1993) nhưng chủ yếu cho các loại đất nông nghiệp [120].

Gần đây, các PP tích hợp ứng dụng công nghệ như PP ứng dụng đất đai tự động (ALES - GIS), hệ thống thông tin địa lý (GIS), viễn thám trong nghiên cứu, ĐGCQ được sử dụng ngày càng nhiều nhằm thể hiện kết quả nghiên cứu một cách chính xác [135], [147]. + Nghiên cứu cảnh quan, đánh giá cảnh quan cao nguyên Cao nguyên là vùng lãnh thổ địa lý mang tính đặc thù. Vì vậy, các công trình NCCQ, ĐGCQ cao nguyên đều dựa trên nền tảng lý thuyết nghiên cứu, ĐGCQ chung nhưng chú trọng đến tính đặc thù lãnh thổ. Hướng tiếp cận nghiên cứu khá đa dạng, bao gồm tiếp cận sinh thái CQ trong nghiên cứu về cấu trúc, chức năng và tính dễ bị 7 tổn thương của CQ cao nguyên (Horner và cộng sự, 2011) [124], kết hợp nghiên cứu sinh thái CQ và viễn thám để nghiên cứu CQ cao nguyên (M.

Ismail và cộng sự, 2012) [130]; M. Roozitalab và cộng sự [129]; tiếp cận nhân sinh trong nghiên cứu tác động của con người lên CQ cao nguyên (Evans J. Nghiên cứu cảnh quan ứng dụng cho mục đích phát triển nông, lâm nghiệp Nghiên cứu, đánh giá CQ được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là phục vụ mục đích phát triển NLN với nhiều hướng chuyên sâu. + Nghiên cứu CQ phục vụ quy hoạch tổ chức lãnh thổ nông nghiệp: Các nhà Địa lí Nga và các nước Đông Âu như Ucraina, Bêlarut, Litva, Ba Lan, Tiệp Khắc.có thể coi là những người đi đầu trong việc vận dụng lý thuyết CQ làm cơ sở khoa học cho việc quy hoạch tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.

Theo hướng này có thể kể đến công trình “Địa lý và quy hoạch các vùng sản xuất nông nghiệp” của G.Geraxki tiến hành tổ chức lãnh thổ sản xuất nông nghiệp trên cơ sở phân vùng CQ [150]; V. Các công trình của M. + Nghiên cứu CQ cho đề xuất mô hình phát triển nông, lâm nghiệp: đã được đề cập trong các công trình “Thiết kế Địa lý học” của Geraximov I. Đây có thể được coi là những mô hình khá chuẩn mực, đúng đắn về định hướng phát triển nông nghiệp - sinh thái bền vững được đề xuất dựa trên kết quả phân tích, đánh giá đúng tiềm năng tự nhiên, TNTN ở các nước này.

Hiện nay, 8 tiếp cận CQ trong xây dựng hệ thống nông nghiệp bền vững được quan tâm bởi khía cạnh hệ thống, tổng hợp, gắn với không gian sản xuất nhất định [146], là cơ sở khoa học cho đề xuất các mô hình sản xuất NLN bền vững ở các cao nguyên trên thế giới [126], [129], [130], [141]. Đối với mục đích ứng dụng cho phát triển lâm nghiệp phải kể đến Roy Haines Yong định lượng hóa cấu trúc cảnh quan qua các chỉ số cảnh quan để quản lý rừng có hiệu quả [136]; R. Từ các công trình nghiên cứu trên cho thấy xu hướng NCCQ, ĐGCQ phục vụ mục đích quy hoạch không gian sản xuất và đề xuất các mô hình phát triển NLN bền vững đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi trên thế giới. Trong đó, các tác giả đều cho rằng ưu thế của tiếp cận CQH trong quy hoạch không gian phát triển NLN chính là tính tổng hợp và tính bền vững.

Các công trình nghiên cứu cảnh quan ở Việt Nam a. Nghiên cứu cảnh quan lý thuyết Cảnh quan được nghiên cứu ở Việt Nam từ sau năm 1975 với nhiều công trình có giá trị lớn về lý luận NCCQ. Tiêu biểu là công trình “Cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam” (1976) của Vũ Tự Lập, trong đó, tác giả đã xây dựng một hệ thống phân vị riêng với những dấu hiệu chi tiết, rõ ràng, từ cấp lớn nhất đến cấp nhỏ nhất; tiến hành phân vùng CQ; phân loại CQ theo cá thể.