Luận án đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học đối chiếu tiếng Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ học tiếng Anh chuyên ngành dược học đối chiếu với tiếng Việt. Phân tích văn bản, thuật ngữ chuyên ngành dược.

• Tác giả: Võ Thị Bê
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Văn Vân
• Trường học: Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học trong sự đối chiếu với tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ ngôn ngữ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cách nhận diện đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học đối chiếu

Tiếng Anh chuyên ngành dược học sở hữu hệ thống thuật ngữ khoa học (TNKH) phức tạp, mang tính quốc tế cao và tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc hình thành từ vựng chuyên biệt. Trong nghiên cứu của Võ Thị Bê (2019), văn bản chuyên ngành dược học (VBCNDH) tiếng Anh được phân tích dựa trên ba tham số cốt lõi của ngữ cảnh ngôn ngữ: Trường (field), Không khí (tenor) và Cách thức (mode). Trường phản ánh nội dung tri thức dược học; Không khí thể hiện mối quan hệ giữa người viết và người đọc; Cách thức liên quan đến kênh truyền đạt và tổ chức văn bản. So với tiếng Việt, tiếng Anh chuyên ngành dược học thiên về cấu trúc bị động, sử dụng dày đặc đề ngữ đánh dấu (ĐNĐD) và quá trình vật chất (QT: VC), nhằm đảm bảo tính khách quan và chính xác. Đặc biệt, thức tuyên bố khẳng định (Thức TBKĐ) chiếm ưu thế tuyệt đối, trong khi thức mệnh lệnh (Thức ML) gần như vắng mặt. Việc nhận diện các đặc điểm này là nền tảng để thực hiện so sánh đối chiếu hiệu quả giữa hai hệ thống ngôn ngữ, hỗ trợ dịch thuật, giảng dạy và nghiên cứu liên ngành.

1.1. Đặc điểm Trường trong tiếng Anh chuyên ngành dược học

Trường trong VBCNDH tiếng Anh tập trung vào tri thức dược lý, dược động học, bào chế và kiểm nghiệm. Từ vựng chuyên ngành chủ yếu được hình thành qua tiền tố và hậu tố Latin-Hy Lạp (ví dụ: anti-, -itis, -ology). Theo bảng phân tích trong luận án, hơn 70% TNKH có nguồn gốc từ Hy Lạp hoặc Latin. Các quá trình quan hệ (QT: QH) và quá trình hiện hữu (QT: HH) thường xuất hiện để mô tả tính chất, phân loại hoặc định nghĩa hợp chất dược phẩm.

1.2. Đặc điểm Không khí và Cách thức trong tiếng Anh chuyên ngành dược học

Không khí trong văn bản tiếng Anh chuyên ngành dược học mang tính ngôn thể (NT) trang trọng, phi cá nhân. Người viết thường ẩn mình sau dữ liệu, sử dụng chủ ngữ phi nhân xưng (it, this study). Về Cách thức, văn bản chủ yếu tồn tại ở dạng viết, với cấu trúc logic chặt chẽ, sử dụng dày đặc liên kết logic (mặc dù, do đó, tuy nhiên) và quy chiếu chỉ định (this compound, the result). Phát ngôn thể (PNT) thiên về mô tả và giải thích, ít mang tính tranh luận hay cảm xúc.

II. Thách thức khi đối chiếu tiếng Anh và tiếng Việt chuyên ngành dược học

Việc đối chiếu đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học với tiếng Việt gặp nhiều rào cản về cấu trúc ngữ pháp, hệ thống thuật ngữ và phong cách diễn ngôn. Trong khi tiếng Anh ưa chuộng câu bị động và cấu trúc danh từ hóa, tiếng Việt lại thiên về câu chủ động và động từ hóa. Ví dụ, cụm “the administration of the drug” (tiếng Anh) thường được dịch tự nhiên sang tiếng Việt là “cho thuốc” chứ không phải “sự dùng thuốc”. Ngoài ra, thuật ngữ khoa học tiếng Việt thường được tạo mới dựa trên Hán Việt hoặc vay mượn trực tiếp từ tiếng Anh, dẫn đến tình trạng thiếu thống nhất và gây khó khăn cho người học. Nghiên cứu của Võ Thị Bê (2019) chỉ ra rằng tần suất sử dụng thức nghi vấn (Thức NV) và tình thái trong tiếng Việt cao hơn, phản ánh xu hướng giao tiếp gián tiếp và thận trọng hơn. Sự khác biệt này đòi hỏi người dịch hoặc giảng viên phải hiểu sâu cả ngữ cảnh học thuật lẫn ngữ cảnh văn hóa để truyền tải chính xác thông điệp chuyên môn.

2.1. Khác biệt về hệ thống thuật ngữ và cấu tạo từ

Tiếng Anh dược học xây dựng TNKH theo mô hình cấu tạo từ quốc tế (prefix + root + suffix), trong khi tiếng Việt chủ yếu dựa vào Hán Việt hoặc mô phỏng ngữ nghĩa. Ví dụ: “antihypertensive” (chống tăng huyết áp) trong tiếng Anh là từ ghép có hệ thống, còn tiếng Việt dùng cụm từ mô tả. Điều này dẫn đến độ dài và độ phức tạp khác nhau giữa hai ngôn ngữ, ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận thông tin.

2.2. Khác biệt về cấu trúc câu và phong cách diễn ngôn

VBCNDH tiếng Anh sử dụng nhiều đề ngữ liên nhân (ĐNLN) và đề ngữ văn bản (ĐNVB) để tạo mạch văn, trong khi tiếng Việt thiên về liên kết ý nghĩa qua ngữ cảnh. Ngoài ra, tiếng Việt có xu hướng sử dụng chủ ngữ hiển ngôn nhiều hơn, ngay cả khi chủ ngữ là “người ta” hoặc “các nhà nghiên cứu”, điều hiếm gặp trong văn bản học thuật tiếng Anh.

III. Phương pháp phân tích đối chiếu hiệu quả cho tiếng Anh dược học

Để thực hiện phân tích đối chiếu đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học với tiếng Việt, cần áp dụng kết hợp lý thuyết ngôn ngữ học chức năng hệ thống của Halliday và phân tích thể loại diễn ngôn (genre analysis). Phương pháp này cho phép khảo sát đồng thời ba bình diện: ngữ cảnh (trường, không khí, cách thức), ngữ nghĩa (quá trình, thức, tình thái) và ngữ pháp–từ vựng (cấu trúc câu, đề ngữ, quy chiếu). Nghiên cứu của Võ Thị Bê (2019) sử dụng ngữ liệu từ 25 bài báo khoa học dược học tiếng Anh và tiếng Việt, phân tích định lượng và định tính để so sánh tần suất xuất hiện của các hiện tượng ngôn ngữ. Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong cách tổ chức thông tin: tiếng Anh ưu tiên tính khách quan và tính phổ quát, trong khi tiếng Việt vẫn giữ dấu ấn của tính giao tiếp và tính địa phương. Phương pháp này không chỉ hỗ trợ dịch thuật mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc biên soạn giáo trình và đào tạo kỹ năng đọc hiểu văn bản chuyên ngành.

3.1. Ứng dụng lý thuyết Halliday trong phân tích đối chiếu

Lý thuyết Halliday giúp phân tích VBCNDH qua ba siêu chức năng: kinh nghiệm (mô tả thế giới), quan hệ xã hội (thể hiện vai trò người viết/người đọc) và văn bản (tổ chức mạch lạc). Trong tiếng Anh dược học, chức năng kinh nghiệm chiếm ưu thế với các quá trình tinh thần (QT: TT) như “demonstrate”, “suggest”, trong khi tiếng Việt thường dùng “cho thấy”, “gợi ý” – mang sắc thái tình thái nhẹ hơn.

3.2. Vai trò của phân tích thể loại diễn ngôn

Phân tích thể loại diễn ngôn giúp xác định cấu trúc điển hình của bài báo dược học: abstract, introduction, methods, results, discussion. Mỗi phần có đặc điểm ngôn ngữ riêng. Ví dụ, phần Methods trong tiếng Anh dùng nhiều câu bị động (“samples were analyzed”), trong khi tiếng Việt có thể dùng chủ động (“chúng tôi phân tích mẫu”). Hiểu rõ thể loại giúp người học tái tạo văn bản chuẩn mực.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu đối chiếu tiếng Anh dược học

Kết quả đối chiếu đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học với tiếng Việt mang lại giá trị ứng dụng cao trong nhiều lĩnh vực. Trong giảng dạy, phát hiện về sự khác biệt trong cấu trúc đề ngữ và sử dụng tình thái giúp thiết kế bài học định hướng năng lực đọc hiểu và viết học thuật. Trong dịch thuật y dược, hiểu rõ xu hướng danh từ hóa (tiếng Anh) và động từ hóa (tiếng Việt) giúp tránh lỗi dịch word-for-word, đảm bảo bản dịch tự nhiên và chính xác. Ngoài ra, nghiên cứu còn hỗ trợ chuẩn hóa thuật ngữ dược học tiếng Việt, góp phần xây dựng từ điển chuyên ngành thống nhất. Các trường đại học như Đại học Dược Hà Nội đã bắt đầu tích hợp kiến thức ngôn ngữ học đối chiếu vào chương trình đào tạo, nhằm nâng cao năng lực ngoại ngữ chuyên ngành cho sinh viên. Như Võ Thị Bê (2019) nhấn mạnh, việc kết hợp tri thức ngôn ngữ học với chuyên môn dược học là chìa khóa để hội nhập quốc tế hiệu quả.

4.1. Cải thiện giảng dạy và học tập tiếng Anh dược học

Giảng viên có thể sử dụng bảng so sánh về tần suất quá trình ngôn ngữ hoặc kiểu thức câu để giúp sinh viên nhận diện đặc điểm văn bản học thuật. Ví dụ, luyện tập chuyển đổi câu chủ động sang bị động, hoặc phân tích cấu trúc abstract trong bài báo quốc tế, là những hoạt động thiết thực dựa trên phát hiện nghiên cứu.

4.2. Hỗ trợ dịch thuật và chuẩn hóa thuật ngữ

Các dẫn chứng từ ngữ liệu (V1–V25) cho thấy sự đa dạng trong cách diễn đạt cùng một khái niệm dược học. Việc xây dựng ngân hàng thuật ngữ song ngữ dựa trên nguyên tắc đối chiếu sẽ giảm thiểu sai sót trong giao tiếp chuyên môn, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập và xuất bản quốc tế.

V. Tương lai của nghiên cứu đối chiếu tiếng Anh chuyên ngành dược học

Nghiên cứu đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học đối chiếu đang mở ra nhiều hướng tiếp cận mới. Trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) có thể được ứng dụng để phân tích hàng triệu văn bản dược học, từ đó xác định xu hướng ngôn ngữ theo thời gian và khu vực. Ngoài ra, cần mở rộng ngữ liệu sang các thể loại khác như hướng dẫn sử dụng thuốc, báo cáo lâm sàng, hoặc giao tiếp giữa dược sĩ và bệnh nhân – những lĩnh vực chưa được khai thác đầy đủ. Việc tích hợp ngôn ngữ học so sánh đối chiếu với khoa học dữ liệu sẽ giúp tạo ra công cụ hỗ trợ dịch thuật chuyên ngành chính xác hơn. Đồng thời, các nghiên cứu liên ngành giữa dược học, ngôn ngữ học và giáo dục cần được khuyến khích để phát triển chương trình đào tạo ngoại ngữ chuyên sâu, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động toàn cầu.

5.1. Ứng dụng công nghệ trong phân tích ngôn ngữ dược học

Các mô hình NLP có thể tự động nhận diện thuật ngữ khoa học, phân loại quá trình ngôn ngữ, hoặc đánh giá mức độ tình thái trong văn bản. Điều này giúp tăng tốc độ và độ chính xác của phân tích đối chiếu, đặc biệt với khối lượng ngữ liệu lớn từ cơ sở dữ liệu PubMed hay Scopus.

5.2. Mở rộng sang các thể loại diễn ngôn dược học khác

Hiện tại, nghiên cứu chủ yếu tập trung vào bài báo khoa học. Tuy nhiên, văn bản hướng dẫn sử dụng thuốc, tư vấn dược lâm sàng hoặc giao tiếp đa văn hóa trong ngành dược cũng chứa đựng đặc điểm ngôn ngữ độc đáo, đáng được phân tích để phục vụ thực tiễn chăm sóc sức khỏe.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học trong sự đối chiếu với tiếng Việt" được tác giả Võ Thị Bê thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Hoàng Văn Vân, bảo vệ năm 2019 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (mã số 9 22 20 24).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dược học ban đầu là một bộ phận của Y học, sau đó đã tách ra thành một ngành khoa học độc lập có mối liên hệ mật thiết với y học, các ngành khoa học cơ bản và khoa học ứng dụng. Ngành dược giữ vai trò nghiên cứu, bào chế, sản xuất thuốc, đồng thời tham gia khám chữa bệnh, phân phối thuốc và bảo đảm an toàn, hiệu quả dược phẩm. Việc tiếp cận tri thức và các thành tựu khoa học kỹ thuật trên thế giới đòi hỏi năng lực sử dụng tiếng Anh chuyên ngành (English for Specific Purposes - ESP) thành thạo, bởi phần lớn tài liệu nghiên cứu, phát minh và ứng dụng dược học hiện đại đều được công bố bằng tiếng Anh.

Tuy nhiên, thực tế đào tạo tiếng Anh chuyên ngành tại Việt Nam gặp nhiều khó khăn:

• Khái niệm ESP được tiếp cận từ đầu thập niên 1990 nhưng áp dụng còn sơ khai; nhiều tài liệu giảng dạy thuần túy chỉ gồm bài đọc hiểu và bài tập ngữ pháp, từ vựng cơ bản.
• Giảng viên dạy ngoại ngữ đa phần không có chuyên môn sâu về dược học, trong khi người có chuyên môn dược học lại hạn chế về phương pháp ngôn ngữ.
• Trình độ tiếng Anh của sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành dược chưa đáp ứng tốt yêu cầu đọc hiểu các tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh.
• Các tài liệu và tạp chí chuyên ngành dược học tiếng Anh và tiếng Việt chưa từng được khảo sát toàn diện và đối chiếu một cách có hệ thống dưới góc độ Ngôn ngữ học chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics - SFL).

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định hai mục đích nghiên cứu chính:

1. Phân tích bản chất và các đặc điểm ngôn ngữ nổi trội trong văn bản chuyên ngành dược học (VBCNDH) tiếng Anh và tiếng Việt từ quan điểm ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday về phương diện ngữ vực (Register).
2. Đối chiếu nhằm xác định các điểm tương đồng và khác biệt về đặc điểm ngôn ngữ trong hai loại văn bản trên ở ba phương diện: Trường (Field), Không khí (Tenor) và Cách thức (Mode), cụ thể qua các hệ thống: chuyển tác, tham thể/chủ ngữ, thuật ngữ khoa học, cấu trúc/dạng, thức, tình thái, đề ngữ, quy chiếu và liên kết logic.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu:

1. Những đặc điểm ngôn ngữ nổi trội nào được các nhà dược học chuyên ngành sử dụng để kiến tạo VBCNDH tiếng Anh và tiếng Việt, và chúng được sử dụng như thế nào?
2. Các VBCNDH tiếng Anh và tiếng Việt có những điểm tương đồng và khác biệt nào liên quan đến những đặc điểm ngôn ngữ nổi trội đó?

Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu, tác giả xác lập 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về ngôn ngữ chuyên ngành, ngôn ngữ trong văn bản y dược tiếng Anh và tiếng Việt trên thế giới và tại Việt Nam.
2. Xây dựng khung lý thuyết dựa trên Ngôn ngữ học chức năng hệ thống về phương diện ngữ vực.
3. Vận dụng khung lý thuyết để miêu tả, phân tích đặc điểm ngôn ngữ trong VBCNDH tiếng Anh và tiếng Việt theo các phương diện Trường, Không khí và Cách thức.
4. Đối chiếu đặc điểm ngôn ngữ trong VBCNDH tiếng Anh với tiếng Việt theo các tiêu chí đã xác lập để chỉ ra các nét tương đồng và khác biệt.
5. Rút ra kết luận chung về các đặc điểm ngôn ngữ nổi trội về ngữ nghĩa và ngữ pháp - từ vựng của hai loại văn bản.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ pháp - từ vựng và liên kết trong VBCNDH tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung vào hệ thống Chuyển tác, Thức, Tình thái, Đề ngữ, Quy chiếu và Liên kết logic.
• Phạm vi ngữ liệu:
  • Tiếng Anh (ngôn ngữ cơ sở): 25 bài báo khoa học xuất bản từ năm 2011 đến năm 2015 trên tạp chí British Journal of Pharmaceutical Research (mỗi năm chọn 5 bài, ký hiệu từ E01 đến E25).
  • Tiếng Việt (ngôn ngữ đối chiếu): 25 bài báo khoa học xuất bản từ năm 2011 đến năm 2015 trên Tạp chí Dược học - Bộ Y tế (mỗi năm chọn 5 bài, ký hiệu từ V01 đến V25).
• Phạm vi phân tích trong bài báo: Thu thập toàn bộ phần Mở đầu (tóm tắt/abstract và giới thiệu/đặt vấn đề), một phần lớn của phần Thân bài mô tả nội dung nghiên cứu, và toàn bộ phần Kết luận.
• Quy mô khối liệu cú:
  • Tiếng Anh: Tổng cộng 2.101 cú (602 cú phần mở đầu, 1.360 cú phần thân bài, 139 cú phần kết luận).
  • Tiếng Việt: Tổng cộng 1.161 cú (239 cú phần mở đầu, 793 cú phần thân bài, 129 cú phần kết luận).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Nghiên cứu tiếng Anh chuyên ngành và ngôn ngữ khoa học trên thế giới

Tác giả điểm lại quá trình phát triển của tiếng Anh chuyên ngành từ đầu thập niên 1960:

• Lý thuyết tiếp cận ESP: Hutchinson & Waters (1981, 1983, 1984, 1987) khẳng định ESP là một đường hướng tiếp cận chứ không phải là một sản phẩm thuần túy. Quan điểm này được củng cố qua nghiên cứu của McDonough (1984), Robinson (1991) và Dudley-Evans & Johns (1991).
• Cấu trúc ngữ pháp và từ vựng trong văn bản khoa học: Ewer & Latorre (1969), Ewer & Hughes-Davies (1971), Barber (trong Swales, 1988) nghiên cứu thì của động từ, dạng bị động và danh từ ghép. Baker (1988) phân loại 6 đặc điểm của từ vựng bán kỹ thuật và từ vựng chuyên ngành trong các bài báo y học. Wingard (1981) chỉ ra tỷ lệ 60% dạng chủ động và 40% dạng bị động trong văn bản y học. Tarone và cộng sự (1981, 1998) nghiên cứu dạng chủ động/bị động gắn với vai trò của tác giả trong nghiên cứu khoa học.
• Phân tích thể loại và diễn ngôn: Swales (1985, 1988, 1990), Bhatia (1993) phân tích cấu trúc tu từ và thể loại của văn bản khoa học.
• Ngôn ngữ học chức năng hệ thống (SFL): Halliday (1964, 1976, 1978, 1985, 1988, 1993, 1994, 1998), Halliday & Hasan (1976, 1985, 1989), Halliday & Martin (1993 - Writing Science), Halliday & Matthiessen (1999, 2004, 2014) và Martin (1984, 1992, 1998, 2005, 2007). Halliday & Martin (1993) xác định 7 đặc tính của tiếng Anh khoa học: các khái niệm đan xen, tính kỹ thuật, cách diễn đạt đặc biệt, mật độ từ vựng cao, sự tối nghĩa cú pháp, ẩn dụ ngữ pháp và tính không liên tục về ngữ nghĩa.
• Nghiên cứu văn bản dược học: Boudemagh Wided (2010) nghiên cứu đối chiếu tình thái trong văn bản y sinh tiếng Anh, Pháp, Ả Rập. Lukasz Grabowski (2013, 2015) nghiên cứu biến thể ngữ vực, cụm từ khóa (keywords, lexical bundles) và khung cụm từ (phrase frames) trong văn bản dược học tiếng Anh dựa trên lý thuyết của Biber & Conrad (2009) và Fletcher (2010). Robert Goldbort (2006) phân tích văn phong viết khoa học.

Nghiên cứu tiếng Anh chuyên ngành và ngôn ngữ khoa học tại Việt Nam

• Đào tạo ESP và dịch thuật khoa học: Phan Văn Hòa (2011), Thái Duy Bảo, Trần Quang Hải (2011), Lâm Quang Đông (2014), Hoàng Văn Vân (1994, 2005, 2006, 2010), Lưu Trọng Tuấn (2008). Hoàng Văn Vân (2005, 2016, 2017) nghiên cứu ngữ pháp kinh nghiệm, bình diện liên nhân và chuyển tác trong văn bản khoa học và sách giáo khoa.
• Phân tích diễn ngôn theo SFL: Nguyễn Hòa (1999), Nguyễn Xuân Thơm (2001, 2008), Nguyễn Thị Thanh Hương (2003), Đỗ Tuấn Minh (2001 - nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp trong văn bản khoa học), Đỗ Kim Phương (2012), Trần Bình Tuyên (2017), Hồ Thị Phương Mai (2008 - phân tích văn bản sinh học theo SFL), Vũ Thị Mẫu (2012 - nghiên cứu ẩn dụ ngữ pháp trong diễn ngôn dược học).
• Ngữ pháp và cấu trúc câu tiếng Việt: Cao Xuân Hạo (1991, 2004) đặt nền móng phân tích cấu trúc Đề - Thuyết trong tiếng Việt; Nguyễn Thượng Hùng (1994), Diệp Quang Ban (1989, 1998), Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp (1986), Nguyễn Văn Hiệp (1999, 2007, 2008), Lâm Thị Thùy Linh (2011 - phân tích văn bản hướng dẫn sử dụng thuốc tiếng Anh và tiếng Việt), Bùi Mạnh Hùng (2008), Trần Ngọc Thêm (1985, 1999 - hệ thống liên kết văn bản), Phạm Văn Tình (2001).
• Nghiên cứu thuật ngữ: Đỗ Hữu Châu (1981, 1998), Nguyễn Thiện Giáp (1998), Lưu Vân Lăng (1977, 1988), Hoàng Văn Hành (1983), Đái Xuân Ninh - Nguyễn Đức Dân - Vương Toàn (1986), Nguyễn Đức Tồn (2002, 2010, 2016), Nguyễn Văn Khang (1999, 2007), Hà Quang Năng (2009, 2010), Lê Văn Truyền (2014), Vương Thị Thu Minh (2005 - thuật ngữ y học tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt), Nguyễn Thị Ánh Hồng (2005), Nguyễn Thị Vân Hạnh (2008).

Vị trí và khoảng trống nghiên cứu của luận án

Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu riêng lẻ về thuật ngữ y dược, ẩn dụ ngữ pháp hoặc tờ hướng dẫn sử dụng thuốc, nhưng chưa có một công trình nào tiến hành phân tích và đối chiếu toàn diện các đặc điểm ngôn ngữ của bài báo nghiên cứu chuyên ngành dược học giữa tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống với đầy đủ ba tham số ngữ vực: Trường, Không khí và Cách thức. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống học thuật này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết

Luận án sử dụng mô hình Ngôn ngữ học chức năng hệ thống của M.A.K. Halliday kết hợp lý thuyết Ngữ vực (Register). Theo đó, ngôn cảnh tình huống (Context of Situation) tương ứng với ba siêu chức năng ngữ nghĩa và được hiện thực hóa qua hệ thống ngữ pháp - từ vựng:

1. Trường (Field): Tương ứng với Ý nghĩa Trải nghiệm/Tư tưởng (Experiential Meaning), được thể hiện thông qua:

   • Hệ thống Chuyển tác (Transitivity): Phân loại cú thành 6 kiểu quá trình gồm Quá trình vật chất (Material), Quá trình quan hệ (Relational), Quá trình tinh thần (Mental), Quá trình hiện hữu (Existential), Quá trình phát ngôn (Verbal), Quá trình hành vi (Behavioural).
   • Hệ thống Tham thể (Participants) và Chủ ngữ: Sự xuất hiện của Chủ ngữ hiển ngôn hay ẩn/vắng mặt.
   • Thuật ngữ khoa học (Scientific Terminology): Mật độ thuật ngữ đóng vai trò là tham thể/chủ ngữ, cấu tạo tiền tố - hậu tố (trong tiếng Anh) và phương thức tạo từ trên ngữ liệu vốn có (trong tiếng Việt).
   • Hệ thống Dạng (Voice): Cấu trúc chủ động và bị động.

2. Không khí (Tenor): Tương ứng với Ý nghĩa Liên nhân (Interpersonal Meaning), được thể hiện thông qua:

   • Hệ thống Thức (Mood): Thức tuyên bố khẳng định, Thức tuyên bố phủ định, Thức mệnh lệnh, Thức nghi vấn.
   • Hệ thống Tình thái (Modality): Các mức độ tình thái và kiểu biểu đạt tình thái (động từ tình thái, trạng từ tình thái).

3. Cách thức (Mode): Tương ứng với Ý nghĩa Văn bản (Textual Meaning), được thể hiện thông qua:

   • Hệ thống Đề ngữ (Theme): Đề ngữ đánh dấu, Đề ngữ không đánh dấu, Đề ngữ liên nhân, Đề ngữ văn bản, Đề ngữ đa thành phần.
   • Hệ thống Liên kết (Cohesion): Phép quy chiếu (quy chiếu ngôi, quy chiếu chỉ định) và Liên kết logic (liên từ, phụ ngữ liên hợp).

Khung lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu được xây dựng chủ yếu dựa trên các quan điểm của Bùi Mạnh Hùng (2008), lấy tiếng Anh làm ngôn ngữ cơ sở/nguồn và tiếng Việt làm ngôn ngữ đối chiếu.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả: Mô tả hệ thống và các đặc trưng ngôn ngữ của văn bản chuyên ngành dược học trong từng ngôn ngữ độc lập dựa trên cấu trúc chức năng của cú.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: So sánh, đối chiếu các đặc điểm ngôn ngữ của hai khối liệu theo cùng các tiêu chí thuộc ba phạm trù ngữ vực nhằm xác lập điểm tương đồng và dị biệt.
• Thủ pháp thống kê và phân tích định lượng: Đếm tần số xuất hiện, tính tỷ lệ phần trăm các kiểu quá trình, tham thể, thức, tình thái, cấu trúc đề ngữ, phép quy chiếu và liên kết logic trong từng phần cấu trúc bài báo (Mở đầu, Thân bài, Kết luận) và trên toàn bộ khối liệu.

Tổng hợp khối liệu khảo sát

Ngôn ngữ	Nguồn tạp chí	Giai đoạn	Số lượng bài	Số cú Phần Mở đầu	Số cú Phần Thân bài	Số cú Phần Kết luận	Tổng số cú
Tiếng Anh	British Journal of Pharmaceutical Research	2011–2015	25 bài (E01–E25)	602	1.360	139	2.101
Tiếng Việt	Tạp chí Dược học - Bộ Y tế	2011–2015	25 bài (V01–V25)	239	793	129	1.161
Tổng cộng			50 bài	841	2.153	268	3.262

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lí thuyết

Chương 1 giải quyết ba nội dung nền tảng:

• Tổng quan lịch sử nghiên cứu ESP, nghiên cứu ngôn ngữ khoa học và văn bản chuyên ngành y dược tại các nước châu Âu, các trường phái quốc tế và tại Việt Nam từ những năm 1960 đến nay.
• Trình bày hệ thống lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống của Halliday, làm rõ mối quan hệ giữa Ngôn cảnh tình huống - Ngữ nghĩa - Ngữ pháp/Từ vựng, chi tiết hóa ba biến số ngữ vực: Trường, Không khí và Cách thức gắn với cấu trúc cú.
• Trình bày các khái niệm về thể loại văn bản (Genre analysis theo Bhatia và Swales), lý thuyết thuật ngữ học, lý thuyết liên kết văn bản (Halliday & Hasan, Trần Ngọc Thêm), cấu trúc Đề - Thuyết trong tiếng Việt (Cao Xuân Hạo) và nguyên lý ngôn ngữ học so sánh đối chiếu (Bùi Mạnh Hùng).

Chương 2: Đặc điểm ngôn ngữ trong văn bản chuyên ngành dược học tiếng Anh

Chương 2 phân tích định lượng và định tính trên 2.101 cú tiếng Anh:

• Về Trường:
  • Thống kê, phân loại và xác định tỷ lệ phân bố của 6 kiểu quá trình chuyển tác trong phần mở đầu, thân bài, kết luận và toàn khối liệu tiếng Anh.
  • Phân tích số lượng và đặc điểm cú có Chủ ngữ hiển ngôn so với cú không có Chủ ngữ hiển ngôn.
  • Khảo sát chi tiết mật độ thuật ngữ khoa học đóng vai trò Tham thể làm Chủ ngữ; khảo sát phương thức cấu tạo thuật ngữ dược học tiếng Anh qua các tiền tố, hậu tố chuyên ngành.
  • Phân tích tỷ lệ phân bố giữa dạng chủ động và dạng bị động trong các phần của bài báo tiếng Anh.
• Về Không khí:
  • Khảo sát sự phân bố các kiểu Thức (Thức tuyên bố khẳng định, Thức tuyên bố phủ định, Thức mệnh lệnh, Thức nghi vấn).
  • Khảo sát tần số và đặc điểm của các kiểu Tình thái (động từ tình thái như may, might, could, would, các trạng từ và cấu trúc biểu thị mức độ cam kết/chắc chắn của nhận định khoa học).
• Về Cách thức:
  • Phân tích cấu trúc Đề ngữ: tỷ lệ xuất hiện của Đề ngữ đánh dấu và không đánh dấu, Đề ngữ liên nhân, Đề ngữ văn bản và sự kết hợp của chúng trong Đề ngữ đa.
  • Thống kê tần số xuất hiện của phép quy chiếu ngôi và quy chiếu chỉ định.
  • Phân tích số lượng và chức năng của các phương tiện liên kết logic trong văn bản tiếng Anh.

Chương 3: Đặc điểm ngôn ngữ trong văn bản chuyên ngành dược học tiếng Việt

Chương 3 phân tích định lượng và định tính trên 1.161 cú tiếng Việt:

• Về Trường:
  • Xác định số lượng cú và tỷ lệ phân bố của 6 kiểu quá trình chuyển tác trong các phần mở đầu, thân bài, kết luận và toàn bộ khối liệu tiếng Việt.
  • Khảo sát số lượng cú có Chủ ngữ hiển ngôn và cú vắng/khuyết Chủ ngữ hiển ngôn trong văn bản tiếng Việt.
  • Khảo sát mật độ thuật ngữ khoa học trong vai trò Tham thể làm Chủ ngữ; phân tích phương thức cấu tạo thuật ngữ dược học tiếng Việt dựa trên ngữ liệu vốn có và các yếu tố Hán-Việt/vay mượn.
  • Phân tích cấu trúc dạng chủ động và dạng bị động (bao gồm các dấu hiệu bị động tiếng Việt).
• Về Không khí:
  • Thống kê và miêu tả các kiểu Thức trong văn bản dược học tiếng Việt.
  • Khảo sát các phương tiện biểu thị Tình thái trong tiếng Việt (các từ ngữ tình thái, động từ tình thái).
• Về Cách thức:
  • Phân tích hệ thống Đề ngữ trong văn bản tiếng Việt (Đề ngữ chính vị, Đề ngữ phụ vị, Đề ngữ văn bản, Đề ngữ liên nhân).
  • Xác định tần số xuất hiện của quy chiếu ngôi, quy chiếu chỉ định.
  • Thống kê số lượng và vai trò của các từ ngữ liên kết logic trong việc tổ chức mạch lạc văn bản dược học tiếng Việt.

Chương 4: Đối chiếu đặc điểm ngôn ngữ trong văn bản chuyên ngành dược học tiếng Anh với tiếng Việt

Chương 4 tổng hợp các bảng biểu đối chiếu số liệu và phân tích sự tương đồng, khác biệt giữa hai ngôn ngữ:

• Đối chiếu về Trường:
  • So sánh tỷ lệ phân bố các kiểu quá trình chuyển tác giữa tiếng Anh và tiếng Việt trong từng phần và toàn khối liệu (Bảng 4.x đối chiếu các kiểu quá trình).
  • Đối chiếu đặc điểm cấu tạo thuật ngữ khoa học (tiền tố/hậu tố trong tiếng Anh so với phương thức tạo từ ghép/từ phái sinh trên ngữ liệu tiếng Việt).
  • Đối chiếu tỷ lệ và cơ chế biểu hiện cấu trúc dạng chủ động, bị động giữa hai ngôn ngữ.
• Đối chiếu về Không khí:
  • So sánh sự phân bố các kiểu Thức trong hai khối liệu.
  • Đối chiếu hệ thống Tình thái trong VBCNDH tiếng Anh với tiếng Việt, làm rõ các phụ ngữ tình thái có chức năng như Đề ngữ liên nhân trong tiếng Anh và tiếng Việt.
• Đối chiếu về Cách thức:
  • Đối chiếu cấu trúc Đề ngữ: so sánh tỷ lệ Đề ngữ đánh dấu/không đánh dấu; đối chiếu các phụ ngữ liên hợp có chức năng như Đề ngữ văn bản; đối chiếu sự kết hợp giữa Đề ngữ văn bản và Đề ngữ liên nhân trong hai ngôn ngữ.
  • Đối chiếu tần số và phương thức thực hiện phép quy chiếu ngôi và quy chiếu chỉ định.
  • Đối chiếu các phương tiện liên kết logic giữa VBCNDH tiếng Anh và tiếng Việt.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Cung cấp dữ liệu ngôn ngữ học xác thực và có hệ thống về đặc điểm ngôn ngữ của văn bản chuyên ngành dược học trong tiếng Anh và tiếng Việt.
• Khẳng định tính hiệu quả và phù hợp của việc vận dụng Ngôn ngữ học chức năng hệ thống (SFL) của Halliday – cụ thể là mô hình ba biến số ngữ vực (Trường, Không khí, Cách thức) gắn với ba siêu chức năng nghĩa (Ý nghĩa trải nghiệm, Ý nghĩa liên nhân, Ý nghĩa văn bản) – trong việc phân tích diễn ngôn khoa học chuyên ngành và đối chiếu liên ngôn ngữ.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố ngôn cảnh tình huống khoa học với sự lựa chọn ngữ pháp - từ vựng trong văn bản dược học.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Nâng cao kỹ năng đọc hiểu và viết văn bản khoa học: Giúp các nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh, sinh viên ngành y dược hiểu rõ cấu trúc chức năng của văn bản khoa học, từ đó nâng cao tốc độ đọc hiểu chính xác tài liệu tiếng Anh và cải thiện kỹ năng viết báo cáo, bài báo khoa học dược học đạt chuẩn mực quốc tế.
• Ứng dụng trong dịch thuật chuyên ngành: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học giúp người dịch chuyển ngữ chính xác, thoát ý các văn bản, tài liệu nghiên cứu dược học từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại, giải quyết các khó khăn về thuật ngữ, dạng bị động và cấu trúc liên kết logic.
• Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành (ESP): Cung cấp nguồn tư liệu và định hướng khoa học cho việc biên soạn giáo trình, tài liệu giảng dạy và đổi mới phương pháp giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành dược tại các trường đại học và cao đẳng y dược tại Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Phạm vi khối liệu: Luận án giới hạn ngữ liệu khảo sát ở 50 bài báo khoa học (25 bài tiếng Anh từ tạp chí British Journal of Pharmaceutical Research và 25 bài tiếng Việt từ Tạp chí Dược học - Bộ Y tế) trong giai đoạn 2011–2015.
• Thể loại văn bản: Nghiên cứu tập trung vào thể loại bài báo báo cáo kết quả nghiên cứu/thực nghiệm, chưa mở rộng sang các thể loại văn bản dược học khác như tờ hướng dẫn sử dụng thuốc cho bệnh nhân (Patient Information Leaflets), tóm tắt đặc tính sản phẩm (Summaries of Product Characteristics), giáo trình dược học, văn bản quy phạm pháp luật ngành dược hay giao tiếp dược học khẩu ngữ.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Có thể mở rộng phân tích các thể loại văn bản khác thuộc ngữ vực dược học, tăng quy mô khối liệu hoặc nghiên cứu sâu hơn về hiện tượng ẩn dụ ngữ pháp và cấu trúc ngữ nghĩa học liên tầng trong văn bản chuyên ngành.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Ngôn ngữ Anh: Tham khảo về phương pháp luận ứng dụng Ngôn ngữ học chức năng hệ thống (SFL) vào nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ và phân tích diễn ngôn chuyên ngành.
• Giảng viên giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành (ESP) tại các trường Đại học Y - Dược: Sử dụng số liệu, mô hình cấu trúc cú, hệ thống thức, tình thái, đề ngữ và thuật ngữ để thiết kế chương trình, bài giảng và biên soạn tài liệu dạy học tiếng Anh dược học.
• Sinh viên, học viên, nhà nghiên cứu và dược sĩ ngành Dược: Tham khảo để nâng cao kỹ năng đọc hiểu tài liệu quốc tế và hoàn thiện kỹ năng viết bài báo khoa học bằng tiếng Anh.
• Biên dịch viên chuyên ngành Y Dược: Tham khảo kỹ thuật phiên chuyển thuật ngữ, cấu trúc dạng bị động và các phép liên kết logic trong dịch thuật y dược Anh - Việt và Việt - Anh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng khung lý thuyết nào làm nền tảng phân tích?

Luận án sử dụng lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics - SFL) của M.A.K. Halliday, tập trung vào lý thuyết Ngữ vực (Register) với ba biến số: Trường (Field - gắn với nghĩa trải nghiệm), Không khí (Tenor - gắn với nghĩa liên nhân) và Cách thức (Mode - gắn với nghĩa văn bản). Khung lý thuyết đối chiếu dựa trên nghiên cứu của Bùi Mạnh Hùng (2008).

2. Khối liệu nghiên cứu của luận án được thu thập từ những nguồn nào và quy mô ra sao?

Khối liệu gồm 50 bài báo nghiên cứu khoa học xuất bản từ năm 2011 đến năm 2015:

• 25 bài tiếng Anh (E01–E25) từ tạp chí British Journal of Pharmaceutical Research, gồm 2.101 cú.
• 25 bài tiếng Việt (V01–V25) từ Tạp chí Dược học - Bộ Y tế, gồm 1.161 cú. Tổng quy mô khảo sát là 3.262 cú, được phân tích chi tiết theo 3 phần cấu trúc của bài báo: Mở đầu, Thân bài và Kết luận.

3. Về phương diện Trường (Field), luận án tập trung khảo sát những yếu tố ngôn ngữ nào?

Luận án khảo sát 4 yếu tố chính:

• Hệ thống Chuyển tác (phân bố 6 kiểu quá trình: vật chất, quan hệ, tinh thần, hiện hữu, phát ngôn, hành vi).
• Tham thể làm Chủ ngữ (tỷ lệ cú có chủ ngữ hiển ngôn và cú vắng chủ ngữ).
• Mật độ và phương thức cấu tạo thuật ngữ khoa học làm tham thể chủ ngữ (tiền tố/hậu tố trong tiếng Anh và phương thức tạo từ trên ngữ liệu vốn có trong tiếng Việt).
• Cấu trúc/dạng (dạng chủ động và dạng bị động).

4. Về phương diện Không khí và Cách thức, những đặc điểm nào được so sánh đối chiếu?

• Phương diện Không khí: Phân tích sự phân bố các kiểu Thức (tuyên bố khẳng định, tuyên bố phủ định, mệnh lệnh, nghi vấn) và hệ thống Tình thái (động từ tình thái, trạng từ tình thái thể hiện độ chắc chắn/cảnh báo).
• Phương diện Cách thức: Phân tích hệ thống Đề ngữ (Đề ngữ đánh dấu/không đánh dấu, Đề ngữ liên nhân, Đề ngữ văn bản, Đề ngữ đa), phép quy chiếu (quy chiếu ngôi, quy chiếu chỉ định) và các phương tiện liên kết logic.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Đặc điểm tiếng Anh chuyên ngành dược học trong sự đối chiếu với tiếng Việt" của tác giả Võ Thị Bê là công trình nghiên cứu hệ thống về ngôn ngữ văn bản dược học dưới góc độ Ngôn ngữ học chức năng hệ thống của Halliday. Thông qua việc phân tích định lượng và định tính trên khối liệu 3.262 cú trích từ 50 bài báo khoa học giai đoạn 2011–2015 của British Journal of Pharmaceutical Research và Tạp chí Dược học, luận án đã làm sáng tỏ các đặc trưng ngôn ngữ nổi trội về Trường, Không khí và Cách thức trong từng ngôn ngữ cũng như chỉ ra những điểm tương đồng và dị biệt giữa hai văn bản. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở khoa học cho lý luận phân tích diễn ngôn chuyên ngành và mang lại giá trị ứng dụng thực tiễn cho công tác giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành dược, biên dịch y dược và kỹ năng viết bài báo khoa học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Dẫn nhập Để cho việc khảo sát các đặc điểm ngôn ngữ một cách rõ ràng, chương này sẽ giải quyết ba vấn đề cơ bản. Thứ nhất, tổng quan tình hình những nghiên cứu văn bản chuyên ngành nói chung, văn bản chuyên ngành dược học và những nghiên cứu có liên quan trên thế giới cũng như ở Việt Nam trong tiếng Anh và tiếng Việt. Thứ hai, trình bày một số quan điểm cơ bản về ngữ pháp chức năng hệ thống của Halliday về ngôn ngữ trên phương diện ngữ vực (register) và một số lí thuyết về tiếng Việt có liên quan đến luận án.

Thứ ba, khái quát về quan điểm lí thuyết ngôn ngữ học đối chiếu. Tình hình nghiên cứu tiếng Anh chuyên ngành trên thế giới Trên thế giới, có rất nhiều công trình nghiên cứu về ngôn ngữ chuyên ngành. Tuy nhiên, một số nghiên cứu sau đây được cho là đại diện và phù hợp với nghiên cứu của luận án: (i) Nghiên cứu của Hutchison & Waters và một số nhà nghiên cứu khác [136], [137], [138], [139], [166]; (ii) Nghiên cứu của Dudley-Evans; (iii) Nghiên cứu của Halliday và một số nhà nghiên cứu khác. Theo hai nhà ngoại ngữ chuyên ngành nổi tiếng Hutchinson & Waters [139], tiếng Anh chuyên ngành được phát triển từ thời gian đầu của những năm 1960.

Đồng thời nó cũng là kết quả của sự ảnh hưởng của nền kinh tế thế giới trong những năm 1950 và 1960. Cụ thể là sự phát triển của khoa học và công nghệ, sử dụng tiếng Anh tăng nhanh như ngôn ngữ khoa học quốc tế, công nghệ và kinh doanh, quyền lực kinh tế ngày càng tăng đối với những quốc gia có mỏ dầu và sự gia tăng của lượng sinh viên quốc tế tham gia học tập ở Anh, Mỹ và Úc. Nghiên cứu của hai tác giả cũng chỉ ra tiếng Anh chuyên ngành được phát triển qua ba giai đoạn và được phát triển với tốc độ khác nhau ở những quốc gia khác khau. Hutchinson & Waters (Ibid.) quan niệm: “Tiếng Anh chuyên ngành là một đường hướng, không phải là một thành phẩm” (English for specific purpose must be seen as an approach not as a product).

Theo quan niệm này, Hutchinson & Waterscho rằng tiếng Anh chuyên ngành không phải là một thể loại ngôn ngữ đặc biệt, cần đến phương pháp tài liệu giảng dạy đặc biệt, nằm ngoài ngôn ngữ. Hoặc McDonough’s [166] đã cho rằng: 12 “Tiếng Anh chuyên ngành mô tả các chương trình ngôn ngữ thiết kế cho các nhóm hoặc cá nhân, những người đang học tập và có những mục đích và nhu cầu cụ thể, rõ ràng”. Ngoài ra, Hutchinson & Waters [139], Robinson [172], Dudley-Evans [92] cho rằng tiếng Anh chuyên ngành về cơ bản là phục vụ mục đích, nhu cầu rõ ràng, cụ thể của người học. Khi nghiên cứu về đặc điểm của tiếng Anh chuyên ngành, Hutchinson & Waters [139] cũng khẳng định được kết quả của Swales [178] cho rằng trong thực tế tiếng Anh khoa học và công nghệ chính là sự minh họa cho sự phát triển của tiếng Anh chuyên ngành.

Khi nghiên cứu về kết quả của Ewer & Latorre [94], ông cũng hé lộ rằng có một chút khác biệt trong cấu trúc ngữ pháp trong tiếng Anh khoa học với tiếng Anh thông thường như sự khác nhau về sử dụng thì hiện tại đơn giản, dạng bị động và từ ghép. Trong quá trình nghiên cứu, ông cũng chỉ ra kết luận nghiên cứu của Ewer & Hughes-Davies [95] cho thấy ngôn ngữ trong các văn bản khoa học có sự xuất hiện của nhiều danh từ ghép, dạng bị động, câu điều kiện, động từ tình thái hơn so với các văn bản thông thường. Theo Dudley-Evans [92], nghiên cứu ngôn ngữ chuyên ngành đã có từ lâu. Một vài ý kiến cho rằng nó có từ thời Đế chế La Mã và Đế chế Hy Lạp.

Tuy nhiên, từ những năm 1960, tiếng Anh chuyên ngành đã trở thành một lĩnh vực đổi mới và quan trọng trong quá trình giảng dạy tiếng Anh như là một ngoại ngữ. Gần đây, tiếng Anh chuyên ngành đã được chiếm ưu thế bởi việc dạy tiếng Anh với mục đích hàn lâm (EAP), hầu hết các tài liệu, việc học tập và nghiên cứu để được thực hiện trong lĩnh vực tiếng Anh với mục đích hàn lâm. Khi nghiên cứu về tiếng Anh chuyên ngành, Dudley-Evans cũng cho rằng tiếng Anh chuyên ngành là một phần của sự phát triển của việc giảng dạy ngôn ngữ khoa học. Với công trình Development in ESP [92, tr.

4-79], Tony Dudley-Evans đã khái quát một số vấn đề đa dạng về ngôn ngữ trong tiếng Anh chuyên ngành, chủ yếu tập trung vào tiếng Anh chuyên ngành y và tiếng Anh chuyên ngành kinh doanh. Khi xem xét về đặc điểm của tiếng Anh chuyên ngành, ông đã chỉ ra một số đặc điểm cơ bản về ngữ pháp, từ vựng và diễn ngôn. Có thể thấy, tiếng Anh chuyên ngành tập trung theo một số hướng nghiên cứu dưới đây: Hướng nghiên cứu ngữ pháp trong tiếng Anh chuyên ngành: một số nghiên cứu tiếng Anh chuyên ngành với dạng ngữ pháp cơ bản. Việc phân tích ngữ vực đã chỉ ra “thì” và “dạng” động từ được chiếm ưu thế trong tiếng Anh khoa học và công 13 nghệ.

Nghiên cứu của Tony Dudley-Evans đã chỉ ra những kết luận cơ bản mà chính những kết luận này cũng đã được Barber chỉ ra: “thì” (tense) của tiếng Anh với mục đích hàn lâm thường tập trung sử dụng thì hiện tại đơn giản, dạng chủ động, bị động và động từ tình thái (dẫn theo Swales [179]). Ngoài ra, những nghiên cứu gần đây của Tony Dudley-Evans cũng đã nhận định trên quan điểm của Swales [179] nhìn các văn bản khoa học từ góc độ thể loại thì việc sử dụng của thì hiện tại hoàn thành trong tiếng Anh có lẽ cũng rất quan trọng trong các bài báo hàn lâm khoa học. Việc sử dụng thì của động từ trong các bài báo hàn lâm khoa học được Tony Dudley-Evans thể hiện như sau: Thì hiện tại đơn (dạng chủ động và bị động), hiện tại hoàn thành thường được sử dụng trong phần dẫn luận. Tuy nhiên, dạng bị động chỉ được sử dụng để mô tả các phương pháp nghiên cứu.

Phần thảo luận hay phần kết luận trong các bài báo hàn lâm khoa học thường hay sử dụng thì quá khứ. Trong khi đó, thì hiện tại thường hay được sử dụng trong các phần bình luận hay chú giải trong các bài báo hàn lâm. Ở dạng bị động của tiếng Anh chuyên ngành, Tony Dudley-Evans [92] cũng chỉ ra kết quả của Wingard [189] cho rằng trong các văn bản y học, có tới 60% động từ được sử dụng ở dạng chủ động và gần 40% được sử dụng ở dạng bị động. Xu hướng sử dụng dạng chủ động để mô tả sự lựa chọn các thủ tục; tuy nhiên dạng bị động được sử dụng khi các tiến trình thủ tục được miêu tả.

Ngoài ra nghiên cứu còn chỉ ra rằng kết quả nghiên cứu của Tarone và cộng sự, họ cho rằng xu hướng sử dụng dạng chủ động đối với những nghiên cứu của bản thân người nghiên cứu, nhưng dạng bị động được sử dụng để đề cập đến những nghiên cứu trước đó [182]. Với động từ tình thái trong tiếng Anh chuyên ngành, nghiên cứu của Tony Dudley-Evans về tiếng Anh chuyên ngành cũng chỉ ra động từ tình thái đặc biệt là may, might, could, would dùng để chỉ mức độ chắc chắn của một tuyên bố hay một yêu cầu trong văn bản khoa học [92]. Nếu tuyên bố đưa ra sự tương phản trong kết quả, may được sử dụng để nói đến những vấn đề không chắc chắn và những tuyên bố cảnh báo. Tuy nhiên, nếu tuyên bố đưa ra sự tương phản trong kết quả, could được sử dụng để nói những vấn đề không chắc chắn, thậm chí là những tuyên bố cao hơn mức độ cảnh báo.

14 Trên phương diện liên kết logic của tiếng Anh chuyên ngành, Tony Dudley- Evans [92] cũng chỉ ra liên kết logic trong văn bản khoa học, ví dụ như moreover, however, therefore luôn xuất hiện cao trong các diễn ngôn y học. Nó được xem là chìa khóa để hiểu mối quan hệ logic ngữ nghĩa trong diễn ngôn khoa học. Hướng nghiên cứu từ vựng trong tiếng Anh chuyên ngành: Khi nghiên cứu về từ vựng trong tiếng Anh chuyên ngành, đặc biệt là từ vựng bán kỹ thuật và từ vựng kinh doanh, nghiên cứu của Tony Dudley-Evans cũng thống nhất với kết quả nghiên cứu của Baker [69] với 6 đặc điểm của từ vựng có liên quan đến tiếng Anh với mục đích hàn lâm: (i) Loại từ vựng diễn tả các khái niệm phổ biến trong tất cả các bài nghiên cứu khoa học; (ii) Loại từ vựng trong ngôn ngữ thông thường có nghĩa đặc biệt trong các bài nghiên cứu khoa học; (iii) Loại từ đặc biệt có nghĩa khác nhau trong các bài nghiên cứu khoa học khác nhau; (iv) Loại từ vựng trong ngôn ngữ thông thường có nghĩa hạn chế trong các bài nghiên cứu khoa học; (v) Loại từ vựng trong ngôn ngữ thông thường được sử dụng để mô tả hoặc đưa ra các lời chú giải đối với chức năng hoặc các tiến trình kỹ thuật hơn là các phần khác với nghĩa tương tự. Ví dụ, người ta dùng “occur” hơn là “happen”; và (vi) Loại từ vựng thường được sử dụng để đánh dấu sự quan tâm hay đánh giá tài liệu được thực hiện.

Trong nghiên cứu, Dudley-Evans cũng đã chỉ ra sáu loại từ vựng này có thể được xem chồng lấp lên nhau và dường như được chia làm hai lĩnh vực: (i) lĩnh vực từ vựng được sử dụng trong ngôn ngữ thông thường nhưng có ảnh hưởng lớn hơn trong ngôn ngữ khoa học kỹ thuật; (ii) loại từ vựng có nghĩa đặc biệt trong các bài báo chuyên ngành cụ thể và có thể nó có sự đa dạng về nghĩa trong các chuyên ngành khác nhau. Hướng nghiên cứu ngữ nghĩa trong tiếng Anh chuyên ngành: Bên cạnh những nhà nghiên cứu về tiếng Anh chuyên ngành đã nêu ở trên, còn có nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ chuyên ngành như Lenneberg [153], Herbert [126], Kelly [146], Jones [145], Herbolich [127], Chitravelu [77], Hullen [135], Coffey [79], Kennedy & Bolitho [147], Maher [158], Dudley Evans [90], Robinson [172], Martin [159], Strevens [177], Hyland [140], [141], và nhiều học giả khác. Tuy nhiên, từ một góc nhìn khác, khi nghiên cứu về bản chất của các văn bản khoa học tiếng Anh, nhà ngôn ngữ học nổi tiếng người Anh Michael Halliday đã chỉ ra thuật ngữ “ngôn ngữ khoa học” là tên gọi cho một biến thể chức năng hay một kiểu ngữ 15 vực được khái quát hóa trong một ngôn ngữ cụ thể. Sự đa dạng về loại hình văn bản có thể được mô tả theo ba thông số của ngôn cảnh tình huống: Trường, Không khí, và Cách thức.