CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Nhằm khái quát về bối cảnh nghiên cứu của đề tài, người nghiên cứu sẽ tổng hợp ngắn gọn những bài báo, ấn phẩm khoa học có liên quan đến đề tài nghiên cứu. Các tài liệu sẽ được giới thiệu theo trình tự sau: đầu tiên là phần giới thiệu các nghiên cứu về giáo dục mầm non và đề tài phát triển nhận thức cho trẻ mầm non, đặc biệt ở giai đoạn 5 – 6 tuổi, tiếp theo là các nghiên cứu liên quan đến phương pháp giáo dục Montessori trên thế giới và ở Việt Nam. Các nghiên cứu về giáo dục mầm non và phát triển nhận thức ở trẻ mầm non Các nghiên cứu khoa học về đề tài giáo dục mầm non nói chung ở nước ta hiện nay tập trung vào ba nhóm nội dung được trình bày phía dưới.
Bên cạnh đó, theo tìm hiểu của người viết, hiện nay ở Việt Nam chưa có nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu về lĩnh vực phát triển nhận thức cho nhóm trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi thể hiện trên hai nội dung khám phá khoa học và khám phá xã hội. Ba nhóm đề tài phổ biến trong nghiên cứu giáo dục mầm non gồm : - Quản lý giáo dục mầm non: các biện pháp quản lý, thực trạng quản lý, đổi mới giáo dục mầm non. - Phát triển nguồn lực: phát triển các kĩ năng sư phạm, kĩ năng chuyên môn dành cho cán bộ quản lý và giáo viên mầm non, cơ sở vật chất. - Phát triển các lĩnh vực của học sinh mầm non: các đề tài được triển khai xung quanh các lĩnh vực phát triển của trẻ như: phát triển thể chất, phát triển tính sáng tạo của trẻ, phát triển ngôn ngữ, phát triển tính tự lập của trẻ, khả năng khái quát hóa, khả năng hình thành các biểu tượng toán và chữ viết, khả năng tưởng tượng của trẻ, phát triển hành vi giao tiếp có văn hóa, … người viết chưa phát hiện đề tài nghiên cứu về lĩnh vực phát triển nhận thức về KPKHTN và KPXH ở trẻ 5 – 6 tuổi.
Có thể liệt kê một số đề tài nghiên cứu liên quan như: + “Một số biện pháp giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa cho trẻ 5 – 6 tuổi” của tác giả Hoàng Thị Phương (2003) đề tài tập trung nghiên cứu hành vi giao tiếp 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com có văn hóa ở trẻ 5 – 6 tuổi, xây dựng các tiêu chí đánh giá hành vi giao tiếp có văn hóa ở trẻ, đề xuất một số biện pháp giáo dục và những điều kiện sư phạm nhằm thực hiện hiệu quả quá trình giáo dục này. Tuy có đề cập đến nhóm tuổi 5 – 6 tuổi và một số đặc điểm tâm lí bên trong của trẻ nhưng đề tài không đề cập đến quá trình phát triển nhận thức ở trẻ. (41) + Đề tài “Các biện pháp phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ mẫu giáo lớn (5 – 6 tuổi)”: tác giả Nguyễn Thị Oanh (2000) trong đề tài nghiên cứu này tập trung vào các nội dung như đặc điểm ngôn ngữ, cơ chế hình thành lời nói, phát triển lời nói mạch lạc ở trẻ, các tiêu chí đánh giá mức độ phát triển ngôn ngữ và các biện pháp phát triển lời nói mạch lạc ở trẻ. Như vậy, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu lĩnh vực phát triển ngôn ngữ ở lứa tuổi này chứ không đề cập đến quá trình phát triển nhận thức ở trẻ.
(38) + Đề tài “Nghiên cứu phương pháp dạy học bài tập vận động cơ bản cho trẻ mẫu giáo lớn (5 – 6 tuổi)” của tác giả Đặng Hồng Phương (2003) tập trung nghiên cứu các nội dung thuộc lĩnh vực phát triển thể chất vận động của trẻ. Trong nghiên cứu, tác giả có đề cập đến mức độ phát triển trí lực của trẻ, nhưng chỉ đề cập đến một số khả năng trí lực có liên quan đến giáo dục thể chất của trẻ như các tiêu chí: khả năng phán đoán, khả năng so sánh, khả năng xác định vị trí người, động vật và đồ vật, khả năng xác định chức năng của một số đồ vật. Những tiêu chí này chưa bao quát hết khả năng phát triển nhận thức của trẻ. Do đó, nghiên cứu này cũng chỉ có tính tham khảo với sự phát triển nhận thức của trẻ lứa tuổi này.
Bài viết nhấn mạnh vào sự hình thành và củng cố kĩ năng hoạt động nhóm của trẻ ở lứa tuổi này, giúp cho thích ứng với môi trường hoạt động mới khi vào tiểu học. Nghiên cứu này không có liên quan đến nội dung phát triển nhận thức của trẻ cũng như phương pháp giáo dục. + Tạp chí Giáo dục và Xã hội số ra tháng 07/2019 có bài viết của tác giả Nguyễn Trung Hiếu – Nguyễn Thị Mai Linh (19) về đề tài: “Phát triển nhận thức 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho trẻ từ 0-3 tuổi qua hoạt động với đồ vật”. Bài viết nhấn mạnh vai trò của hoạt động với đồ vật trong việc phát triển nhận thức của trẻ giai đoạn từ 0 - 3 tuổi, phân tích các hoạt động với đồ vật của trẻ theo từng giai đoạn, phương pháp tổ chức hoạt động cho trẻ, và các ảnh hưởng từ hoạt động chơi với đồ vật đến sự phát triển nhận thức của trẻ.
Bài viết có định hướng rõ ràng đối với các giáo viên mầm non trong việc thiết kế và tổ chức giờ hoạt động với đồ vật cho trẻ, tuy nhiên chỉ nhấn mạnh ở lứa tuổi từ 0 – 3 mà không đề cập đến các giai đoạn phát triển tiếp sau. Do đó, bài viết có giá trị tham khảo về vai trò của hoạt động với đồ vật với nhận thức của trẻ. + Tham khảo đề tài: “Biện pháp tổ chức trò chơi học tập nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn (5 – 6 tuổi)” (21) của tác giả Nguyễn Thị Hòa (2003) cho thấy: Trong đề tài của mình, tác giả Nguyễn Thị Hòa xây dựng một bộ cơ sở lý luận về biện pháp tổ chức trò chơi học tập nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ 5 – 6 tuổi. Trong đó, tác giả tổng kết một số đặc điểm nhận thức của trẻ mẫu giáo lớn, lý luận về tính tích cực nhận thức nói chung và của trẻ mẫu giáo nói riêng.
Những phân tích của tác giả chủ yếu tập trung vào ảnh hưởng của tính tích cực nhận thức đến hoạt động của trẻ, trong đó có hoạt động vui chơi. Trong khi phân tích các trò chơi học tập, tác giả có đề cập đến nhà giáo dục Maria Montessori trên quan điểm: Cũng như Ph. Montessori xem xét trò chơi của trẻ em dưới góc độ duy tâm thần bí. Họ cho rằng các trò chơi, các dụng cụ chơi là phương tiện để phát triển cái “có sẵn” trong những đứa trẻ.
Vì thế, trong các triết lý của mình, Montessori đã loại bỏ khả năng tưởng tượng, óc sáng tạo và tính tích cực của trẻ trong hoạt động vui chơi, từ đó, bà đã loại bỏ những trò chơi mang tính sáng tạo trong hệ thống các hoạt động dành cho trẻ. Tác giả cho rằng, việc nhấn mạnh bản năng tự nhiên như vậy không thể giải thích triệt để vai trò của trò chơi trong đời sống của trẻ, từ đó, “phủ nhận tác động tích cực của thế giới bên ngoài đến nội dung chơi của trẻ và càng phủ nhận vai trò hoạt động một cách có ý thức và hoạt động tích cực của chính bản thân trẻ trong trò chơi”. Cùng quan điểm phân tích như trên, tác giả Trần Thị Ngọc Trâm (48) trong nghiên cứu “Thiết kế và sử dụng trò chơi học tập nhằm phát triển khả năng khái quát hóa của trẻ mẫu giáo lớn” (2003) cũng cho rằng: Montessori khuyến khích trẻ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học về thế giới xung quanh thông qua việc khám phá, và các thao tác bằng tay, tiếp xúc với sự vật, bà đã thiết kế những “đồ chơi giáo dục” (hay học cụ) và các hoạt động để hỗ trợ quá trình này của trẻ. Các đồ dùng và hoạt động này tập trung vào việc học đếm, đọc, viết và khám phá tự nhiên – xã hội của trẻ.
Tuy nhiên, trẻ được khuyến khích làm việc một mình vì Montessori tin rằng trẻ học tốt nhất khi tập trung, im lặng và hoàn toàn cuốn hút vào nhiệm vụ. Bà xếp các trò chơi học tập và những bài luyện tập với đồ vật ở vị trí hàng đầu và xem nhẹ những trò chơi tự do, sáng tạo của trẻ. + Trên tạp chí Khoa học và Giáo dục số 13 tháng 01/2019, tác giả Nguyễn Thị Nga có bài viết cung cấp một số biện pháp phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học (34). Bài viết hệ thống một số khái niệm và lý thuyết liên quan như “suy luận”, “phát triển khả năng suy luận cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua hoạt động khám phá khoa học”.
Tác giả khẳng định: Suy luận là một hình thức của tư duy nhằm rút ra được phán đoán mới từ một hay nhiều kết luận đã có, khả năng suy luận của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi có sự khác biệt so với người lớn ở mức độ cảm tính, khách quan, ở các kiểu suy luận cũng như tính logic của suy luận. Trẻ có thể suy luận theo lối diễn dịch tốt hơn quy nạp, và thường suy luận theo lối “tương tự”. Để phát triển khả năng suy luận cho trẻ, cần tạo điều kiện để trẻ tiếp cận được với các sự vật hiện tượng và đưa ra các nhận xét về chúng. Hoạt động khám phá khoa học là một hoạt động ưu thế nhờ đặc thù là có nhiều trải nghiệm giúp trẻ khám phá.
Để phát triển khả năng suy luận của trẻ 5 – 6 tuổi thông qua hoạt động khám phá khoa học, tác giả cho rằng cần thực hiện hai hoạt động chính: thiết kế các hoạt động khám phá khoa học, xây dựng môi trường học tập kích thích phát triển khả năng suy luận. Việc thực hiện hai hoạt động này cần lưu ý đến các kỹ thuật như: tăng cường cho trẻ quan sát, sử dụng các trò chơi học tập, giải quyết tình huống có vấn đề, tổ chức thí nghiệm khoa học đơn giản. Như vậy, mặc dù không đi sâu phân tích về nhận thức, nhưng bài viết đã nêu lên vai trò của các hoạt động khám phá khoa học đối với một nội dung của nhận thức: khả năng suy luận. + Đề tài “Nghiên cứu hành vi của trẻ mẫu giáo có phong cách nhận thức 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.