Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Sơ lược về cây dưa leo 1.1 Nguồn gốc Dưa leo là loại rau ăn quả thuộc họ bầu bí có giá trị thương mại quan trọng, được trồng ở nhiều nơi trên thế giới và trở thành thực phẩm của hau hết các quốc gia. Theo nhiều tài liệu cho rằng nguồn gốc cây dưa leo bắt nguồn ở Tây Ấn Độ, cũng có ý kiến cho rằng đưa leo có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới ẩm thuộc miền nam châu Á và được trồng khoảng 3000 năm trước (Tạ Thị Thu Cúc, 2000).2 Đặc điểm thực vật học Theo Phạm Hồng Cúc và ctv (2001), đặc điểm thực vật học của dưa leo gồm các bộ phận chính: 1.1 Rễ Dưa leo có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới ẩm, có bộ rễ kém phát triển hơn hệ rễ cây bí ngô, dưa hấu. Rễ dưa leo ưa âm nhưng không chịu được ngập úng, cũng không chịu khô hạn. Ré có thé ăn sâu đến 1 m, rễ phụ phân nhánh va phát triển theo điều kiện đất đai.
Rễ phân bố chủ yếu ở phan đất canh tác (0 - 30 cm) nhưng hau hết rễ tập trung ở tầng mặt từ 15 - 20 em. Thời kỳ cây con rễ sinh trưởng yếu, phát triển kém sẽ ảnh hưởng đến các bộ phận của cây trên mặt đất, làm cho khả năng sinh trưởng của cây kém.2 Thần Dưa leo thuộc nhóm cây thân thảo hàng niên, thân dài có nhiều tua cuống để bám khi bò, chiều dai thân cây tùy điều kiện canh tác và giống, thường dài từ 0,5 - 2,5 m. Căn cứ vào chiêu cao, cây dưa leo chia thành 3 nhóm: 3 + Nhóm thân lùn: có chiều cao từ 0,6 - 1 m. + Nhóm thân trung bình: có chiều cao từ 1 - 1,5 m.
+ Nhóm thân cao: có chiều cao từ 1,5 - 3 m, cũng có một số loại thân cao từ 4 - 5 m. Trên thân và long thân cây dưa leo khi gặp điều kiện ẩm độ cao có thé hình thành các rễ bất định. Tùy vảo giai đoạn sinh trưởng mà thân có hình tròn hay góc cạnh. Tùy vào từng loại giống mà thân cây có nhiều hay ít lông.
Thân thường phân nhánh nhưng có loại dưa leo hoan toản không có nhánh, sự phân nhánh của cây dưa leo còn chịu ảnh hưởng của nhiệt độ ban đêm.3 Lá Dưa leo có lá mầm và lá thật, hai lá mầm mọc đối xứng qua trục thân. Lá mầm có hình trứng và là chỉ tiêu quan trọng dé đánh giá và dự đoán tình hình sinh trưởng của cây. Lá thuộc dạng lá đơn, mọc cách, chia thùy nhọn hoặc dạng chân vịt, dạng lá tròn. Lá trên cùng một cây có kích thước và hình dạng khác nhau, trên lá có lông và cuống ngắn.
Lá thật có 5 cạnh, trên cuống lá có lông cứng và ngắn. Màu sắc lá thay đổi theo giống và chế độ phân bón.4 Hoa Dưa leo có hoa màu vàng, đường kính 2 - 3 cm. Cây có hoa đơn tính đồng chu, đôi khi xuất hiện đơn tính biệt chu và dạng hoa lưỡng tính. Hoa cái mọc ở nách lá thành đôi hay riêng biệt, hoa đực mọc thành chùm và thường xuất hiện sớm hơn hoa cái.
Cánh hoa màu vàng và chủ yêu thụ phấn nhờ côn trùng.5 Quả Quả dưa leo có gai mềm nhỏ, khi quả lớn gai mất đi. Quả từ khi hình thành đến khi thu hoạch có màu xanh đậm đến xanh nhạt, có hay không có hoa văn (sọc, vết, cham). Khi chin quả có thé chuyển sang màu vàng sậm, màu nâu hay trắng xanh. Tùy vào từng loại giống, quả dưa leo có thời gian tăng trưởng nhanh hay chậm.
Trong quá trình sản xuất dua leo thường xuất hiện qua dị hình, qua phát triển không cân đối. Phẩm chất của quả phụ thuộc vào độ chat của thịt quả, độ lớn của ruột quả, hương vi quả.6 Hạt Hạt dưa leo có màu trắng ngà, kích thước thay đổi tùy theo sự vận chuyền các chất dinh dưỡng của cây vào hạt, số hạt trong quả dao động 200 - 300 hạt. Khối lượng 1000 hạt khoảng 20 - 30 g.3 Cac thời kỳ sinh trưởng va phát duc của cay dưa leo Theo Phạm Hồng Cúc va ctv (2001), sinh trưởng của cây dua leo bao gồm các thời kỳ: Thời kỳ nảy mầm (từ khi mọc đến 2 lá mầm): Hạt dưa leo tương đối lớn, chứa nhiều dinh dưỡng nên mọc mầm khá mạnh. Yếu tố quan trọng trong thời kỳ này là nhiệt độ.
Thời kỳ nảy mầm của họ bầu bí yêu cầu nhiệt độ phải lớn hơn 12°C thì hạt mới có khả năng này mam, nhiệt độ thích hợp nhất sự nảy mầm của cây dưa leo là 25°C - 30°C. Nhiệt độ dưới 10°C hạt không nảy mam. Thời kỳ cây con (từ khi cây có 2 lá mầm đến 4 - 5 lá thật): Thời kỳ nảy các bộ phận ở phía trên mặt đất sinh trưởng chậm. Thân sinh trưởng rất chậm, lóng thân nhỏ và ngắn, thân ở trạng thái đứng thăng chưa phân cành và lá nhỏ.
Bộ phận dưới mặt đất phát triển nhanh cả về độ sâu và bề rộng. Khả năng ra rễ phụ rất mạnh. Vì vậy, cần vun xới, bón thúc và tưới giữ 4m dé kích thích ra rễ và thúc đây sinh trưởng thân lá. Ở thời kỳ này cần chú ý phòng trừ sâu bệnh.
Thời kỳ ra hoa (từ khi cây có 4 - 5 lá thật đến khi có hoa cái đầu tiên): Thời kỳ nảy sinh trưởng mạnh về số lá, diện tích lá, chiều đài và đường kính thân tăng vượt trội so với thời kỳ cây con, tua cuồng và nhánh được hình thành liên tục. Thân chuyển từ trạng thái đứng thăng sang bò, hoa đực ra nhiều và bắt đầu xuất hiện những hoa cái đầu tiên. Ở thời kỳ này, thường xảy ra tình trạng mất cân đối giữa sinh trưởng và phát triển như thân lá nhiều, hoa ít nếu chăm sóc không đúng ký thuật và bón phân không cân đối. Vì vậy, cần chú ý đến cân đối dinh dưỡng, điều tiết, tia nhánh và vun xới để có năng suât cao.
Thời kỳ quả (từ khi có hoa cái thứ nhất đến khi hình thành quả tập trung): Cây phát triển rất mạnh, khối lượng thân, lá, quả trên mặt và dưới mặt đất đạt tối đa. Quả được hình thành liên tục, tăng nhanh về kích thước và khối lượng, quả phát triển 5 cân đối. Năng suất và chất lượng quả tốt nhất, phần trăm số quả thương phẩm cao. Đây là thời kỳ cây yêu cầu nước và dinh dưỡng nhiều nhất.
Vì vậy, cần bón thúc hợp lí, thu hoạch quả đúng độ thương pham dé tăng sản lượng. Thời kỳ già cỗi (từ sau quả rộ đến tàn): Ở thời kỳ này sinh trưởng của thân lá giảm nhanh chóng, hoa và quả đậu ít, quả bị biến đạng, quả nhỏ, năng suất và chất lượng quả giảm rõ rệt. Cần chú ý chăm sóc để kéo dài sự làm việc của lá làm tăng năng suất của lứa cuối vụ, giảm tỉ lệ qua bị biến dang.4 Giá trị dinh dưỡng Dưa leo là một loại thực phẩm rất thông dung va là một vi thuốc có gia tri. Thanh phan dinh dưỡng gồm protein, glucid, xenlulo, vitamin B1, vitamin C, sat, canxi, kali, phospho.
Trong qua dua leo có chứa hàm lượng cacbon rat cao 74 -75%. Trong 100 g đưa leo có 95% nước, 3% glucid, 0,8% protein, 0,7% cellulose, muối khoáng (Ca, P, Fe) va vitamin (carotene, BI , B2, PP, C) chiếm 0,5% (Tạ Thu Cúc, 2000). Theo Phạm Hữu Nguyên (2008), giá trị dinh dưỡng trong 100 g dưa leo: đạm 0,6 g, chất béo 0,1 g, năng lượng 10 kcal, đường 1,2 g, protit 0,8 g, glucit 3 g, xenlulo 0,7 g tương đương với nhiều loại rau khác như cải cúc, cải xoong, cải thìa. Trong 100 g dua leo chỉ cung cấp 15 calo.
Dưa leo không chứa chất béo no hoặc cholesterol. Vỏ dưa leo là nguồn chất xơ tốt giúp giảm béo, giảm táo bón và có tác dụng bảo vệ chống ung thư đại tràng nhờ loại bỏ những chất độc trong ruột.5 Sâu, bệnh hại thường gap trên dưa leo 1.1 Sâu hại Dưa leo chủ yếu bị một số loài sâu hại: bọ phan trang (Bemisia argentifolii), bo tri (Frankliniella occidentalis, Thrips palmi), ray mềm (Aphis sp. Sử dụng các loại thuốc có các hoạt chất sau để phòng trừ: Abamectin, Emamectin Benzoate, Fenobucarb, Cartap (Nguyễn Quốc Bảo Nguyên, 2014). Theo Tạ Thu Cúc va ctv (2005), thành phan sâu hại dua leo rất phong phú, nhưng mức độ gây hại phụ thuộc rất nhiều vào giống, thời vụ gieo trồng, tình hình sinh 6 trưởng phát triên va chê độ dinh dưỡng trong cây.
Một sô sâu hại chủ yêu trên dưa leo gom có: sâu xám, sâu đục quả, rệp, nhện đỏ, ruôi đục quả, ruôi đục lá, bọ trĩ, bọ xit nâu. Dưa leo thường bị các loại sâu bọ gây hại nghiêm trọng. - Sâu ăn lá (Diaphania indica): Sâu non dai khoảng 8 - 10 mm, màu xanh lá cây nhạt, trên lưng có 2 sọc trắng doc theo cơ thé, nhộng mau nâu den, trứng nhỏ, mau vàng nhạt. Sâu xanh ăn lá phát sinh gây hại từ khi cây dưa leo còn nhỏ đến có trái, nhiêu nhat là khi cây bat dau ra hoa va có trái non.
- Bọ tri hay bù lạch (Thrips palmi): Thành trùng và ấu trùng rất nhỏ có màu trắng hơi vàng, song tập trung ở đọt hoặc mặt dưới lá non, chích hút nhựa cây làm cho đọt non bị xoăn lại. Mật độ cao làm cây can cỗi, chun dot, không vươn long, lã vàng khô, hoa rụng, ít trái và trái nhỏ, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh trưởng, phát triển và 7 năng suất dưa leo. Bọ trĩ còn là mô giới truyền bệnh virus cho cây dưa leo. Bu lạch phát triển mạnh vào mùa khô hạn.
- Rệp muội (Aphis gossypii): Au trùng lẫn thành trùng đều rất nhỏ, độ dai 1 - 2 mm, có mau vàng, sống thành đám đông ở mặt dưới lá non từ khi cây có hai lá mầm đến khi thu hoạch, chích hút nhựa cây làm cho ngọn cây dưa leo chùn đọt, sinh trưởng kém và lá bị vàng. Rầy còn là mô giới lan truyền bệnh khảm virus cho cây đưa leo.2 Bệnh hại Bên cạnh sâu hại, cây dua leo còn thường xuất hiện một số bệnh hại như: bệnh than thư (Colletotrichum nigrum hoặc CC clogosporioides) sương mai (Pseudoperonospora cubensis Berkley et Curtis), giả sương mai (Pseudoperonospora cubensis), phan trang (Erysiphe cichoracearum), héo xanh (Fusarium oxysporum; Ralstonia solanacearum), kham (Cucumber mosaic virus), lở cô rễ (Fusarium solani, Rhizoctonia solani). Sử dụng các loại thuốc có các hoạt chất: Metalaxyl, Foseltyl Aluminium đề phòng trừ các loại bệnh trên (Nguyễn Quốc Bảo Nguyên, 2014). Theo Tạ Thu Cúc (2005), một số bệnh hại phé biến thường gặp trên cây dua leo bao gồm: - Bệnh phan trắng (Erysiphe cichoracearum): bệnh phá hai hầu hết các cây trong họ bầu bí.