CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái lược về truyện viết cho thiếu nhi 13 1. Sự hình thành và vận động của truyện viết cho thiếu nhi ở Việt Nam Trong dòng chảy chung, bộ phận văn học thiếu nhi luôn đồng hành cùng với văn học dân tộc. Sự góp mặt của văn học thiếu nhi đã làm đầy đặn và trọn vẹn gương mặt của văn học dân tộc.
Văn học viết cho thiếu nhi là mảnh đất tiềm năng để các tác giả thử sức, thử bút. Trong văn học dân gian, văn học thiếu nhi gắn liền với những bài vè, đồng dao, truyện cổ tích, ngụ ngôn. Trong thời kì Trung đại, văn học thiếu nhi được quan tâm nhờ lấy việc hun đúc trí khí, bồi dưỡng đạo lý làm trọng. Văn học hiện đại từ đầu thế kỉ XX, mảng sáng tác cho thiếu nhi có sự khởi sắc và có nhiều thành tựu với những tác phẩm của Phạm Hồng Thái, Phan Bội Châu, Tản Đà.
Đặc biệt, từ giai đoạn 1930 – 1945, với sự đóng góp tích cực của Nguyễn Hồi, Tô Hoài và nhóm Tự lực văn đoàn…, bộ phận văn học viết cho thiếu nhi được định hình rõ nét hơn trên văn đàn với cả địa vị, giá trị nghệ thuật và nội dung. Song, ở thời kì này, sáng tác cho thiếu nhi vẫn chưa phong phú, đề tài nội dung còn nghèo nàn, nghệ thuật chưa thực sự được quan tâm. Sau Cách mạng tháng Tám, theo chủ trương của Đảng, truyện viết cho thiếu nhi được chú trọng thành một hoạt động của sáng tạo nghệ thuật. Do vậy văn học thiếu nhi có những khởi sắc nhất định, phát triển toàn diện và phong phú hơn.
Tô Hoài và Hồ Trúc được giao trọng trách đảm nhiệm bộ phận văn học chuyên viết cho thiếu nhi. Thời kì kháng chiến chống Pháp 1946 - 1954, do hoàn cảnh đất nước thời chiến nên văn học thiếu nhi dày công trong việc hun đúc tinh thần yêu nước, căm thù giặc, lan tỏa và thức tỉnh những tấm gương các em nhỏ anh dũng, kiên cường. Nội dung của các tác phẩm viết cho thiếu nhi đều tập trung xây dựng những em bé liên lạc mưu trí, dũng cảm. Các em đã trở thành những tấm gương yêu nước, góp công sức không nhỏ cho cuộc trường trinh kháng chiến của Đất nước.
Thời kì này, tiêu biểu là nhà thơ Tố Hữu với bài thơ Lượm; Nguyễn Huy Tưởng thành công với: Tìm mẹ, Chiến sĩ calô, Hà Học Hợi học sinh gương mẫu, Hai bàn tay chiến sĩ, Điện Biên của chúng em. 14 Văn học thiếu nhi thời kì kháng chiến chống Mĩ 1954 - 1975 vẫn tiếp tục mạch nguồn cảm xúc của văn học thời đại, tập trung thể hiện hình tượng những người anh hùng nhỏ tuổi, kiên cường của một dân tộc, một thời đại “Ra ngõ gặp anh hùng”. Đội ngũ sáng tác truyện cho thiếu nhi có tăng lên đáng kể, số lượng và chất lượng không ngừng được cải thiện. Tiêu biểu: Tô Hoài viết Vừ A Dính, Bắc Thôn viết Hai làng Tà Pình và Động Hía, Đoàn Giỏi viết Đất rừng Phương Nam, Võ Quảng viết Cái Thăng, Xuân Sách viết Đội du kích thiếu niên Đình Bảng, Bùi Hiển có Bên đồn địch… Ở miền Bắc, giai đoạn này, các tác giả tập trung vào đề tài ngợi ca những tấm gương nhỏ tuổi sáng tạo, yêu lao động.
Văn học thiếu nhi thời kì này hoạt động khá sôi nổi. Nhiều tác giả và tác phẩm tạo nên những tiếng vang lớn trong dòng Văn học đương đại như: Lê Khắc Hoan có đóng góp với Mái trường thân yêu. Bùi Minh Quốc có Bé Ly; Hải Hồ viết Chú bé sợ toán. Đặc biệt tác giả Nguyễn Huy Tưởng với Lá cờ thêu sáu chữ vàng và Kể chuyện Quang Trung.
Trong công cuộc khôi phục, xây dựng và phát triển đất nước, nội dung các tác phẩm viết cho thiếu nhi nêu cao tinh thần vượt khó, sáng tạo v à nghị lực phi thường của tuổi thơ, ngợi ca sự giàu đẹp của đất nước, phản ánh đời sống tâm hồn tuổi mới lớn. Đặc biệt có sự ra đời của truyện khoa học viễn tưởng. Một trong những thành công của văn học viết cho thiếu nhi thời kì này là sự góp mặt của một số thể loại văn học mới bên cạnh thơ ca và truyện đó là ký, tự truyện… Nhìn chung, văn học viết cho thiếu nhi thời kì này là một mùa nở rộ về đội ngũ sáng tác, đề tài, số lượng và chất lượng. Tất cả đã ghi dấu sự trưởng thành, lớn mạnh của văn học dành cho thiếu nhi.
Tiêu biểu có các tên tuổi sau: t h ơ c ó c á c g i ả Tố Hữu, Phạm Hổ, Võ Quảng, Xuân Tửu, Trần Hoạt… Ở dạng hồi ký, c ó Phùng Thế Tài… Truyện có các giả Viết Linh, Thế Dũng, Hoàng Bình Trọng…Giải thưởng riêng cho sáng tác viết cho thiếu nhi Vì tương lai ra đời đã thúc đẩy mảng văn học viết cho thiếu nhi phát triển thêm một bước mới. Nhiều tác phẩm xuất sắc ra đời như: Tu hú gọi mùa của Trần Công Nghệ, Thánh Gióng và bé Nê của Lưu Trọng Văn. Tác giả Nguyễn Quang Thiều có những tác phẩm tiêu biểu: Rùa trắng, Bông hoa nước, Người cha… Hòa vào dòng chảy trên, văn học thiếu nhi đương đại không thể không nhắc đến các tác giả tài năng đã dùng tất cả tâm và tài của mình trong sự sáng tạo 15 nghệ để tạo ra sự mới mẻ cho tác phẩm. Từ đó, góp phần làm nên sự phong phú cho nền văn học này.
Người đọc không khó để nhận diện đâu là truyện của đâu là truyện của Nguyễn Kiên, Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần, Quế Hương. Và đễàng nhận ra đâu là truyện của Võ Quảng, Phạm Hổ, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Hoàng Sơn, Cao Xuân Sơn… Chính vì vậy, dù sáng tác dành cho thiếu nhi có khai thác những vùng thẩm mỹ từ quen thuộc đến mới mẻ thì mỗi tác phẩm đều có sức hấp dẫn riêng. Nhìn chung, cho đến nay, văn học viết cho thiếu nhi ngày càng được quan tâm phát triển và thực sự trở thành một dòng chảy không thể thiếu trong tiến trình vận động của nền Văn học dân tộc. Tóm lại, bằng niềm đam mê sáng tạo, tình yêu và trách nhiệm dành cho trẻ nhỏ, những tác giả viết cho thiếu nhi và viết vì thiếu nhi đã có những thành tựu đáng kể.
Họ đã góp phần không nhỏ trong việc nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, đánh thức trong các em những giá trị thiêng liêng, cao đẹp trong cuộc sống. Nhiều tác phẩm thực sự có giá trị lớn cả về nghệ thuật và nội dung đã có sức sống bền bỉ với thời gian, được các em tìm đọc và yêu mến qua nhiều thế hệ. Điều mà chúng ta không phủ nhận là nhiều đầu sách hay, phù hợp với lứa tuổi, tâm sinh lý của trẻ nhỏ được các em đón đọc rất nhiệt thành. Bên cạnh đó, bộ phận văn học viết dành cho thiếu nhi ở Việt Nam vẫn tồn tại một số hạn chế.
Các tác giả chuyên sâu về mảng sáng tác này chưa nhiều và hiếm người dám theo đuổi đề tài này lâu dài. Hơn nữa, tính cạnh tranh của các tác phẩm viết cho thiếu nhi.trong nước chưa cao vẫn nặng nề tính giáo huấn, ít sự ngộ nghĩnh, hình ảnh minh họa đơn điệu. Bên cạnh đó, truyện viết cho thiếu nhi của nước ngoài được thiết kế khá đẹp mắt, lại vô cùng hài hước, mới mẻ nên đã chiếm lĩnh thị trường đọc của các em nhỏ. Và như hiện nay, một vài tác giả hiện tại viết cho thiếu nhi chưa thể đáp ứng được nhu cầu thực tế của bạn đọc trẻ tuổi.
Song, không thể phủ nhận văn học viết cho thiếu nhi đang ngày càng nỗ lực hoàn thiện mình, ngày một thay da đổi thịt và chứng minh được vị trí của mình trên văn đàn. Các tác giả chuyên tâm sáng tác ngày càng hay hơn, sâu sắc hơn, thỏa mãn được nhu cầu đọc của các em hơn. Đặc trưng cơ bản của truyện viết cho thiếu nhi 1. Đặc điểm cơ bản của tuổi thiếu nhi Theo công ước quốc tế: Từ khi mới sinh đến 16 tuổi được coi là độ tuổi của trẻ em.
Theo tâm lý học từ 6 đến 16 tuổi là tuổi thiếu nhi, đây là giai đoạn hình thành và phát triển nhân cách của con người. Cắp sách đến trường là sự kiện quan trọng trong cuộc đời của lứa tuổi này. Trẻ phải thích nghi ngay với những phương thức, qui tắc, qui chế nghiêm ngặt trong nhà trường. Đồng thời trẻ bắt đầu tiếp xúc với hệ thống kiến thức bài bản, trừu tượng.
Trẻ phải tự mình bộc lộ và xử lí với những tình huống trong cuộc sống mà không có bố mẹ bên cạch. Đây cũng là lần đầu tiên trẻ được sống trong môi trường mới ngoài gia đình với các mối quan hệ thầy cô, bạn bè. Trẻ có nhiều thay đổi về tư duy: hiểu được một số nguyên lý như bảo tồn vật chất, bảo tồn trọng lượng, hiểu được tính đảo ngược, phát triển, khái niệm thời gian, không gian, cộng trừ, nhân chia. Trẻ có thêm tư duy trừu tượng và có khả năng khái quát hóa.
Ngoài ra trẻ có nhận thức về tính hợp tác và tự tin cá nhân, hiểu được giá trị của trung thực, công bằng, hợp tác. Nhân cách được hình thành, thể hiện nếp sống, thói quen, những hành vi có ý thức, tự khép mình vào qui tắc xã hội, hoặc theo những giá trị bản thân đã chấp nhận. Khả năng thích nghi trong những hoàn cảnh khác nhau với những tính cách riêng, sở trường riêng. Đặc biệt ở tuổi thiếu nhi trẻ có tính tự trọng cao, khá nhạy cảm và có khuynh hướng tự lập không muốn bố mẹ can thiệp nhiều vào đời sống riêng tư.
Do đó, nhân cách được hình thành ở giai đoạn trước dễ bị phá vỡ để xây dựng một nhân cách mới, trên cơ sở nhân cách cũ. Biểu hiện nhân cách mới được hình thành biểu hiện ở nếp sống, thói quen về đạo đức. Tư duy của trẻ cũng đạt đến trình độ suy luận khá hợp lý. Trẻ xây dựng cho mình những chuẩn mực, giá trị xã hội là cơ sở cho hành vi có ý thức của mình.
Vì những đặc trưng trên, nên những nhà giáo dục, trong đó có nhà văn - những người dùng nghệ thuật văn chương để vừa dạy, vừa dỗ, vừa thuyết phục đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong việc định hướng, hình thành và hoàn thiện nhân cách của các em. Đặc trưng cơ bản của truyện viết cho thiếu nhi 17 Độc giả lứa tuổi thiếu nhi với những đặc trưng riêng về tâm sinh lý nên đã trở thành một kiểu độc giả khó chiều. Điều đó vừa là một thử thách vừa là một điều kiện để các tác giả khám phá bản lĩnh nghệ thuật của riêng mình.