CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Một số vấn đề về thể loại tiểu phẩm 1. Quan niệm về tiểu phẩm Tiểu phẩm tiếng Latinh là “Satira” tiếng Pháp là “feuilleton” gốc ở từ “feuille” nghĩa là “tờ giấy, chiếc lá”. Trong cuốn “Dictionary of Literary Terms and Literary Theory”, khái niệm “feuilleton” được hiểu là “một bổ sung ban hành kèm theo một tờ báo.
Nó được khai sinh bởi Julien Louis Geoffroy – chủ bút của tờ báo Journal des Débats. Đó là một loại phụ trương, được in ở phần dưới cùng của một trang báo và có thể tháo rời.340] Ở Séc, người ta còn gọi tiểu phẩm là “bài dưới vạch” (podcara) hay khu vực “phi kiểm duyệt”. Ở Đức, “khái niệm “feuilleton” được dùng để chỉ tất cả các bài báo ngắn in trên các trang phụ trương, viết về văn hóa, xã hội, giới thiệu và phê bình văn học nghệ thuật, kể cả những bài bình luận chính trị và không tính tới chất hài hước, châm biếm ở đó có hay không.” [dẫn theo 27, tr.193] Trong sự vận động và phát triển của mình, tiểu phẩm có sự giao thoa loại hình và ngày càng xích lại gần văn học. Chính vì thế, nhà nghiên cứu J.
Táborská cho rằng “đây chỉ là một thể loại văn học xuất hiện và phát triển nương nhờ trên đất báo.” [dẫn theo 27, tr.193] Nhìn chung, tùy từng khu vực mà có những quan điểm khác nhau về tiểu phẩm. “Người Trung Quốc xem các loại tự, bạt, ký, truyện, văn tế, thư tín,… có ngôn ngữ trau chuốt, tình cảm phong phú đều là văn tiểu phẩm. Người phương Tây xem văn tiểu phẩm (tiếng Anh: essay) là thể loại văn xuôi nhỏ, kết cấu tự do, thiên về thể hiện các ấn tượng và ý kiến cá nhân trước các sự việc và vấn đề cụ thể, không nhằm đưa ra cách lý giải bao quát và xác định hoàn toàn, điều cốt yếu là có cách kiến giải mới mẻ, gây ấn tượng sâu đậm.422] Ở Việt Nam, có rất nhiều quan niệm khác nhau về tiểu phẩm. Theo tổng hợp của chúng tôi, có thể chia thành hai quan niệm chính sau: Quan niệm thứ nhất được không ít các nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà lý luận văn học tán đồng.
Các tác giả theo quan niệm này cho rằng tiểu phẩm là một thể loại văn học đặc biệt, rất gần gũi với báo chí, mang tính thời sự và tính chiến đấu cao. “Văn tiểu phẩm là văn tố cáo, vạch trần, châm biếm, đả kích, có khi phải đả kích thật mạnh.432] 10 Theo Đức Dũng, “tiểu phẩm là thể loại văn học tồn tại trong môi trường báo chí, thể hiện những tính chất báo chí rất mạnh mẽ và năng động. Nói cách khác, tiểu phẩm là thể loại văn học tồn tại và phát huy sức mạnh của nó trong môi trường báo chí.” [60] Tác giả Phan Cự Đệ cho rằng “Loại văn châm biếm này phù hợp với yêu cầu kịp thời, gọn nhẹ, súc tích của thể loại văn học chiến đấu trên báo chí hàng ngày, khuôn khổ của nó phù hợp với điều kiện thì giờ của cả người viết lẫn người đọc.395] Bên cạnh đó, các tác giả của “Từ điển thuật ngữ văn học” còn xem tiểu phẩm là “thể loại tản văn ngắn gọn, xinh xắn nhưng giàu chất trữ tình (…) Văn tiểu phẩm có loại thiên về triết lý, có loại thiên về tiểu sử, phong tục, phong cảnh; có loại nghiêng về phê bình văn học; có loại nghiêng về phổ biến khoa học, lại có loại thuần túy trữ tình. Phong cách chung của văn tiểu phẩm là tính hình tượng cô đọng, tính ngụ ý, ngữ điệu trò chuyện, tâm tình, bộc lộ trực tiếp nhân cách cá tính của tác giả, để lại ấn tượng nhẹ nhàng, khoáng đạt.422] Quan niệm thứ hai cho rằng tiểu phẩm là một thể loại báo chí, mang tính văn học.
Đại diện tiêu biểu cho quan niệm này là Bùi Đình Khôi, Dương Xuân Sơn… Theo Bùi Đình Khôi, “Tiểu phẩm là một thể loại tác phẩm báo chí ngắn gọn, mang tính văn học, được diễn đạt bằng một ngôn ngữ châm biếm hoặc hài hước về một sự việc có thực, cụ thể, hoặc khái quát, mà thông qua đó tác giả biểu hiện quan điểm của mình trước những sự việc hoặc hiện tượng đó.248] Tác giả Dương Xuân Sơn [41, tr.120] cho rằng “Tiểu phẩm là một thể loại báo chí ở nhóm chính luận – nghệ thuật, mang tính văn học, được diễn đạt bằng ngôn ngữ châm biếm, đả kích hoặc hài hước về một sự kiện, sự việc, hiện tượng có thực, cụ thể hoặc khái quát, qua đó tác giả thể hiện quan điểm của mình về sự kiện, hiện tượng đó.” Quan điểm này về cơ bản không khác với Bùi Đình Khôi. Cũng theo quan điểm này, khái niệm “tiểu phẩm” được các tác giả của “Từ điển tiếng Việt” định nghĩa: “1. Bài báo ngắn về vấn đề thời sự, có tính chất châm biếm, 2. Màn kịch ngắn mang tính chất hài hước, châm biếm hoặc đả kích.1269] Như vậy hầu hết các tác giả theo quan niệm này đều dựa vào ba tiêu chí: ngắn, thời sự, có tính châm biếm để định nghĩa tiểu phẩm.
Về cơ bản, tiểu phẩm là một thể loại báo chí nhưng ít nhiều vẫn mang tính văn học. Ngoài hai quan niệm trên, tác giả Tạ Ngọc Tấn trong cuốn “Tiểu phẩm báo chí Hồ Chí Minh” lại khẳng định không có ranh giới tồn tại giữa “tiểu phẩm báo chí” và “tiểu phẩm văn 11 học”, mà chỉ có một thể loại được gọi với những tên gọi khác nhau như: “tiểu phẩm”, “tiểu phẩm báo chí” hay “tiểu phẩm văn học”. Những tranh cãi xung quanh các quan niệm về tiểu phẩm cho đến nay vẫn chưa đến hồi kết. Lý giải về điều này, Đức Dũng [60] cho rằng nguyên nhân cơ bản là do “sự năng động và linh hoạt của tiểu phẩm trong quá trình phản ánh hiện thực”.
Chính sự đa dạng về hình thức thể hiện (văn xuôi, văn vần, thơ, ca dao, tranh biếm họa,…) cùng với việc vận dụng linh hoạt các thủ pháp nghệ thuật đã dẫn đến những quan niệm khác nhau về tiểu phẩm nói trên. Theo quan điểm của chúng tôi, dù có vay mượn một số yếu tố, thủ pháp của văn học nhưng tiểu phẩm vẫn là một thể loại báo chí bởi sự ra đời của tiểu phẩm nằm trong sự vận động của báo chí. Hơn nữa, chức năng chính của nó là chức năng thông tin, phản ánh trực tiếp các vấn đề của đời sống xã hội một cách khách quan. Tính lý luận, lập luận sắc bén là yếu tố thuyết phục người đọc, cũng là yếu tố tạo nên bản lĩnh, chính kiến của người viết.
Còn tính châm biếm, tính hài và một số thủ pháp vay mượn của văn học là cái vỏ hình thức để tăng thêm tính hấp dẫn cho tác phẩm. Nguyễn Thị Minh Thái đã từng khẳng định: “Khi làm báo thì tư cách nhà báo là số một. Anh có thể vay mượn phương pháp từ các loại hình khác nhưng phải nhận thức rằng mình là người đưa thông tin, đưa cái mới.” [67] Chính bởi lẽ đó, chúng tôi coi tiểu phẩm là một thể loại báo chí thuộc nhóm chính luận nghệ thuật. Tóm lại, tuy quan niệm của các tác giả chưa có sự thống nhất, nhưng dựa vào những ý kiến trên, chúng tôi rút ra những nhận xét cơ bản về thể loại này như sau: Thứ nhất, tiểu phẩm là một thể loại báo chí thuộc nhóm chính luận nghệ thuật.
Thứ hai, tiểu phẩm có dung lượng nhỏ, ngắn gọn, cô đọng. Thứ ba, tiểu phẩm có tính chiến đấu cao thông qua nghệ thuật trào phúng, đả kích, châm biếm. Thứ tư, tiểu phẩm thể hiện rất rõ thái độ, quan điểm, lập trường của người viết đối với vấn đề được đề cập. Lịch sử hình thành và phát triển của thể loại tiểu phẩm 1.
Trên thế giới Nhiều tài liệu nghiên cứu cho rằng tiểu phẩm ra đời trong thời kì cách mạng dân chủ tư sản Pháp lần thứ nhất - cuối thế kỉ thứ XVIII. Lúc bấy giờ, tiểu phẩm được gọi là “feuilleton" với đặc điểm ngắn gọn và có tính châm biếm. Ngay từ khi ra đời, tiểu phẩm đã trở thành “tiếng nói của giai cấp cách mạng, tiếng nói của khuynh hướng vận động tích cực 12 hợp quy luật lịch sử chống lại giai cấp phản động, những thế lực cản trở bánh xe lịch sử.5] Một số tài liệu báo chí Xô Viết lại ghi nhận sự ra đời của tiểu phẩm vào những năm 60-70 của thế kỉ XVIII với sự xuất hiện các bài viết châm biếm sắc sảo của N. Gercen trên báo chí Nga.
Quan điểm này cho rằng ở Pháp tiểu phẩm xuất hiện muộn hơn vì phải đến đầu thế kỉ XIX mới xuất hiện các bài viết của cố đạo Julien Louis Geoffroy trên báo chí Pháp. Lịch sử tiểu phẩm thế giới đã ghi nhận nhiều tác giả nổi tiếng dùng ngòi bút của mình như một vũ khí đấu tranh, cải tạo xã hội như: A. Chekhov, Maxim Gorky, Anatole France, Voltaire, Lỗ Tấn,… 1. Ở Việt Nam Do báo chí ở nước ta ra đời khá muộn – khoảng giữa thể kỉ XIX nên tiểu phẩm cũng xuất hiện muộn hơn so với thế giới.
Theo các tài liệu nghiên cứu, những bài viết trào phúng ban đầu chỉ mang tính “hài” đơn thuần, về sau mới hình thành nên dạng thức tiểu phẩm. Đến những năm đầu thế kỉ XX, tiểu phẩm mới xuất hiện trên báo chí. Vào những năm hai mươi của thế kỉ này, khi hoạt động ở nước ngoài, Nguyễn Ái Quốc đã viết nhiều bài trên những tờ báo Pháp như Le Paria (Người cùng khổ), L’Humanité (Nhân đạo). Với tinh thần chiến đầu không khoan nhượng, Người đã vạch trần bộ mặt tàn bạo của chủ nghĩa thực dân Pháp và thức tỉnh các dân tộc thuộc địa đấu tranh giành độc lập.
Ở trong nước, cũng trong thời kì này, nhiều tiểu phẩm in trên báo đã gây được tiếng vang lớn. Ngô Tất Tố là một trong những cây bút tiêu biểu đó. Ông được Vũ Trọng Phụng đánh giá là “một tay ngôn luận xuất sắc trong đám làng Nho”, có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển thể loại tiểu phẩm. Đến thời kì Mặt Trận Dân Chủ (1936-1939), khi báo chí hoạt động công khai, bên cạnh Nguyễn Ái Quốc và Ngô Tất Tố, ngày càng xuất hiện nhiều cây bút viết tiểu phẩm đặc sắc như: Tam Lang, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Thông Reo.
Với kết cấu ngắn gọn, linh hoạt, bám sát những vấn đề thời sự, tiểu phẩm thời kì này đã lật tẩy bản chất xấu xa của chế độ thực dân phong kiến, cỗ vũ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc.
