Luận văn thạc sĩ về đảm bảo an toàn trong hoạt động tín dụng của ngân hàng TMCP tại TP Hồ Chí Minh

Luận văn thạc sĩ phân tích đảm bảo an toàn trong hoạt động tín dụng của ngân hàng TMCP tại TP Hồ Chí Minh, cung cấp giải pháp hiệu quả.

• Đề tài: Đảm Bảo An Toàn Tín Dụng Tại Ngân Hàng TMCP Ở TP Hồ Chí Minh
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC MỘT SỐ CỤM TỪ VIẾT TẮT ĐƯỢC DÙNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ XẾP HẠNG CÁC DOANH NGHIỆP VAY VỐN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Doanh nghiệp và ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường
• 1.1.1. Doanh nghiệp trong nền kinh tế
• 1.1.2. Ngân hàng thương mại trong nền kinh tế
• 1.1.3. Mối quan hệ giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp
• 1.2. Lý do và ý nghĩa của việc xếp hạng doanh nghiệp vay vốn tại các ngân hàng thương mại
• 1.2.1. Những vấn đề cơ bản về tín dụng ngân hàng
• 1.2.2. Hạn chế rủi ro tín dụng ngân hàng là lý do cần xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 1.3. Phân tích rủi ro tín dụng là cơ sở để xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 1.3.1. Mô hình phân tích tín dụng cổ điển
• 1.3.2. Mô hình phân tích tín dụng căn cứ trên số liệu kế toán và giá thị trường
• 1.4. Tổ chức và quy trình xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 1.4.1. Khái niệm và đặc trưng của xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 1.4.2. Tổ chức phân tích và xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 1.4.3. Quy trình phân tích và xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 1.4.4. Ý nghĩa của việc xếp hạng doanh nghiệp vay vốn ngân hàng
• 1.5. Kinh nghiệm của một số tổ chức và ngân hàng trên thế giới về xếp hạng khách hàng đi vay
• 1.5.1. Sự ra đời và phát triển của tổ chức xếp hạng doanh nghiệp đi vay trên thế giới
• 1.5.2. Kinh nghiệm của một số tổ chức và ngân hàng trên thế giới về xếp hạng khách hàng đi vay
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG XẾP HẠNG DOANH NGHIỆP VAY VỐN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Sự hình thành và quá trình phát triển xếp hạng doanh nghiệp vay vốn tại ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.1.1. Thời kỳ thực thi nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung (1951-1988)
• 2.1.2. Thời kỳ nền kinh tế chuyển đổi từng bước sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước (từ 1988 đến nay)
• 2.2. Kết quả đạt được trong xếp hạng doanh nghiệp
• 2.3. Tồn tại và nguyên nhân trong xếp hạng doanh nghiệp vay vốn tại các ngân hàng thương mại
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHƯƠNG PHÁP XẾP HẠNG CÁC DOANH NGHIỆP VAY VỐN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Xây dựng các tiền đề để ứng dụng kỹ thuật phân tích và xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 3.1.1. Xây dựng hệ thống thông tin làm cơ sở để phân tích và xếp hạng doanh nghiệp vay vốn
• 3.1.2. Các ngân hàng thương mại cần có chính sách quản trị rủi ro cụ thể, trong đó phải coi phân tích tín dụng và xếp hạng doanh nghiệp vay vốn là khâu then chốt
• 3.1.3. Tổ chức bộ phận xử lý thông tin và phân tích chuyên trách
• 3.1.4. Ứng dụng công nghệ thông tin
• 3.1.5. Thiết lập cơ sở pháp lý trong việc trao đổi thông tin giữa ngân hàng và các cơ quan nhà nước
• 3.2. Nhóm giải pháp ở cấp độ vi mô
• 3.2.1. Đối tượng xếp hạng
• 3.2.2. Phương pháp tính điểm
• 3.2.3. Hệ thống chỉ tiêu phân tích
• 3.2.4. Hệ thống ký hiệu và thang điểm xếp hạng
• 3.2.5. Miêu tả kết quả xếp hạng theo mức độ rủi ro tín dụng
• 3.2.6. Kết quả xếp hạng sử dụng để quản trị tín dụng
• 3.2.7. Tổ chức thực hiện công tác xếp hạng tại các ngân hàng
• 3.3. Những giải pháp có tính chất vĩ mô
• 3.3.1. Cần có sự hỗ trợ của Bộ Tài chính để các báo cáo tài chính của doanh nghiệp được kiểm toán để đảm bảo thông tin đáng tin cậy
• 3.3.2. Hoàn thành xây dựng và hướng dẫn tổ chức thực hiện các chuẩn mực kế toán áp dụng tại Việt Nam trong thời gian tới
• 3.3.3. Nâng cao chất lượng cán bộ thực hiện công tác xếp hạng doanh nghiệp
• 3.3.4. Hiện đại hóa công nghệ ngân hàng
• 3.3.5. Đẩy mạnh sự phát triển thị trường tài chính tại Việt Nam
• 3.3.6. Cần sớm xây dựng và tính các chỉ tiêu tài chính trung bình ngành
• 3.3.7. Tăng cường hoạt động của trung tâm phòng ngừa rủi ro
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Giới thiệu về an toàn tín dụng tại ngân hàng TMCP ở TP Hồ Chí Minh

An toàn tín dụng là một yếu tố quan trọng trong hoạt động của ngân hàng thương mại cổ phần tại TP Hồ Chí Minh. Đảm bảo an toàn tín dụng không chỉ bảo vệ lợi ích của ngân hàng mà còn bảo vệ quyền lợi của khách hàng ngân hàng. Việc quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả giúp ngân hàng duy trì sự ổn định và phát triển bền vững. Theo một nghiên cứu gần đây, các ngân hàng cần áp dụng các chính sách tín dụng chặt chẽ để giảm thiểu rủi ro. Điều này bao gồm việc đánh giá kỹ lưỡng khả năng trả nợ của khách hàng và sử dụng công nghệ tài chính để nâng cao hiệu quả trong việc quản lý thông tin khách hàng.

1.1. Tầm quan trọng của an toàn tín dụng

An toàn tín dụng đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ tài sản của ngân hàng và đảm bảo sự tin tưởng của khách hàng ngân hàng. Việc áp dụng các biện pháp bảo mật thông tin khách hàng là cần thiết để ngăn chặn các rủi ro tiềm ẩn. Theo các chuyên gia, ngân hàng cần xây dựng một hệ thống bảo hiểm tín dụng hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại khi xảy ra rủi ro. Hệ thống này không chỉ giúp ngân hàng bảo vệ tài sản mà còn tạo ra một môi trường tín dụng an toàn cho doanh nghiệp và cá nhân vay vốn.

II. Các chính sách tín dụng hiện hành

Chính sách tín dụng của ngân hàng TMCP tại TP Hồ Chí Minh thường được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể nhằm đảm bảo an toàn tín dụng. Các ngân hàng áp dụng các quy định nghiêm ngặt trong việc cho vay, bao gồm việc đánh giá khả năng tài chính của doanh nghiệp và cá nhân. Việc này không chỉ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro mà còn tạo điều kiện cho khách hàng ngân hàng tiếp cận nguồn vốn một cách dễ dàng hơn. Các chính sách này thường xuyên được cập nhật để phù hợp với tình hình kinh tế và nhu cầu của thị trường.

2.1. Đánh giá tín dụng

Đánh giá tín dụng là một bước quan trọng trong quy trình cho vay. Ngân hàng cần thực hiện các biện pháp đánh giá toàn diện về khả năng trả nợ của khách hàng ngân hàng. Việc này bao gồm việc phân tích thông tin tài chính, lịch sử tín dụng và các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến khả năng thanh toán. Theo các chuyên gia, việc áp dụng công nghệ tài chính trong đánh giá tín dụng có thể giúp ngân hàng nâng cao độ chính xác và giảm thiểu rủi ro.

III. Công nghệ tài chính trong quản lý tín dụng

Công nghệ tài chính đang trở thành một công cụ quan trọng trong việc đảm bảo an toàn tín dụng tại ngân hàng TMCP. Việc áp dụng các giải pháp công nghệ giúp ngân hàng cải thiện quy trình quản lý thông tin và giảm thiểu rủi ro. Các hệ thống quản lý thông tin hiện đại cho phép ngân hàng theo dõi và phân tích dữ liệu tín dụng một cách hiệu quả. Điều này không chỉ giúp ngân hàng đưa ra quyết định cho vay chính xác hơn mà còn nâng cao trải nghiệm của khách hàng ngân hàng.

3.1. Ứng dụng công nghệ trong quản lý rủi ro

Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý rủi ro tín dụng giúp ngân hàng phát hiện sớm các dấu hiệu rủi ro. Các hệ thống phân tích dữ liệu lớn có thể giúp ngân hàng nhận diện các xu hướng và mô hình tín dụng, từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa kịp thời. Theo một nghiên cứu, ngân hàng sử dụng công nghệ tài chính có thể giảm thiểu tỷ lệ nợ xấu và nâng cao hiệu quả hoạt động. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho ngân hàng mà còn tạo ra một môi trường tín dụng an toàn cho doanh nghiệp và cá nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Trần Thị Kỳ với đề tài "Hoàn thiện phương pháp xếp hạng tín nhiệm các doanh nghiệp trong phân tích tín dụng của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam" được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Tài chính, Lưu thông tiền tệ và Tín dụng (Mã số: 5.09), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hoàng Đức và TS. Hồ Diệu (bảo vệ năm 2003).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung trước đây, hoạt động cấp tín dụng của hệ thống ngân hàng được thực hiện theo chỉ tiêu và kế hoạch phân bổ của Nhà nước, do đó việc đánh giá và xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp vay vốn chưa được đặt ra. Khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước và hệ thống ngân hàng chuyển đổi sang mô hình hai cấp (Ngân hàng Nhà nước quản lý nhà nước về tiền tệ - tín dụng; các ngân hàng thương mại kinh doanh tiền tệ), hoạt động tín dụng trở thành nguồn thu nhập chủ yếu, chiếm khoảng 70% tổng lợi nhuận của ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, nghiệp vụ này luôn tiềm ẩn rủi ro tín dụng cao, có thể dẫn đến thất thoát vốn và đe dọa sự an toàn của toàn hệ thống.

Tại Việt Nam, từ khoảng năm 1994, một số ngân hàng thương mại đã bắt đầu áp dụng việc xếp loại doanh nghiệp vay vốn dựa theo hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước. Dù vậy, công tác này còn mang tính hình thức, không được thực hiện thường xuyên, hệ thống chỉ tiêu phân tích còn bộc lộ nhiều bất cập (vừa thừa các chỉ tiêu không cần thiết, vừa thiếu các chỉ tiêu định lượng và định tính then chốt), thông tin thu thập chưa đảm bảo độ tin cậy và mô hình tổ chức phân tích chưa khoa học. Đứng trước áp lực cạnh tranh gay gắt trong quá trình hội nhập quốc tế từ năm 2000, yêu cầu hoàn thiện phương pháp xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp để kiểm soát rủi ro và nâng cao chất lượng tín dụng trở thành vấn đề cấp bách.

Mục đích nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết các mục tiêu cụ thể sau:

1. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phân tích toàn diện, bao gồm cả nhóm chỉ tiêu định lượng tài chính và nhóm chỉ tiêu định tính phi tài chính.
2. Thiết lập thang điểm cho từng chỉ tiêu và tổng thể hệ thống, đồng thời xác định hệ thống ký hiệu phân hạng và tiêu chuẩn đánh giá rủi ro làm cơ sở hoạch định chính sách tín dụng phù hợp.
3. Đề xuất các giải pháp tổ chức quy trình thu thập, xử lý thông tin, phân tích và xếp hạng doanh nghiệp một cách khoa học tại các ngân hàng thương mại.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động phân tích tín dụng và phương pháp xếp hạng doanh nghiệp vay vốn tại các ngân hàng thương mại; hệ thống chỉ tiêu, thang điểm, tiêu chuẩn đánh giá và chính sách tín dụng tương ứng.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào các doanh nghiệp vay vốn trong nước (bao gồm doanh nghiệp nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty tư nhân, trong đó trọng tâm là doanh nghiệp nhà nước) hoạt động trong lĩnh vực sản xuất và dịch vụ. Luận án không nghiên cứu các tổ chức phi sản xuất như công ty bảo hiểm, công ty tài chính hay các thể nhân vay vốn tiêu dùng. Địa bàn khảo sát thực tiễn tập trung chủ yếu tại Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ đổi mới đến năm 2002.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật và kế thừa có chọn lọc các lý thuyết, mô hình phân tích tín dụng và xếp hạng doanh nghiệp trên thế giới:

• Công trình phân tích đơn biến của Beaver (1967): Nghiên cứu mối quan hệ giữa các tỷ số tài chính với tình trạng phá sản doanh nghiệp, chỉ ra các hệ số có khả năng phân biệt doanh nghiệp phá sản và không phá sản trước thời điểm sụp đổ 5 năm.
• Mô hình của Deakin (1972): Sử dụng 14 biến số tài chính từ công trình của Beaver để xây dựng chuỗi mô hình thử nghiệm, đạt tỷ lệ phân loại chính xác trên 95% đối với các trường hợp phá sản trong 3 năm đầu tiên.
• Mô hình Z-score của Edward Altman (1968, 1993): Phương trình phân tích đa biến kết hợp 5 tỷ số tài chính căn cứ trên số liệu kế toán và giá trị thị trường để thiết lập ngưỡng điểm $Z$ (với điểm phân định $Z < 1{,}81$ thuộc vùng rủi ro cao), cùng các biến thể $Z''$ cho doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp phi sản xuất.
• Mô hình Zeta (Altman và cộng sự): Phát triển cho các doanh nghiệp quy mô tài sản lớn (khoảng 100 triệu USD) với 7 biến số tài chính, cho phép dự báo nguy cơ sụp đổ trước 5 năm với độ chính xác trên 70% và trước 1 năm đạt trên 90%.
• Quan điểm của Roger Hales (1995): Nhấn mạnh bản chất của quyết định tín dụng là sự phán đoán cá nhân của cán bộ quản trị về khả năng hoàn trả nợ của người vay, từ đó đặt ra yêu cầu định kỳ tái thẩm định để cập nhật biến động rủi ro.

Khoảng trống nghiên cứu

Các mô hình quốc tế chủ yếu vận hành dựa trên thị trường chứng khoán phát triển, dữ liệu minh bạch và hệ thống chuẩn mực kế toán kiểm toán hoàn thiện. Trong khi đó, tại Việt Nam giai đoạn 1990–2003, thị trường tài chính mới hình thành, số lượng báo cáo tài chính được kiểm toán độc lập còn rất thấp, và chưa có hệ thống chỉ tiêu tài chính trung bình ngành làm hệ số quy chuẩn. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách thiết kế một phương pháp tính điểm hỗn hợp (kết hợp chỉ tiêu tài chính và chỉ tiêu phi tài chính) phù hợp với thực trạng dữ liệu và năng lực quản trị của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết tín dụng ngân hàng: Phân tích quan hệ chuyển giao vốn có hoàn trả gốc và lãi; vai trò tài trợ vốn của ngân hàng thương mại đối với chu chuyển vốn kinh doanh của doanh nghiệp; bản chất và tác động lan truyền của rủi ro tín dụng.
• Khung phân tích tín dụng cổ điển (Hệ thống 3C): Đánh giá khách hàng dựa trên Tính cách/Phẩm chất (Character), Năng lực (Capacity) và Vốn (Capital).
• Khung phân tích tỷ số tài chính doanh nghiệp: Gồm 4 nhóm chỉ tiêu căn bản: (1) Khả năng thanh toán (ngắn hạn, nhanh, ngân quỹ); (2) Đòn bẩy tài chính (nợ/tổng tài sản, khả năng trả lãi); (3) Năng lực hoạt động (vòng quay hàng tồn kho, vòng quay khoản phải thu, vòng quay tài sản); (4) Khả năng sinh lời (biên lợi nhuận thuần, ROA, ROE).
• Lý thuyết mô hình điểm số định lượng: Lượng hóa rủi ro thông qua phương pháp chấm điểm từng trọng số biến số tài chính và phi tài chính theo quy trình phân tích từ trên xuống (từ vĩ mô, ngành nghề đến vi mô doanh nghiệp).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Vận dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lê Nin để xem xét các hiện tượng kinh tế và hoạt động tín dụng trong trạng thái vận động, chuyển đổi thể chế kinh tế.
• Phương pháp cụ thể:
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp logic;
  • Phương pháp thống kê mô tả, so sánh dữ liệu qua các thời kỳ;
  • Phương pháp toán học ứng dụng trong xây dựng thang điểm, tỷ trọng điểm số và bảng ma trận xếp hạng;
  • Phương pháp so sánh và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ các tổ chức định mức tín nhiệm (S&P, Moody's, Dun & Bradstreet) và hệ thống ngân hàng thế giới.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản pháp luật, Luật Các tổ chức tín dụng, các quy chế và quyết định chuyên ngành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
• Dữ liệu thống kê về phá sản ngân hàng của Cơ quan Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC).
• Báo cáo tài chính, báo cáo hoạt động tín dụng, nợ quá hạn và tài liệu phân loại khách hàng thực tế giai đoạn 1990–2002 tại các ngân hàng thương mại Việt Nam (Sở giao dịch II - Ngân hàng Công thương Việt Nam, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam - Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam).
• Niên giám thống kê và số liệu tổng hợp doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê năm 2000.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề cơ bản về xếp hạng các doanh nghiệp vay vốn tại ngân hàng thương mại

Chương 1 xây dựng khung lý luận về vai trò của doanh nghiệp và ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường, phân loại doanh nghiệp theo hình thức sở hữu (doanh nghiệp nhà nước, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, công ty tư nhân), theo ngành kinh doanh (khai thác, chế biến, dịch vụ) và theo lĩnh vực (sản xuất, phi sản xuất).

Tác giả luận giải rủi ro tín dụng là một tất yếu khách quan gắn liền với kinh doanh tiền tệ. Dẫn chứng thống kê từ FDIC tại Mỹ cho thấy thiệt hại nặng nề của rủi ro tín dụng đối với hệ thống ngân hàng trong thập niên 80:

Năm	1982	1983	1984	1985	1986	1987	1988
Số ngân hàng bị phá sản tại Mỹ	42	48	80	120	145	203	221

Tác giả phân tích hai trường phái đánh giá tín dụng:

1. Phân tích tín dụng cổ điển: Dựa trên kinh nghiệm và phán đoán chủ quan của chuyên viên thông qua quy trình kiểm tra 9 bước và hệ thống chỉ số tài chính 4 nhóm. Hạn chế của phương pháp này là phụ thuộc vào định kiến cá nhân, tốn kém chi phí đào tạo, dễ dẫn đến rủi ro tập trung ngành và khó cân hòa giữa các chỉ tiêu xung đột.
2. Mô hình điểm số đa biến căn cứ trên số liệu kế toán và thị trường:
   • Mô hình Altman Z-score: $$Z = 1{,}2X_1 + 1{,}4X_2 + 3{,}3X_3 + 0{,}6X_4 + 0{,}999X_5$$ Trong đó: $X_1$ là Vốn lưu động / Tổng tài sản; $X_2$ là Lợi nhuận giữ lại / Tổng tài sản; $X_3$ là EBIT / Tổng tài sản; $X_4$ là Giá trị thị trường vốn chủ sở hữu / Giá trị sổ sách tổng nợ; $X_5$ là Doanh thu / Tổng tài sản. Nếu $Z < 1{,}81$, doanh nghiệp thuộc diện rủi ro phá sản cao.
   • Mô hình Zeta: Sử dụng 7 biến số ($X_1$: Khả năng sinh lời; $X_2$: Tính ổn định của thu nhập qua 5-10 năm; $X_3$: Hệ số thanh toán lãi vay; $X_4$: Khả năng sinh lời tích lũy; $X_5$: Thanh khoản; $X_6$: Tỷ lệ vốn hóa thị trường; $X_7$: Quy mô tổng tài sản), mang lại khả năng phân loại chính xác trên 90% trước 1 năm phá sản.

Chương này cũng xác lập bản chất của việc xếp hạng: Xếp hạng tín nhiệm không phải là quyết định cho vay mà là công cụ đo lường khả năng và thiện chí hoàn trả nợ gốc, lãi của doanh nghiệp trong tương lai (3–5 năm), làm cơ sở cho 3 khâu quản trị rủi ro: trước khi cấp tín dụng, tái xét định kỳ (3, 6, 12 tháng), và khi phát sinh nợ quá hạn.

---

Chương 2: Thực trạng xếp hạng doanh nghiệp vay vốn tại các ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương 2 phân tích quá trình hình thành và phát triển của công tác phân tích, xếp hạng khách hàng vay vốn tại Việt Nam qua hai giai đoạn lịch sử:

1. Thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung (1951–1988): Ngân hàng chỉ thực hiện cấp phát vốn theo kế hoạch nhà nước, hạch toán mang tính hình thức, không tồn tại nhu cầu xếp hạng tín nhiệm.
2. Thời kỳ chuyển đổi sang cơ chế thị trường (từ 1988 đến thời điểm nghiên cứu): Hoạt động tín dụng mở rộng nhanh chóng nhưng chất lượng tín dụng gặp nhiều thách thức. Tỷ lệ nợ quá hạn tăng cao trong giai đoạn 1990–1995 (với các vụ đổ vỡ tín dụng hợp tác xã và các vụ án kinh tế lớn), cơ cấu tín dụng có sự chuyển dịch giữa thành phần kinh tế quốc doanh và ngoài quốc doanh, lãi suất biến động mạnh giai đoạn 1991–2002.

Luận án khảo sát thực tế các mô hình xếp hạng nội bộ tại các ngân hàng thương mại:

• Ngân hàng Công thương Việt Nam (Sở giao dịch II, 1996): Sử dụng bảng tiêu chuẩn chấm điểm gồm 13 chỉ tiêu định lượng (vốn kinh doanh, doanh thu, nộp ngân sách, lợi nhuận thực hiện, ROE, vòng quay phải thu, nợ quá hạn...) và 6 chỉ tiêu định tính (năng lực ban giám đốc, uy tín sản phẩm ISO/Top, quan hệ tín dụng, trình độ công nghệ...). Phân loại doanh nghiệp thành 3 hạng: Loại A (30 – 40,5 điểm), Loại B (20 – dưới 30 điểm), Loại C (dưới 20 điểm).
• Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (Chi nhánh TP.HCM): Áp dụng thang điểm 10 với 6 chỉ tiêu (Quan hệ tín dụng: 2 điểm; Chuyển doanh thu về tài khoản: 2 điểm; Sử dụng vốn vay đúng mục đích: 1 điểm; Vật tư đảm bảo: 1 điểm; Hiệu quả kinh doanh - Lợi nhuận/Doanh thu và Nợ/VCSH: 3 điểm; Nộp báo cáo tài chính: 1 điểm). Phân hạng: Hạng A (8,5 – 10 điểm), Hạng B (5,5 – 8,0 điểm gồm B1, B2), Hạng C (dưới 5,5 điểm).
• Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam: Áp dụng hệ thống 5 chỉ tiêu với tổng điểm 50 (Lợi nhuận sau thuế: 10 điểm; Khả năng thanh toán ngắn hạn: 10 điểm; Quan hệ tín dụng: 10 điểm; Tỷ lệ VCSH/Tổng nguồn vốn: 10 điểm; Doanh thu: 10 điểm). Phân hạng: Loại A (40 – 50 điểm), Loại B (25 – 39 điểm), Loại C (dưới 24 điểm).

Đánh giá thực trạng:

• Kết quả đạt được: Các ngân hàng đã bước đầu nhận thức được tầm quan trọng của việc lượng hóa rủi ro khách hàng; việc xếp loại giúp hình thành cơ sở bước đầu để phân loại mức độ an toàn cho vay.
• Tồn tại và nguyên nhân:
  • Hệ thống chỉ tiêu chưa chuẩn hóa, thiếu tính thống nhất giữa các ngân hàng; nhiều chỉ tiêu trùng lặp hoặc chưa phản ánh chính xác dòng tiền trả nợ.
  • Số liệu đầu vào từ báo cáo tài chính của doanh nghiệp có độ tin cậy thấp do phần lớn chưa qua kiểm toán độc lập (tác giả chỉ ra tỷ lệ mất cân đối nghiêm trọng: bình quân 2 công ty kiểm toán phụ trách tới 2.175 doanh nghiệp).
  • Chưa có hệ thống chỉ tiêu tài chính trung bình ngành làm thước đo quy chuẩn do hệ thống phân ngành kinh tế cấp 2 trong Tài khoản Quốc gia (1993) chưa đủ chi tiết (ví dụ gộp chung xây dựng, xây lắp và sản xuất vật liệu xây dựng).
  • Công tác phân tích còn mang tính phân tán, phụ thuộc hoàn toàn vào từng cán bộ tín dụng, thiếu bộ phận xử lý dữ liệu chuyên trách và thiếu sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.

---

Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện phương pháp xếp hạng các doanh nghiệp vay vốn tại ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương 3 trình bày hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm các tiền đề thực thi, nhóm giải pháp vi mô tại ngân hàng thương mại và nhóm giải pháp vĩ mô hỗ trợ từ Nhà nước.

1. Xây dựng các tiền đề ứng dụng kỹ thuật phân tích và xếp hạng

• Xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu tập trung về khách hàng vay vốn.
• Xác lập chính sách quản trị rủi ro tín dụng cụ thể, trong đó xác định phân tích và xếp hạng tín nhiệm là khâu then chốt.
• Thành lập bộ phận xử lý thông tin và phân tích tín dụng chuyên trách.
• Ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại và thiết lập cơ chế pháp lý trao đổi thông tin tín dụng giữa ngân hàng và cơ quan quản lý.

2. Nhóm giải pháp ở cấp độ vi mô

• Đối tượng và dữ liệu xếp hạng: Phân định rõ giữa doanh nghiệp vay lần đầu (yêu cầu phân tích chuỗi dữ liệu 3–5 năm liên tục có gán trọng số thời gian, năm gần nhất trọng số cao nhất) và doanh nghiệp tái xếp hạng (kết hợp dữ liệu năm hiện hành và lịch sử tín dụng). Loại trừ doanh nghiệp hoạt động dưới 3 năm chưa đủ chuỗi dữ liệu.
• Hệ thống chỉ tiêu phân tích hoàn thiện:
  • Nhóm chỉ tiêu định lượng (Tài chính): Khả năng thanh toán ngắn hạn, thanh toán nhanh; Thời gian luân chuyển hàng tồn kho, kỳ thu tiền bình quân; Hệ số nợ, hệ số thanh toán lãi vay; Hệ số sinh lời ròng, hệ số an toàn vốn, tốc độ tăng trưởng doanh thu và quy mô vốn.
  • Nhóm chỉ tiêu định tính (Phi tài chính): Vị thế cạnh tranh và thị phần; Đặc điểm pháp lý và cơ cấu sở hữu; Năng lực, uy tín và kinh nghiệm của ban điều hành; Trình độ công nghệ, cơ sở sản xuất và chất lượng sản phẩm (chứng chỉ ISO); Mức độ minh bạch thông tin (báo cáo có kiểm toán độc lập); Chất lượng nhân sự.
• Phương pháp chấm điểm và hệ thống thang bậc xếp hạng: Lượng hóa các chỉ tiêu thành điểm số cụ thể theo từng ngành kinh tế, phân bổ trọng số cho nhóm định lượng và định tính. Thiết lập hệ thống ký hiệu phân hạng (tương ứng từ rủi ro rất thấp đến rủi ro rất cao) và cơ chế điều chỉnh mức hạng (tăng từ 1–3 bậc) đối với doanh nghiệp có khả năng trả nợ bổ sung (như sự bảo lãnh của công ty mẹ, tài sản thanh khoản cao ngoài sổ sách).
• Sử dụng kết quả xếp hạng trong quản trị tín dụng: Kết quả xếp loại là căn cứ bắt buộc để:
  • Quyết định cấp hay từ chối khoản vay;
  • Xác định hạn mức tín dụng và tỷ lệ cho vay không cần tài sản đảm bảo;
  • Định giá lãi suất cho vay (doanh nghiệp hạng cao được hưởng lãi suất ưu đãi, giảm tỷ lệ ký quỹ L/C; doanh nghiệp hạng thấp chịu lãi suất cao và kiểm soát nghiêm ngặt);
  • Trích lập dự phòng rủi ro và xác định tần suất giám sát sau giải ngân.
• Tổ chức bộ máy xếp hạng nội bộ:
  • Thành lập Nhóm phân tích xếp hạng chuyên trách, chia thành các tổ chuyên trách theo từng ngành kinh tế cụ thể.
  • Bố trí Trợ lý Giám đốc là chuyên gia độc lập kiểm tra, rà soát kết quả phân tích liên ngành.
  • Thành lập Hội đồng xếp hạng tín dụng do Giám đốc hoặc Phó Giám đốc phụ trách tín dụng làm Chủ tịch, cùng sự tham gia của các trưởng phòng liên quan và cán bộ tín dụng để thẩm định và thông qua kết quả xếp hạng.

3. Nhóm giải pháp ở cấp độ vĩ mô

• Bộ Tài chính: Tăng cường phát triển mạng lưới và nâng cao chất lượng dịch vụ của các công ty kiểm toán độc lập; đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện và ban hành hệ thống Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) tương thích với Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IAS/IFRS).
• Tổng cục Thống kê: Rà soát, hoàn thiện bảng phân loại ngành kinh tế cấp 2 trong Hệ thống Tài khoản Quốc gia; định kỳ tính toán và công bố các chỉ số tài chính trung bình ngành làm căn cứ so sánh chuẩn mực cho các ngân hàng.
• Ngân hàng Nhà nước: Củng cố và nâng cao năng lực hoạt động của Trung tâm Phòng ngừa Rủi ro (nay là Trung tâm Thông tin Tín dụng - CIC), tạo cơ chế chia sẻ thông tin hai chiều thông suốt giữa ngân hàng trung ương và các ngân hàng thương mại.
• Đào tạo và công nghệ: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực làm công tác phân tích tín dụng (thi tuyển minh bạch, đào tạo chuyên sâu trong và ngoài nước, đãi ngộ thỏa đáng); hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin ngân hàng đồng bộ.
• Phát triển thị trường tài chính: Thúc đẩy sự hình thành của các tổ chức định mức tín nhiệm độc lập trên thị trường chứng khoán nhằm tạo kênh tham chiếu khách quan cho hoạt động ngân hàng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

1. Hệ thống hóa có chọn lọc lý luận về rủi ro tín dụng, phân tích tín dụng và xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp vay vốn; phân tích ưu - nhược điểm của phương pháp phân tích cổ điển so với các mô hình điểm số định lượng hiện đại (Altman Z-score, Zeta).
2. Xây dựng khung lý thuyết phân tích tín dụng kết hợp hai tầng chỉ tiêu: lượng hóa đồng thời các yếu tố định lượng tài chính và các yếu tố phi tài chính định tính, phù hợp với đặc thù nền kinh tế đang chuyển đổi.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Thiết kế mô hình chấm điểm và phân hạng cụ thể: Xây dựng chi tiết hệ thống chỉ tiêu phân tích, bảng thang điểm, trọng số, tiêu chuẩn đánh giá và hệ thống ký hiệu phân hạng áp dụng trực tiếp cho các ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
2. Gắn kết xếp hạng với chính sách tín dụng: Xác lập nguyên tắc ứng dụng kết quả xếp hạng vào toàn bộ quy trình quản trị rủi ro: từ phê duyệt hạn mức, định giá lãi suất, yêu cầu tài sản thế chấp/ký quỹ đến phân loại nợ và trích lập dự phòng.
3. Đề xuất mô hình tổ chức phân tích chuyên nghiệp: Đưa ra mô hình tổ chức bộ máy xếp hạng gồm các tổ chuyên trách theo ngành, trợ lý giám đốc giám sát độc lập và Hội đồng xếp hạng tín dụng cấp cơ sở, khắc phục tình trạng phân tán và chủ quan của cán bộ tín dụng đơn lẻ.
4. Hệ thống kiến nghị vĩ mô đồng bộ: Đề xuất cụ thể với Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước về kiểm toán bắt buộc, chuẩn mực kế toán, phân ngành kinh tế cấp 2 và công bố chỉ số tài chính trung bình ngành.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Phạm vi đối tượng: Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu các doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ trong nước (trọng tâm là doanh nghiệp nhà nước), chưa bao quát nhóm doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và các định chế tài chính phi ngân hàng.
• Hạn chế dữ liệu thực nghiệm: Tại thời điểm nghiên cứu (năm 2003), thị trường tài chính Việt Nam còn sơ khai, tỷ lệ doanh nghiệp được kiểm toán độc lập còn thấp và Tổng cục Thống kê chưa công bố đầy đủ các chỉ số tài chính trung bình ngành, dẫn đến việc thử nghiệm mô hình toán định lượng đa biến trên diện rộng còn gặp giới hạn.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phương pháp xếp hạng tín nhiệm cho các loại hình doanh nghiệp đặc thù như doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs), và các tổ chức tài chính.
• Ứng dụng các kỹ thuật toán học, mô hình kinh tế lượng và mạng nơ-ron nhân tạo (neural networks) để ước lượng trọng số rủi ro khi cơ sở dữ liệu chuỗi thời gian của hệ thống ngân hàng được tích lũy đầy đủ.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Cán bộ quản trị rủi ro và cán bộ tín dụng tại các ngân hàng thương mại: Cung cấp khung phương pháp, bảng chỉ tiêu, thang điểm và quy trình tổ chức thực hiện chấm điểm tín dụng khách hàng doanh nghiệp.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê): Cung cấp luận cứ thực tiễn để hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán, nâng cao năng lực Trung tâm Thông tin Tín dụng (CIC), và xây dựng bộ chỉ số tài chính trung bình ngành phân theo mã ngành kinh tế chuẩn xác.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh: Là tài liệu chuyên khảo về phân tích tín dụng, quản trị rủi ro ngân hàng và kỹ thuật định mức tín nhiệm trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án khẳng định không tổ chức xếp hạng tín nhiệm đối với các doanh nghiệp mới thành lập dưới 3 năm?

Theo kinh nghiệm quốc tế và cơ sở phân tích thống kê của luận án, để đánh giá chính xác năng lực tài chính và xu hướng hoạt động của doanh nghiệp cần chuỗi số liệu kế toán tối thiểu từ 3 đến 5 năm liên tục. Doanh nghiệp mới thành lập dưới 3 năm chưa có đủ chuỗi dữ liệu lịch sử để kiểm chứng tính ổn định của dòng tiền, tỷ suất sinh lời cũng như uy tín thanh toán nợ, do đó không đủ điều kiện để áp dụng phương pháp chấm điểm xếp hạng chuẩn tắc.

2. Mô hình Z-score của Edward Altman (1968) được luận án phân tích gồm những biến số nào và ngưỡng rủi ro là bao nhiêu?

Mô hình Z-score gồm 5 biến số: $X_1$ (Vốn lưu động / Tổng tài sản), $X_2$ (Lợi nhuận giữ lại / Tổng tài sản), $X_3$ (EBIT / Tổng tài sản), $X_4$ (Giá trị thị trường vốn chủ sở hữu / Giá trị sổ sách tổng nợ), $X_5$ (Doanh thu / Tổng tài sản). Phương trình có dạng $Z = 1{,}2X_1 + 1{,}4X_2 + 3{,}3X_3 + 0{,}6X_4 + 0{,}999X_5$. Doanh nghiệp có điểm $Z < 1{,}81$ bị xếp vào khu vực có rủi ro phá sản cao.

3. Thực trạng tỷ lệ kiểm toán báo cáo tài chính doanh nghiệp tại thời điểm nghiên cứu được luận án nêu ra như thế nào?

Luận án chỉ ra sự thiếu hụt nghiêm trọng của hệ thống kiểm toán độc lập tại Việt Nam giai đoạn này: bình quân cứ 2 công ty kiểm toán phải phụ trách tới 2.175 doanh nghiệp. Do số lượng công ty kiểm toán ít, chi phí thuê kiểm toán nước ngoài cao và nhiều doanh nghiệp e ngại tính minh bạch, phần lớn báo cáo tài chính của doanh nghiệp vay vốn chưa được kiểm toán, gây khó khăn cho việc thu thập thông tin tin cậy để ngân hàng phân tích.

4. Luận án đề xuất cơ cấu tổ chức bộ máy xếp hạng tín nhiệm tại ngân hàng thương mại gồm những thành phần nào?

Luận án đề xuất mô hình 4 cấp phối hợp: (1) Nhóm phân tích xếp hạng chuyên trách chia thành các tổ phụ trách từng ngành kinh tế cụ thể; (2) Cán bộ tín dụng trực tiếp cung cấp thông tin; (3) Trợ lý Giám đốc là chuyên gia độc lập rà soát, kiểm tra liên ngành; (4) Hội đồng xếp hạng tín dụng (do Giám đốc hoặc Phó Giám đốc phụ trách tín dụng làm Chủ tịch) thẩm định và đưa ra quyết định xếp hạng cuối cùng.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Thị Kỳ đã giải quyết toàn diện bài toán hoàn thiện phương pháp xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp vay vốn tại các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế. Công trình đã kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết phân tích tín dụng hiện đại của thế giới với thực tiễn hoạt động ngân hàng trong nước để xây dựng hệ thống chỉ tiêu phân tích hỗn hợp (định lượng và định tính), thang điểm và quy trình phân hạng khoa học. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở cho các ngân hàng thương mại kiểm soát rủi ro tín dụng, đồng thời đưa ra các kiến nghị vĩ mô chuẩn xác nhằm hoàn thiện thể chế kế toán, kiểm toán và thống kê ngành tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ XẾP HẠNG CÁC DOANH NGHIỆP VAY VỐN TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 11. DOANH NGHIỆP VÀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG. Doanh nghiệp trong nền kinh tế Chủ thể đi vay trong nền kinh tế bao gồm các doanh nghiệp (pháp nhân) và cá nhân (thể nhân): Nhưng trong luận án chỉ nghiên cứu chủ thể là các doanh nghiệp. Để giúp việc tiếp cận các phần sau thuận lợi, chúng ta cần tìm hiểu về doanh nghiệp, các loại hình và đặc điểm nguồn vốn từng loại hình doanh nghiệp.

Doanh righiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sẩn, có trụ SỞ giao địch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh [1]. Có nhiều loại hình đoanh nghiệp khác nhau tùy theo tiêu thức phân loại, nhằm đạt mục tiêu của để tài, nghiên cứu sinh phân loại doanh nghiệp theo 3 tiêu thức sau: Phân chia doanh nghiệp theo chế độ sở hữu : Xem xét việc phân loại theo hình thức sở hữu, vì hình thức sở hữu khác nhau, khả năng tạo lập nguồn vốn khác nhau, trong đó có nguồn vốn đi vay ngân hàng. Mặt khác, các quy định về chế độ lập, nộp các báo cáo tài chính khác nhau dẫn đến khả năng kiểm soát của ngân hàng thương mại đối với doanh nghiệp đi vay cũng có sự khác nhau. Phân loại theo chế độ sở hữu, doanh nghiệp chia thành : Doanh nghiệp nhà nước, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phan, công ty tư nhân, công ty liên doanh và công ty nước ngoài đóng tại Việt Nam.

3 Doanh nghiệp Nhà nước là tổ chức kinh tế thuộc quyển sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện nắm quyển sở hữu và quản lý hoạt động sắn xuất kinh doanh nhằm thực hiện những mục tiêu chung của nên kinh tế và của xã hội. Vốn của các doanh nghiệp Nhà nước do Nhà nước cấp và quản lý, không được phát hành cổ phiếu, nhưng có thể đi vay dưới hình thức phát hành trái phiếu, vay ngân hàng, hiện nay, chủ yếu là vay ngân hàng,. và chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn đối các khoắn nợ của doanh nghiệp. Công ty trách nhiệm hữu hạn : là doanh, nghiệp có tư cách pháp nhân, thuộc loại hình doanh nghiệp đa sở hữu, trong đó các thành viên tham gia phải chịu trách nhiệm hiểu hạn về các khoản nợ của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã cam kết góp vào doanh nghiệp.

Thành viên có thể là tổ chức, cá nhân, số lượng thành viên ít nhất là 1, nhiều không được vượt quá 50 người. Nguồn vốn hoạt động, ngoài nguồn vốn do các thành viên tham gia công ty đóng góp, chỉ có tăng nguồn vốn bằng cách vay ngân hàng hoặc chiếm dụng vốn trong thanh toán,.vì loại hình doanh nghiệp này không được phát hành chứng khoán. ` Công ty cổ phần : a loại hình doanh nghiệp có tư cách pháp nhân, đa sở hữu, nguồn vốn hoạt động do các cổ đông đóng góp, ngoài ra để tăng vốn hoạt động, có thể phát hành chứng khoán theo luật định hoặc vay ngân hàng hoặc chiếm dụng vốn. Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn về các khoản nợ của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp.

Cổ đông có thể là tổ chức hoặc cá nhân, số lượng cổ đông tối thiểu là ba và không hạn chế số lượng tối đa. Công ty hợp danh : là doanh nghiệp, trong đó : phải có ít nhất hai thành viên hợp danh, ngoài các thành viên hợp danh có thể có thành viên góp vốn. Thành viên hợp danh phải là cá nhân có trình độ chuyên môn và uy tín nghề nghiệp và chịu trách nhiệm bằng tòan bộ tài sản của mình về các nghĩa vụ của công ¡y. Thành viên góp vốn chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn về các khoản nợ của công ty trong phạm vi số vốn góp và công ty hợp danh không được phát hành bất kỳ loại chứng khoán nào.

Nguồn vốn hoạt động chỉ gồm : các thành viên tham gia đóng góp, thiếu có thể vay ngân hàng, chiếm dụng vốn. Công ty tư nhân :là đoanh nghiệp do một cá nhân làm chủ và tự chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động của doanh nghiệp Nguồn vốn hoạt động :ngoài nguỗn vốn tự có, chỉ có thể vay ngân hàng, chiếm dụng vốn. Không được phát hành chứng khoán. Phân chia doanh nghiệp theo ngành kinh doanh : các doanh nghiệp được chia thành các loại ; Các doanh nghiệp kinh doanh thuộc ngành khai thác, chế biến, dich vu.

Xem xét việc phân loại doanh nghiệp theo ngành, vì các doanh nghiệp kinh doanh ở các ngành khác nhau thì khác nhau về nhu cầu vốn, về cơ cấu tài sản, về tốc độ luân chuyển vốn lưu động, về tỷ suất lợi nhuận. Phân chia doanh nghiệp theo lãnh vực kinh doanh : doanh nghiệp chia thành hai loại : Doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp phi sản xuất Trong phạm vỉ luận án chỉ xét doanh nghiệp đi vay ngân hàng thương mại là các doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ, còn các doanh nghiệp phi sản xuất như bảo hiểm, công ty tài chính, .không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận án. Ngân hàng thương mại trong nền kinh tế Theo luật các tổ chức tín dụng không đưa ra định nghĩa ngân hàng thương mại. Tại điều 20, khoản 2,7 và 8 chỉ ra : ngân hàng thương mại là một loại hình ngân hàng thuộc tổ chức tín dụng, được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan.

[2} Hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiễn tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gởi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán. [2} Cấp tín dụng là việc tổ chức tín dụng thỏa thuận để khách hàng sử dụng một khoản tiền với nguyên tắc có hoàn trả bằng các nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bảo lãnh ngần hàng và các nghiệp vụ khác [2] Hệ thống ngân hàng thương mại Việt nam hiên nay gồm :Ngân hàng thương mại quốc doanh, cổ phẩn, ngân hàng nước ngoài và ngân hàng liên doanh của bên ngân hàng Việt nam và bên ngân hàng nước ngoài. Như vậy, hoạt động ngân hàng thương mại gồm nhiều mặt, nhưng trong phạp vi luận án nghiên cứu sinh chỉ xét hoạt động cấp tín dụng của ngân hang thương mại cho các doanh nghiệp. Mối quan hệ giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp Ngân hàng thương mại và các doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ có mối quan hệ qua lại mật thiết với nhau, đó là mối quan hệ hai chiều, trong đó : Ngân hàng thương mại nhận tiền gởi của các doanh nghiệp và phải hoàn trả cho người gởi tiền cả vốn lẫn lãi (nếu có) theo cam kết, Ngược lại, ngân hàng thương mại lại sử dụng nguồn vốn tự có, nguồn vốn huy động để cấp tín dụng cho các doanh nghiệp với nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, bảo lãnh,.và cung ứng các địch vụ thanh toán cho các doanh nghiệp.

Mối quan hệ giữa doanh nghiệp và ngân hàng thương mại thể hiện ở nhiều mặt khác nhau, nhưng để đạt được mục tiêu của đề tài, nghiên cứu sùuh chỉ xét quan hệ giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp, trong đó: ngân hàng là người cho doanh nghiệp vay, còn doanh nghiệp là người đi vay. LÝ DO VÀ Ý NGHĨA CỦA VIỆC XẾP HẠNG CÁC DOANH NGHIỆP VAY VỐN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI. Chủ thể đi vay trong nền kinh tế bao gồm doanh nghiệp, hộ gia đình và cá nhân, trong đó doanh nghiệp chiếm vị trí chủ yếu. Nguồn vốn kinh doanh của doanh nghiệp bao gồm: nguồn vốn tự có và nguồn vốn vay, nợ, trong đó đi vay ngân hàng chiếm tỷ trọng khá cao.

Để thấy rõ vấn dé này, chúng ta cần nghiên cứu các vấn dé cơ bản về tín dụng.1 Những vấn đề cơ bản về tín dụng ngân hàng 1.Khái niệm Tín dụng có nhiều khái niệm khác nhau, chúng ta có thể hiểu thông qua khái niệm tổng quát sau; “Tín dụng là một quan hệ giao dịch giữa hai chủ thể, trong đó một bên chuyển giao tién hoặc tài sản cho bên kia được sử dụng trong một thời gian nhất định, đồng thời bên nhận tiễn hoặc tài sản cam kết hoàn trả theo thời hạn đã thỏa thuận” [3]. Trong quan hệ giao dịch này thể hiện các nội dung cơ bản sau: -Người cho vay chuyển giao cho người đi vay một lượng giá trị nhất định, có thể dưới hình thức tiền tệ hoặc hiện vật. -Người đi vay chỉ được sử dụng tạm thời trong một thời gian nhất định, sau khi hết thời hạn sử đụng theo thỏa thuận, phải hoàn trả cho người cho vay. Giá trị được hoàn trả thông thường lớn hơn lượng giá trị lúc cho vay.

Các chủ thể tham gia quan hệ tín dụng rất đa đạng, trong đố có quan hệ giữa ngân hàng với các doanh nghiệp và công chúng thể hiện dưới hình thức nhận tiền gởi, cho vay, tài trợ thuê tài chính, chiết khấu, bảo lãnh cho khách hàng,. Mhưng phạm vì luận án, chỉ xem xét quan hệ tín dựng giữa ngân hàng với doanh nghiệp, trong đó ngân bàng với tư cách là ngưới cho doanh nghiệp vay. Vậy, tín dụng ngân hàng là quan hệ sử dụng vốn lẫn nhau, dựa trên nguyên tắc hoàn trả cả vốn và lãi, được thực hiện dưới hình thức cho vay bằng tiền giữa ngân hàng thương mại với doanh nghiệp.Phân loại tín dụng Phân loại tín dụng sẽ giúp người cho vay dễ đàng.có những chính sách, biện pháp thích hợp trong việc xét cấp tín dụng cũng như thu hồi vốn và lãi,.Có nhiều tiêu thức để phân loại tín dụng. Để làm rõ mục tiêu của để tài, phân loại tín dụng chỉ căn cứ vào một số tiêu thức như sau: M Căn cứ theo thời gian cho vay : Tín dụng được chia làm 3 loại: Tín dụng ngắn hạn : Thời hạn cho vay đưới l2 tháng và được sử dụng để bù đắp sự thiếu hụt vốn lưu động của các doanh nghiệp.

Tín dụng trung hạn :Theo quy định hiện nay của ngân hàng nhà nước Việt nam, cho vay trung hạn có thời hạn từ ! năm đến 3 năm, còn đối với các nước trên thế giới loại cho vay này có thời hạn đến 7 năm. Tín dụng trung hạn chủ yếu được sử dụng để đầu tư mua sắm tài sản cố định, cải tiến, đổi mới thiết bị công nghệ, mở rộng sản xuất kinh doanh. Tín dụng dài hạn : Thời hạn cho vay trên 3 năm đối với Việt nam, trên 7 năm đối với các nước trên thế giới.