Chương 1 SÁNG TÁC CỦA HOÀNG VIỆT HẰNG TRONG DÒNG CHẢY CHUNG CỦA VĂN XUÔI NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1. Khái lược văn xuôi Việt Nam đương đại Văn xuôi Việt Nam từ năm 1975 đến nay có sự đổi mới trên mọi bình diện, ở nhiều cấp độ và trong mọi thể loại. Nhiều cây bút văn xuôi đã có ý thức cách tân trong cách nhìn và lối viết. Có thể kể đến những cây bút đã thành danh như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma văn Kháng, Xuân Thiều, Lê Lựu… Tiếp đến là lớp nhà văn trưởng thành sau 1975 như: Bảo Ninh, Chu Lai, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Y Ban.
Đoàn Lê,… Càng về sau trong không khí và đổi mới và hội nhập văn hóa, văn học, các cây bút văn xuôi càng tích cực và tỏ ra nhạy bén trong việc làm mới chính mình. Tác phẩm của họ làm nên sự đa dạng của văn xuôi những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI. Văn xuôi thời kì đổi mới, hội nhập đã phản ánh chân thực, gần gũi những vấn đề mà nhà văn trăn trở. Ở đó các tác giả đặt ra nhu cầu về ý thức, trách nhiệm của ngòi bút trước những biến động ghê gớm của các chuẩn mực giá trị đạo đức, góp phần làm cuộc sống hoàn thiện tốt đẹp hơn.
Từ đó giúp người đọc nhận thấy đời sống xã hội không còn là một chiều giản đơn, thuần nhất mà luôn biến chuyển phức tạp, đa chiều. Với trách nhiệm của người cầm bút, các nhà văn đã đưa ngòi bút của mình len lỏi tới những ngõ ngách của đời sống xã hội những mảnh đời đau khổ, những cảnh đời éo le, những tấn bi hài kịch của con người. Các sáng tác văn chương của họ đã đáp ứng được những yêu cầu của văn học giai đoạn đổi mới, và của người đọc đương đại. Đội ngũ nhà văn nữ đương đại Nhắc đến văn học nữ Việt Nam sau năm 1975, phải nhắc đến thế hệ các nhà văn nữ xuất hiện vào cuối thập kỉ 80 và đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX.
Mười năm cuối thế kỷ trước, gần như đồng loạt, có đến hàng chục nhà văn nữ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN8 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuất hiện đem đến một phong khí mới mẻ cho văn chương nước nhà. Những tên tuổi như Lê Minh Khuê, Phạm Thị Minh Thư, Lý Lan, Đoàn Lê, Võ Thị Hảo, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Xuân Hà….đã làm nên một bước ngoặt của dòng chảy văn học nữ Việt Nam. Không có nhiều trải nghiệm chiến tranh nhưng họ lại sống trong không gian của những nhận thức về cuộc chiến ấy. Từ cái nhìn của người phụ nữ, những vấn đề mà họ đặt ra trong những Có một đêm như thế (Phạm Thị Minh Thư), Người sót lại của Rừng cười (Võ Thị Hảo), Tiếng rừng (Hàn Phương), Đàn sẻ ri bay ngang rừng (Võ Thị Xuân Hà),… chắc chắn là những tiếng nói không thể thiếu trong mọi nhìn nhận về văn học giai đoạn này.
Các nhà văn nữ cũng là người đi sâu vào các không gian cá nhân (trong những mối quan hệ gia đình, bạn bè, và với chính bản thân), vừa như một vấn đề tự thân, vừa như một nỗ lực thay thế các không gian xã hội thời chiến tranh (trong những mối quan hệ dân tộc, cộng đồng, đội ngũ) đang dần nhạt nhòa trước đời sống dân sự mới mẻ. Sự xen cài giữa màu sắc nữ quyền và nữ tính trong sáng tác của thế hệ các nhà văn nữ thời kì này đã làm nên sức hấp dẫn riêng có của nó. Nhà văn nữ viết nhiều về phụ nữ vì theo đặc trưng tâm lý họ tồn tại với tình cảm hướng nội, luôn muốn tìm sự đồng cảm, khác tâm lý đàn ông với lý trí hướng ngoại luôn luôn phân tích chiếm lĩnh. Bên cạnh đó nhà văn nữ muốn thông qua nhân vật nữ để thể hiện tâm hồn mình, bản thân mình, vì vậy mà những sáng tác của các tác giả nữ thường mang màu sắc tự truyện.
Sự kiện các nhà văn nữ lên ngôi được cắt nghĩa bởi hai lý do: Thứ nhất là do cơ chế đổi mới của đất nước sau năm 1986. Đây là điều kiện sáng tác thuận lợi cho tất cả các nhà văn nói chung trong cả nước và các nhà văn nữ nói riêng. Sự cơi nới về đề tài và dỡ bỏ một số quan niệm áp đặt cho văn chương đã kích thích sự sáng tạo của nhà văn. Họ có điều kiện để thâm nhập vào mọi ngõ nghách của đời sống xã hội cũng như đời sống tinh thần của con người, thậm chí những vùng đất cấm kị mà một thời văn học phải né tránh thì nay lại càng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN9 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thu hút ngòi bút của họ.
Bối cảnh xã hội mới cũng mở rộng việc giao lưu với văn hóa thế giới thông qua một số lượng lớn sách dịch. Tầm nhìn xa hơn, rộng hơn về văn hóa thế giới cũng thúc đẩy những tìm tòi nghệ thuật của nhà văn. Nguyên nhân thứ hai là do thiên hướng nghệ thuật của giới tính, “nhà tâm lý học Thụy Sĩ Karl Gustave Jung cho rằng: Xét từ tố chất tâm lý thì nữ giới thuộc loại hình tình cảm….mang những đặc điểm rõ ràng hơn là tư duy”, “một số nhà giải phẫu học cũng đã chứng thực nữ giới thường tư duy nghiêng về bán cầu não trái tức là bộ phận nặng về tình cảm tưởng tượng, hồi tưởng….nhiều nhà tâm lý học khác khẳng định nữ giới rất nhạy cảm dễ xúc động” [10]. Do đó họ có thể viết sâu về những vấn đề của giới mình, đi sâu vào thế giới tâm hồn bí ẩn của người phụ nữ.
Đối với việc sáng tác văn học ngoài sự đa cảm - yếu tố được coi là mảnh đất tốt cho sự nảy mầm tài năng của chính họ, nữ giới còn có lợi thế ở tài quan sát tinh tế và năng lực ngôn ngữ. Trên nền chung thì như thế, còn đi vào tình hình cụ thể của văn học nữ nước ta những năm gần đây, nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn cũng có những nhận định rất sát sao: “Hình như do sự nhạy cảm riêng của mình, phụ nữ bắt mạch với thời đại nhanh hơn nam giới. Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống. Mặt khác với cái cực đoan sẵn có: tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen chấp nhặt dữ dằn cũng không ai bằng - Từng cây bút nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm” [5].
Cũng cần nói thêm số lượng các tác giả nữ đông đảo và “tỏ ra khó chắc tay trong dàn chung” [31] lại chủ yếu là những cây bút viết nhiều và thành công hơn ở thể loại truyện ngắn. Có lẽ “cảm xúc sáng tạo truyện ngắn có chung tần số với cảm xúc nữ tính: Sự lóe sáng, sự thất thường, tính thời khắc và sự dẫn dắt tuyệt diệu của mẫn cảm bản năng” [54]. “Cuộc sống luôn vỗ sóng vào văn học”, vì thế cũng như những sáng tác của các nhà văn giai đoạn này, sáng tác của các nhà văn nữ là những vang Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 10 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hưởng của cuộc sống thời đại. Họ thẳng thắn bóc tách những mặt trái của xã hội và cũng mạnh dạn bóc tách chính tâm hồn cuộc đời của mình.
Một đặc điểm nữa cũng rất dễ nhận thấy trong sáng tác của những cây bút nữ đó là họ hay viết về kí ức, kể cả cách đây hơn hai chục năm, khi họ mới xuất hiện trên văn đàn. Khi ấy họ còn trẻ nhưng những trang văn vẫn đầy ắp những kí ức. Đó là Chuyện buồn tuổi 18 - Nguyễn Thị Minh Hoa, là Chiếc bình đựng kí ức - Dương Nữ Khánh Dương, là Cau non - Nguyễn Thị Phước, Những miền rừng - Trần Thanh Hà, là Vùng sáng kí ức - Y Ban, là Một bàn tay thì đầy - Hoàng Việt Hằng,…Kí ức của họ có kỉ niệm thời thơ ấu với những trò nghịch dại, có khoảng trống nhớ nhung về những người thân yêu, và có cả miền kí ức về một vùng đất quê hương gắn bó…Nhưng thẳm sâu và da diết nhất vẫn là kí ức của tình yêu. Tình yêu đến mang theo những khoảnh khắc đẹp đẽ, rồi ra đi để lại những vết thương suốt cuộc đời không lành nổi.
Tất cả - cả hạnh phúc và đớn đau đều được “gói ghém” cẩn thận và cất vào một nơi bí mật nhất trong tâm hồn. Đó là cách mà những người phụ nữ vẫn làm để có thể cân bằng cuộc sống của chính họ. Chưa bao giờ phái nữ lại dành được sự quan tâm nhiều của người cầm bút như ngày hôm nay. Khuynh hướng duy nữ được thể hiện không chỉ là sự xuất hiện nhiều nhà văn nữ, nhiều nhân vật nữ trong tác phẩm mà nó còn chi phối ngay cả cách đặt tên tác phẩm như: Người đàn bà đứng trước gương, Người đàn bà có ma lực, I am đàn bà của Y Ban; Hồn trinh nữ, Góa phụ đen của Võ Thị Hảo; Thiếu phụ chưa chồng của Nguyễn Thị Thu Huệ,….Mỗi tác giả đều cố gắng xác lập một tiếng nói riêng, một giọng điệu riêng của mình.
Dường như với khuynh hướng duy nữ ngôn ngữ văn chương của nền văn học đã đổi thay, tinh tế hơn và giàu nội cảm hơn. Tuy nhiên, điểm mạnh bao giờ cũng đi cùng những điểm yếu. Bên cạnh những ưu thế nữ giới, họ có những hạn chế so với đòi hỏi của việc tạo ra những kiệt tác trong văn học. “Phụ nữ đúng là giàu óc tưởng tượng hơn nam giới.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN 11 http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhưng theo các nhà tâm lý học thì giấc mơ của chị em thường là những câu chuyện thường nhật xảy ra trong nhà.Chị em có ưu thế về tình cảm và ngôn ngữ nhưng chưa tìm được sự cân đối hài hòa với lý trí, trí tuệ” [31]. Chính vì thế mà Lê Minh Khuê cũng có nhiều trăn trở khi nhìn nhận về sáng tác của giới mình “Nghĩ về những trang viết cùng giới với mình tôi thường bị chi phối bởi cảm giác nước đôi. Một mặt nhiều chị em bộc lộ một tài năng rõ rệt không lèm nhèm, không mờ nhạt. Mặt khác sao vẫn cảm thấy đặt trong hoàn cảnh chung rồi thì mỗi người cũng đến thế thôi: Không bao giờ có sự gọi là đồ sộ, vĩ đại ở những cây bút nữ này cả” [33].