Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Chủ trương và sự chỉ đạo công tác vận động đồng bào các tôn giáo của Đảng trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập (1930 - 1945) Chương 3: Đảng lãnh đạo công tác vận động đồng bào các tôn giáo trong kháng chiến chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ (1945 - 1954) Chương 4: Một số nhận xét và kinh nghiệm 10 z NỘI DUNG Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 1. Nhóm các công trình nghiên cứu lý luận về tôn giáo Các công trình nghiên cứu về quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo Từ quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin về giải quyết vấn đề tôn giáo trong cách mạng xã hội chủ nghĩa nhằm thực hiện lý tưởng giải phóng xã hội, giải phóng con người, từ tinh thần khoan dung, khoan hòa tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt, từ yêu cầu chung đấu tranh chống lại âm mưu thâm độc của kẻ thù lợi dụng tôn giáo chia rẽ đại đoàn kết dân tộc… đã hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo. Trong thời gian gần đây, có nhiều đề tài khoa học, luận văn, luận án cũng nghiên cứu, đề cập đến những nội dung liên quan đến mối quan hệ dân tộc - tôn giáo, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về tôn giáo.
Cuốn Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam, của Đặng Nghiêm Vạn, là bản tổng kết những nghiên cứu của tác giả ở đề tài KHXH - 04 -06, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, năm 2001, về những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến tôn giáo và tín ngưỡng ở Việt Nam. Cuốn sách cũng trình bày những đặc điểm, vai trò của tôn giáo trong đời sống, đặc biệt là đời sống văn hóa tôn giáo khi Việt nam đang bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Công trình Bước đầu tìm hiểu mối quan hệ Nhà nước và Giáo hội, Nhà xuất bản Tôn giáo, 2003, Hà Nội, Đỗ Quang Hưng chủ biên, tập hợp gần 20 11 z cộng tác viên tham gia. Các tác giả đã đề cập nhiều chiều cạnh mặt lý luận, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo, từ đó làm rõ quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề tôn giáo, kinh nghiệm xử lý quan hệ giữa Nhà nước với tôn giáo ở các nước trên thế giới…Đây là công trình thực sự hữu ích, cung cấp nguồn tư liệu và đặt ra nhiều vấn đề để tác giả luận án có những hướng nghiên cứu tiếp theo.
Công trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân tộc, tôn giáo và đại đoàn kết trong cách mạng Việt Nam, Đỗ Quang Hưng (chủ biên), Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2003, các tác giả đã nghiên cứu có tính hệ thống các vấn đề như: vấn đề dân tộc, tôn giáo, đại đoàn kết toàn dân tộc; những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa sau cách mạng tháng Tám. Theo các tác giả, vấn đề dân tộc, tôn giáo là những vấn đề lớn, nhạy cảm của mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam. Nhận thức rõ vấn đề đó, sau khi giành được chính quyền trong cách mạng tháng Tám, Đảng Cộng sản Việt Nam, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giải quyết thành công vấn đề dân tộc, tôn giáo. Đó là cơ sở lý luận, thực tiễn quan trọng thực hiện chiến lược đại đoàn kết toàn dân tộc, đoàn kết tôn giáo để “kháng chiến và kiến quốc” thắng lợi.
Công trình Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo, Lê Hữu Nghĩa và Nguyễn Đức Lữ đồng chủ biên, Nhà xuất bản Tôn giáo, năm 2003 - cuốn sách tập hợp nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu, quản lý nhà nước và hoạt động thực tiễn về tôn giáo với các chủ đề: Sự khác biệt giữa tôn giáo phương Đông và tôn giáo phương Tây theo quan điểm Hồ Chí Minh, trong đó phân tích sâu sắc về nguồn gốc hình thành và nội dung quan điểm tôn giáo của Các Mác, Ăngghen, Lênin chủ yếu từ góc độ ý thức hệ, thế giới quan triết học và góc độ đấu tranh chính trị, giai cấp. Tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết tôn giáo, đoàn kết dân tộc, về mối quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc: Tôn giáo chỉ khẳng định được mình khi 12 z sống giữa lòng dân tộc và dân tộc phải biết khai thác, phát triển những giá trị tích cực của tôn giáo trong quá trình phát triển. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác tôn giáo: công tác vận động chức sắc, tín đồ; công tác xây dựng hệ thống chính trị trong vùng có đông đồng bào tôn giáo… Phát triển những nghiên cứu trên, năm 2009, Nguyễn Đức Lữ chủ biên cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng ở Việt Nam hiện nay, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính phát hành. Các tác giả đã tập trung làm rõ hai nội dung: Thứ nhất về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo đồng thời chống lợi dụng tín ngưỡng, cơ sở hình thành tư tưởng về đoàn kết lương giáo, hòa hợp dân tộc, tư tưởng tôn giáo và bài trừ mê tín dị đoan; quan điểm Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa tôn giáo và một số lĩnh vực của đời sống xã hội.
Thứ hai, vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo trong các văn bản pháp luật; những kết quả đạt được trong công tác tôn giáo trong giai đoạn hiện nay. Trên cơ sở đó, các tác giả đã đánh giá kết quả thực hiện công tác tôn giáo với những thành tựu trên một số mặt cụ thể như: Giải quyết việc công nhận tư cách pháp nhân và cho phép các tổ chức tôn giáo hoạt động; Số lượng chức sắc, nhà tu hành, cơ sở thờ tự của các tôn giáo tăng nhanh về số lượng; Các tôn giáo đồng hành cùng dân tộc và hăng hái tham gia vào quá trń h xây dựng đất nước. Đồng thời chỉ ra những mặt tồn tại trong công tác tôn giáo hiện nay: Việc giải quyết những vấn đề lịch sử để lại có phần chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn; Vấn đề phát triển đột biến đạo Tin Lành trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số, công tác tôn giáo chưa giải quyết kịp thời. Còn lúng túng, bất cập trong việc hoạch định chính sách và giải quyết vấn đề “hiện tượng đạo lạ, tôn giáo mới”; Hệ thống chính sách đối với tôn giáo chưa được đồng bộ.
Đây là công trình có giá trị cao về lý luận và thực tiễn thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, quản lý nhà nước về tôn giáo trong cả nước. 13 z Ngoài ra còn nhiều bài báo, tham luận khoa học của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước và một số nhà khoa học làm công tác nghiên cứu, quản lý tôn giáo, đề cập tới vấn đề đoàn kết tôn giáo - dân tộc. Một số công trình tiêu biểu trên, với cách tiếp cận và diễn đạt khác nhau nhưng về cơ bản, có thể khái quát với nội dung cơ bản: Các công trình trên đã dành sự quan tâm nhất định đến khía cạnh vận dụng quan điểm Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo trong công tác tôn giáo ở Việt Nam hiện nay. Từ việc phân tích thực trạng công tác tôn giáo, các tác giả đã đưa ra sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo như: xác định đúng kẻ thù chủ yếu trước mắt, tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và tự do không tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân; đấu tranh vạch rõ kẻ thù, phê phán thẳng thắn hành động lợi dụng tôn giáo, tín ngưỡng nhằm chống phá cách mạng Việt Nam, làm tổn hại đến lợi ích của nhân dân và Tổ quốc; làm tốt công tác vận động chức sắc tôn giáo, phát huy vai trò và uy tín của họ trong cộng đồng tôn giáo.
Các công trình nghiên cứu về vai trò của các tôn giáo trong đời sống, về mối quan hệ giữa tôn giáo với quốc gia, dân tộc ở Việt Nam Tác phẩm: Kính Chúa yêu nước đoàn kết lương giáo đấu tranh cho hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ, của tác giả Phạm Bá Trực. Công trình tập hợp nhiều bài viết, bức thư gửi đồng bào Công giáo của tác giả từ 1948 đến 1954. Trên góc độ người trí thức Công giáo yêu nước và với chức vụ Phó Chủ tịch Ủy ban liên Việt toàn quốc, tác giả đã giải thích cho tín đồ Công giáo của mình hiểu chính sách tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và không tín ngưỡng, tôn giáo của Chính phủ Hồ Chí Minh. Tác giả cũng khẳng định, muốn có tự do tôn giáo theo đúng nghĩa thì điều kiện tiên quyết là nước nhà phải độc lập một cách thực sự.
Tác giả cũng sự vạch trần những âm mưu lợi dụng tôn giáo nhằm chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. 14 z Tác giả Trần Văn Giàu, Sự phát triển tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến cách mạng tháng thángTám (3 tập), Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1973. Công trình đã khái quát dòng mạch chính trong sự phát triển của tư tưởng Việt Nam và những nét cơ bản về quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc cuối thế kỷ XIX. Trong tập I (552 trang), tác giả dành hẳn một chương (chương V) nói về bức tranh cơ bản của tôn giáo Việt Nam: Nho giáo, Đạo giáo, Phật giáo và các tôn giáo khác, dưới góc độ ý thức hệ, cũng như các phong trào yêu nước của các tôn giáo chống thực dân Pháp.
Qua đó đã làm toát lên dòng mạch chính trong sự phát triển của tư tưởng Việt Nam và những nét cơ bản về quan hệ giữa tôn giáo và dân tộc cuối thế kỷ XIX. Tập II gồm 584 trang, 10 chương, tác giả khái quát tình hình kinh tế, xã hội, chính trị, tư tưởng của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Tác giả dành trọn chương IV để cập đến vấn đề tôn giáo như là một bộ phận của ý thức hệ, cũng như hoạt động của các tôn giáo trong bối cảnh khủng hoảng ý thức hệ: sự xuất hiện của đạo Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo; phong trào Chấn hưng Phật giáo; hoạt động của Công giáo ở Việt Nam… Tập III gồm 10 chương, 748 trang, tác giả chủ yếu đề cập phong trào cách mạng Việt Nam từ năm 1920 đến năm 1945.