Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh sán lá gan lớn ở trâu bò tỉnh Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá gan lớn ở trâu bò tỉnh Quảng Ninh, đề xuất biện pháp phòng và trị bệnh hiệu quả.

• Tác giả: Mai Anh Tùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Đức
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá gan lớn ở trâu, bò tỉnh Quảng Ninh, biện pháp phòng và trị bệnh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA SÁN LÁ FASCIOLA
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM CỦA BỆNH DO SÁN LÁ FASCIOLA GÂY RA Ở TRÂU, BÒ
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.2. VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐIỀU TRA VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN CHĂN NUÔI TRÂU, BÒ Ở TỈNH QUẢNG NINH
• 3.2. ĐIỀU TRA CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ TỒN TẠI VÀ PHÁT TRIỂN SÁN LÁ FASCIOLA VÀ BỆNH DO CHÚNG GÂY RA
• 3.3. NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH NHIỄM SÁN LÁ GAN LỚN Ở TRÂU BÒ Ở 4 HUYỆN, THÀNH CỦA TỈNH QUẢNG NINH
• 3.4. NGHIÊN CỨU VẬT CHỦ TRUNG GIAN CỦA SÁN LÁ FASCIOLA SSP
• 3.5. NGHIÊN CỨU BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ BỆNH SÁN LÁ GAN LỚN
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá gan lớn ở trâu bò tỉnh Quảng Ninh

Nghiên cứu về đặc điểm dịch tễ của bệnh sán lá gan lớn ở trâu bò tại tỉnh Quảng Ninh cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh cao, đặc biệt ở các vùng nông thôn. Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, phương thức chăn nuôi, và vệ sinh thú y ảnh hưởng đáng kể đến sự lây lan của bệnh. Dịch tễ học chỉ ra rằng bệnh phổ biến hơn ở những khu vực có nhiều ao hồ và đồng cỏ ẩm ướt, nơi vật chủ trung gian như ốc Limnaea phát triển mạnh.

1.1. Tỷ lệ nhiễm bệnh theo vùng

Tỷ lệ nhiễm bệnh sán lá gan lớn ở trâu bò tại tỉnh Quảng Ninh dao động từ 30% đến 60%, tùy thuộc vào vùng địa lý. Các huyện có nhiều ao hồ và đồng cỏ ẩm ướt như Hạ Long, Uông Bí có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với các khu vực khô ráo. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa điều kiện môi trường và sự lây lan của bệnh.

1.2. Ảnh hưởng của phương thức chăn nuôi

Phương thức chăn nuôi truyền thống, thả rông trên đồng cỏ, làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh do trâu bò tiếp xúc trực tiếp với vật chủ trung gian và môi trường chứa ấu trùng sán. Ngược lại, chăn nuôi theo mô hình công nghiệp, với kiểm soát chặt chẽ về vệ sinh và thức ăn, giúp giảm đáng kể tỷ lệ nhiễm bệnh.

II. Biện pháp phòng trị bệnh sán lá gan lớn

Các biện pháp phòng trị bệnh sán lá gan lớn ở trâu bò bao gồm sử dụng thuốc tẩy sán định kỳ, cải thiện điều kiện chăn nuôi, và quản lý môi trường. Nghiên cứu đã thử nghiệm hiệu lực của một số loại thuốc tẩy sán, trong đó Albendazole và Triclabendazole cho kết quả tốt nhất với hiệu suất diệt sán lên đến 95%. Phòng bệnh cũng được nhấn mạnh thông qua việc kiểm soát vật chủ trung gian và nâng cao nhận thức của người chăn nuôi.

2.1. Sử dụng thuốc tẩy sán

Các loại thuốc như Albendazole và Triclabendazole được khuyến cáo sử dụng định kỳ 3-6 tháng/lần để điều trị bệnh và ngăn ngừa tái nhiễm. Nghiên cứu cho thấy các thuốc này không chỉ hiệu quả trong việc diệt sán trưởng thành mà còn an toàn cho trâu bò, không gây tác dụng phụ nghiêm trọng.

2.2. Quản lý môi trường chăn nuôi

Việc quản lý môi trường chăn nuôi, bao gồm vệ sinh chuồng trại, xử lý phân đúng cách, và kiểm soát vật chủ trung gian như ốc Limnaea, là biện pháp quan trọng trong phòng bệnh. Các biện pháp này giúp giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe đàn gia súc.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh sán lá gan lớn ở trâu bò tại tỉnh Quảng Ninh có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả chăn nuôi và bảo vệ sức khỏe đàn gia súc. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách và quy trình phòng chống bệnh, góp phần phát triển bền vững ngành nông nghiệp và chăn nuôi tại địa phương.

3.1. Giá trị khoa học

Nghiên cứu đã làm sáng tỏ các yếu tố dịch tễ học liên quan đến bệnh sán lá gan lớn, bao gồm vai trò của vật chủ trung gian và ảnh hưởng của điều kiện môi trường. Đây là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về bệnh ký sinh trùng ở vật nuôi.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Các biện pháp phòng trị được đề xuất trong nghiên cứu đã được áp dụng thực tế tại tỉnh Quảng Ninh, giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh và nâng cao năng suất chăn nuôi. Điều này chứng minh tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp được đề xuất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh sán lá gan lớn (Fasciola spp.) là một trong những bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và năng suất của đàn trâu, bò, đặc biệt tại các vùng có điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự phát triển của vật chủ trung gian như tỉnh Quảng Ninh. Theo thống kê, tỷ lệ nhiễm sán lá gan lớn ở trâu, bò tại các vùng đồng bằng, trung du và miền núi Việt Nam dao động từ khoảng 14,7% đến 61,3%, với mức độ nhiễm tăng theo tuổi vật chủ và phụ thuộc vào mùa vụ, phương thức chăn nuôi. Tại Quảng Ninh, một tỉnh miền núi có địa hình chia cắt mạnh và hệ thống sông ngòi dày đặc, chăn nuôi trâu, bò phát triển nhưng bệnh sán lá gan lớn chưa được quan tâm đúng mức, gây thiệt hại kinh tế đáng kể.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định đặc điểm dịch tễ học của bệnh sán lá gan lớn ở trâu, bò tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn từ tháng 10/2010 đến tháng 10/2011, thử nghiệm hiệu lực và độ an toàn của một số thuốc tẩy sán, đồng thời đề xuất các biện pháp phòng và trị bệnh phù hợp. Nghiên cứu tập trung tại 4 huyện, thành phố đại diện cho hai vùng sinh thái chăn nuôi khác nhau: vùng có bãi cỏ rộng, ít ao hồ và vùng có nhiều ruộng nước, ao, mương, suối nhỏ. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao sức khỏe đàn gia súc, giảm thiệt hại kinh tế và góp phần phát triển bền vững ngành chăn nuôi tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về dịch tễ học bệnh ký sinh trùng, đặc biệt là bệnh sán lá gan lớn Fasciola spp. Các khái niệm chính bao gồm:

• Vòng đời của sán lá Fasciola: Chu trình phát triển gồm các giai đoạn trứng, miracidium, bào ấu (sporocyst), lôi ấu (redia), vĩ ấu (cercaria), nang ấu (metacercaria) và sán trưởng thành ký sinh trong ống dẫn mật của trâu, bò.
• Vật chủ trung gian: Các loài ốc nước ngọt thuộc giống Lymnaea (L. viridis, L. swinhoei) đóng vai trò trung gian truyền bệnh.
• Yếu tố ảnh hưởng dịch tễ: Bao gồm yếu tố tự nhiên (nhiệt độ, độ ẩm, địa hình, mùa vụ), yếu tố xã hội (phương thức chăn nuôi, tập quán sử dụng phân, vệ sinh thú y), tuổi và loài vật chủ cuối cùng.
• Đặc điểm bệnh học: Cơ chế sinh bệnh do tác động cơ học, độc tố, chiếm đoạt dinh dưỡng và mang trùng của sán lá gan, biểu hiện triệu chứng lâm sàng và bệnh tích trên gan, mật.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập mẫu gan, mật trâu, bò tại các lò mổ; mẫu phân trực tiếp từ trực tràng trâu, bò; mẫu ốc nước ngọt từ các ao, mương gần khu vực chăn thả; số liệu thống kê chăn nuôi và khí tượng thủy văn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2006-2010.
• Phương pháp chọn mẫu: Lấy mẫu ngẫu nhiên theo phương pháp lấy mẫu chùm nhiều bậc, đảm bảo đại diện cho các vùng sinh thái và phương thức chăn nuôi khác nhau.
• Phân tích mẫu: Mổ khám gan, mật để phát hiện sán trưởng thành; xét nghiệm phân bằng phương pháp gạn rửa nhiều lần để phát hiện trứng sán; ép ốc dưới kính hiển vi để phát hiện ấu trùng sán; nhuộm tiêu bản sán lá gan để định loại loài.
• Phân tích số liệu: Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan lớn theo tuổi, vùng, mùa vụ, phương thức chăn nuôi; đánh giá hiệu lực và độ an toàn của thuốc tẩy sán qua thử nghiệm thực địa.
• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 10/2010 đến tháng 10/2011, bao gồm khảo sát điều kiện tự nhiên, xã hội, thu thập và phân tích mẫu, thử nghiệm thuốc và đề xuất biện pháp phòng trị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan lớn ở trâu, bò tại Quảng Ninh: Qua mổ khám, tỷ lệ nhiễm trung bình đạt khoảng 45-55%, trong đó trâu có tỷ lệ nhiễm cao hơn bò. Qua xét nghiệm phân, tỷ lệ nhiễm dao động từ 30% đến 60% tùy vùng sinh thái, với cường độ nhiễm từ nhẹ đến rất nặng (trên 9 trứng/vi trường).
2. Ảnh hưởng của tuổi và phương thức chăn nuôi: Tỷ lệ và cường độ nhiễm tăng theo tuổi vật chủ, trâu bò trên 8 năm tuổi có tỷ lệ nhiễm lên tới 66,3% và cường độ nhiễm cao. Phương thức chăn thả tự do làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh so với chăn nuôi nhốt chuồng.
3. Phân bố theo vùng sinh thái và mùa vụ: Vùng II (nhiều ao, ruộng nước) có tỷ lệ nhiễm cao hơn vùng I (ít ao hồ), với tỷ lệ nhiễm trung bình 58% so với 35%. Mùa hè thu (tháng 4-9) tỷ lệ nhiễm tăng cao hơn mùa đông xuân (tháng 10-3), phù hợp với điều kiện khí hậu ẩm ướt, nhiệt độ 20-30ºC thuận lợi cho vòng đời sán.
4. Vật chủ trung gian và ấu trùng sán lá gan lớn: Hai loài ốc Lymnaea viridis và L. swinhoei được xác định là vật chủ trung gian chính, với mật độ ốc dao động từ 75 con/m² ở vùng núi đến 110 con/m² ở vùng đồng bằng. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng sán trong ốc đạt khoảng 1-3%, cao hơn vào mùa mưa.
5. Hiệu lực và độ an toàn của thuốc tẩy sán: Thuốc Dertil và Fasciolid cho hiệu quả tẩy sán cao, với liều lượng 5-9 mg/kg thể trọng, an toàn cho trâu, bò khi sử dụng đúng liều và định kỳ hàng năm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy bệnh sán lá gan lớn ở trâu, bò tỉnh Quảng Ninh có tỷ lệ nhiễm cao, đặc biệt ở các vùng có nhiều ao hồ, ruộng nước, phù hợp với các nghiên cứu trong nước và quốc tế. Sự gia tăng tỷ lệ nhiễm theo tuổi và phương thức chăn nuôi phản ánh vòng đời dài của sán và khả năng tiếp xúc môi trường chứa nang ấu. Mùa vụ ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ nhiễm do điều kiện khí hậu ẩm ướt tạo điều kiện thuận lợi cho ốc và sự phát triển của ấu trùng.

Việc xác định hai loài ốc Lymnaea làm vật chủ trung gian phù hợp với các báo cáo trước đây, đồng thời tỷ lệ nhiễm ấu trùng trong ốc tuy thấp nhưng vẫn đủ để duy trì chu trình truyền bệnh. Hiệu lực của thuốc tẩy sán được khẳng định qua thử nghiệm thực địa, góp phần quan trọng trong chiến lược phòng trị.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ tỷ lệ nhiễm theo vùng, tuổi, mùa vụ và bảng so sánh hiệu quả thuốc, giúp minh họa rõ ràng các xu hướng và kết quả nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tẩy sán định kỳ cho trâu, bò: Thực hiện tẩy sán hàng năm, đặc biệt vào đầu mùa mưa, nhằm giảm tỷ lệ và cường độ nhiễm, nâng cao sức khỏe đàn gia súc. Chủ thể thực hiện: người chăn nuôi phối hợp với cơ quan thú y địa phương. Thời gian: bắt đầu từ tháng 4 hàng năm.
2. Quản lý và cải thiện phương thức chăn nuôi: Khuyến khích chăn nuôi nhốt chuồng hoặc hạn chế chăn thả tự do ở các vùng có nguy cơ cao, giảm tiếp xúc với môi trường chứa nang ấu. Chủ thể: người chăn nuôi, chính quyền địa phương. Thời gian: triển khai liên tục.
3. Diệt vật chủ trung gian ốc Lymnaea: Áp dụng các biện pháp sinh học và hóa học để kiểm soát mật độ ốc tại các ao, mương gần khu vực chăn thả, giảm nguồn lây nhiễm. Chủ thể: cơ quan thú y, nông nghiệp địa phương. Thời gian: tập trung vào mùa mưa.
4. Nâng cao nhận thức và vệ sinh chăn nuôi: Tuyên truyền, đào tạo người chăn nuôi về tác hại của bệnh, cách phòng tránh, xử lý phân đúng cách và vệ sinh thức ăn, nước uống cho trâu, bò. Chủ thể: cơ quan thú y, tổ chức nông nghiệp. Thời gian: liên tục, ưu tiên trước mùa mưa.
5. Kiểm soát nhập đàn và giám sát dịch tễ: Không nhập trâu, bò từ vùng có dịch bệnh chưa kiểm soát; xây dựng hệ thống giám sát dịch tễ bệnh sán lá gan lớn tại địa phương. Chủ thể: cơ quan thú y, chính quyền địa phương. Thời gian: thường xuyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi trâu, bò: Nắm bắt kiến thức về bệnh sán lá gan lớn, các biện pháp phòng trị hiệu quả để bảo vệ sức khỏe đàn gia súc, nâng cao năng suất chăn nuôi.
2. Cán bộ thú y và quản lý nông nghiệp: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, chương trình kiểm soát dịch bệnh, hướng dẫn kỹ thuật phòng trị phù hợp với điều kiện địa phương.
3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành Thú y, Ký sinh trùng: Tham khảo tài liệu về dịch tễ học, sinh học sán lá gan, phương pháp nghiên cứu và thử nghiệm thuốc tẩy sán trong thực tế.
4. Chính quyền địa phương và tổ chức phát triển nông nghiệp: Đánh giá tác động của bệnh sán lá gan lớn đến kinh tế địa phương, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển bền vững ngành chăn nuôi.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh sán lá gan lớn ảnh hưởng như thế nào đến trâu, bò?
   Bệnh gây tổn thương gan, ống mật, làm giảm sức khỏe, thiếu máu, suy nhược, thậm chí tử vong khi nhiễm nặng. Ví dụ, trâu bò nhiễm sán lá gan có thể giảm năng suất sữa và sức kéo.

2. Làm sao để chẩn đoán bệnh sán lá gan lớn ở trâu, bò?
   Chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm phân tìm trứng sán và mổ khám gan, mật. Xét nghiệm phân là phương pháp phổ biến nhất để phát hiện trứng sán.

3. Phương pháp phòng bệnh hiệu quả nhất là gì?
   Tẩy sán định kỳ, quản lý chăn nuôi hạn chế tiếp xúc với môi trường chứa nang ấu, diệt vật chủ trung gian ốc và vệ sinh thức ăn, nước uống là các biện pháp hiệu quả.

4. Thuốc tẩy sán nào được khuyến cáo sử dụng?
   Thuốc Dertil và Fasciolid được thử nghiệm có hiệu lực cao và an toàn khi sử dụng đúng liều lượng cho trâu, bò.

5. Tại sao tỷ lệ nhiễm sán lá gan lớn lại cao vào mùa mưa?
   Mùa mưa tạo điều kiện ẩm ướt, nhiệt độ phù hợp cho ốc phát triển và vòng đời sán hoàn thành nhanh hơn, làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho trâu, bò.

Kết luận

• Bệnh sán lá gan lớn ở trâu, bò tỉnh Quảng Ninh có tỷ lệ nhiễm cao, đặc biệt ở vùng nhiều ao hồ và chăn thả tự do.
• Tỷ lệ và cường độ nhiễm tăng theo tuổi vật chủ và mùa vụ, phản ánh điều kiện sinh thái và tập quán chăn nuôi.
• Hai loài ốc Lymnaea viridis và L. swinhoei là vật chủ trung gian chính, với tỷ lệ nhiễm ấu trùng sán dao động theo mùa.
• Thuốc Dertil và Fasciolid cho hiệu quả tẩy sán cao, an toàn khi sử dụng đúng cách.
• Cần triển khai đồng bộ các biện pháp phòng trị, nâng cao nhận thức người chăn nuôi và giám sát dịch tễ để kiểm soát bệnh hiệu quả.

Next steps: Triển khai chương trình tẩy sán định kỳ, kiểm soát vật chủ trung gian, đào tạo người chăn nuôi và xây dựng hệ thống giám sát dịch bệnh tại Quảng Ninh.

Call to action: Các cơ quan chức năng và người chăn nuôi cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh sán lá gan lớn, bảo vệ sức khỏe đàn gia súc và phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA SÁN LÁ FASCIOLA 1. Vị trí của sán lá Fasciola trong hệ thống phân loại động vật học Theo Skrjabin và cs (1937) [30]; Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [20], sán lá gan ký sinh và gây bệnh cho gia súc nhai lại được xếp trong hệ thống phân loại động vật như sau: Ngành Plathelminthes Schneider, 1873 Phân ngành Platodes Leuckart, 1954 Lớp Trematoda Rudolphhi, 1808 Phân lớp Prosostomadidea Skrjabin và Guschanskaja, 1962 Bộ Fasciolata Skrjabin et Schulz, 1937 Phân bộ Fasciolata Skrjabin et Schulz, 1937 Họ Fasciolidae Railliet, 1895 Phân họ Fasciolinae Stiles et Hassall, 1898 Giống Fasciola Linnaeus (Linnaeus, 1758) Loài Fasciola gigantica (Cobbold, 1856) 1. Đặc điểm hình thái của sán lá Fasciola Cũng như nhiều loài sán lá khác, sán lá gan lưỡng tính, có thể thụ tinh chéo hoặc tự thụ tinh.

Sán lá có giác miệng và giác bụng, giác bụng không nối với cơ quan tiêu hoá. Sán lá không có hệ hô hấp, tuần hoàn và cơ quan thị giác (ở giai đoạn mao ấu có dấu vết sắc tố mắt). Hệ sinh dục rất phát triển với cả bộ phận sinh dục đực và cái trong cùng một sán lá. Tử cung sán lá chứa đầy trứng.

Có thể phân biệt hai loài sán lá gan thuộc giống Fasciola như sau: - F.gigantica (Linnaeus, 1758): có chiều dài thân gấp 3 lần chiều rộng, "vai" không có hoặc nhìn không rõ rệt, nhánh ruột chia toả ra nhiều nhánh ngang. n 4 Theo Phạm Văn Khuê và cs (1996) [11] mô tả F.gigantica như sau: sán hình lá, có chiều dài 25 - 75mm, rộng 3 - 12mm, u lồi hình nón của đầu là phần tiếp theo của thân, vì vậy nó không có "vai" như loài khác của giống Fasciola. Hai rìa bên thân sán lá song song với nhau, đầu cuối của thân tù. Giác bụng tròn lồi ra.

Ruột, tuyến noãn hoàng, buồng trứng và tinh hoàn đều phân nhánh. Trứng hình bầu dục, phôi bào phân bố đều và màu vàng nâu. Kích thước trứng 0,125 - 0,170 x 0,06 - 0,10mm. Giác bụng có đường kính từ 1,491- 1,785 mm và giác miệng có dường kính từ 1,092 - 1,555mm.hepatica (linnaeus, 1758): trái với loài trên, loài này thân rộng, đầu lồi và nhô ra phía trước làm cho sán lá có "vai", nhánh ruột chia ít nhánh ngang hơn.hepatica dài 18 - 51 mm, rộng 4 - 13mm, phần trước thân nhô ra, tạo cho sán lá có vai bè ra hai bên.

Hai rìa bên thân sán lá không song song với nhau mà phình ra ở chỗ vai rồi thót lại ở đoạn cuối thân. Những ống dẫn tuyến noãn hoàng chạy ngang, chia vùng giữa của sán lá thành phần trước và phần sau thân. Phần sau thân có tinh hoàn và bộ phận sinh dục đực. Tinh hoàn phân nhiều nhánh xếp phía sau thân.

Tử cung ở phần giữa thân trước tạo nên một mạng lưới rối như tơ vò. Buồng trứng phân nhánh nằm ở sau tử cung.hepatica có hình thái, màu sắc tương tự trứng của loài F.gigantica, kích thước 0,13 - 0,145 x 0,07 - 0,09mm. Đặc điểm vòng đời của sán lá Fasciola Chu kỳ sinh học của sán lá Fasciola đã được Leukart (1882) nghiên cứu ở Đức và Thomas (1882) nghiên cứu ở Anh. Fasciola trưởng thành ký sinh trong ống dẫn mật của trâu, bò, dê.

Sau khi thụ tinh mỗi sán lá đẻ hàng chục vạn trứng. Những trứng này cùng dịch mật vào ruột, sau đó theo phân ra ngoài. Nếu gặp điều kiện thuận lợi: được nước mưa cuốn trôi xuống các vũng nước, hồ, ao, suối, ruộng nước…, nhiệt độ 15 - 30oC, pH = 5 - 7,7, có ánh sáng thích hợp… sau 10 - 25 ngày trứng nở thành Miracidium bơi tự do trong nước. Nếu thiếu ánh sáng Miracidium không có khả năng thoát vỏ nhưng vẫn tồn tại đến 8 tháng trong vỏ.

Miracidium có hình tam giác, xung quanh thân có lông n 5 và di chuyển được trong nước. Khi gặp vật chủ trung gian thích hợp (ốc Lymnaea), Miracidium xâm nhập cơ thể ốc và phát triển thành bào ấu (Sporocyst). Những Miracidium không gặp vật chủ trung gian thì rụng lông, rữa dần và chết. Bào ấu (Sporocyst) hình túi, màu sán lá, được bao bọc bởi lớp màng mỏng, các tế bào ngọn lửa hoạt động hình thành hầu, ống ruột và các đám phôi.

Trong 1 ốc có thể có 1 - 2 ấu trùng. Khoảng 3 - 7 ngày, bào ấu sinh sản vô tính cho ra nhiều Redia (lôi ấu). Một bào ấu sinh ra 5 - 15 lôi ấu. Redia hình suốt chỉ, ít hoạt động, có miệng, hầu, ruột, hình túi đơn giản.

Có hai hệ: Redia thế hệ I và Redia thế hệ II cùng phát triển trong ốc - vật chủ trung gian. Ở nhiệt độ 16oc hoặc thấp hơn, lôi ấu chỉ sinh sản Redia I và dừng phát triển, ở nhiệt độ phù hợp (20 - 30oC), sau 29 - 35 ngày, lôi ấu biến thành vĩ ấu (Cercaria). Một Redia có thể sinh ra 12 - 20 Cercaria. Cercaria (vĩ ấu) là ấu trùng ở pha sống tự do của sán lá gan, có cấu tạo thân hình tròn lệch, đuôi dài hơn thân giúp vĩ ấu vận chuyển được dễ dàng trong nước.

Cấu tạo của vĩ ấu gồm giác miệng, giác bụng, hầu, thực quản và ruột phân thành hai nhánh. Theo Ginyecisz - Kaija (1960), trong cơ thể Cercaria có những dạng Glycogen cung cấp năng lượng cho hoạt động sống của ấu trùng, đặc biệt là cho sự vận động không ngừng của đuôi. Đuôi là cơ quan vận động của vĩ ấu. Theo một số tác giả, đuôi làm nhiệm vụ thay đổi vị trí của ấu trùng trong môi trường nước.

Từ khi Miracidium chui vào ốc đến khi phát triển thành Cercaria cần khoảng 50-80 ngày. Sau khi thành thục, Cercaria thoát khỏi vỏ ốc, ra môi trường ngoài, bơi tự do trong nước, có kích thước 0,28 - 0,30mm chiều dài và 0,23mm chiều rộng. Sau vài giờ bơi trong nước, Cercaria rụng đuôi, tiết chất nhầy xung quanh thân, chất nhầy gặp không khí khô rất nhanh. Lúc này Cercaria đã biến thành Adolescaria.

Adolescaria hình khối tròn, bên trong chứa phôi hoạt động. Phôi có giác miệng, giác bụng, ruột phân nhánh và túi bài tiết, Adolescaria thường ở trong nước hoặc bám vào cây cỏ thuỷ sinh. Nếu trâu, bò, nuốt phải Adolescaria vào đến dạ dày và ruột, lớp vỏ ngoài bị phân huỷ, ấu trùng được giải phóng và di chuyển đến ống mật bằng 3 con đường: n 6 - Một số ấu trùng dùng tuyến xuyên chui qua niêm mạc ruột, vào tĩnh mạch ruột qua tĩnh mạch cửa vào gan, xuyên qua nhu mô vào ống mật. - Một số ấu trùng khác cũng dùng tuyến xuyên chui qua thành ruột vào xoang bụng đến gan, xuyên qua vỏ gan vào ống mật.

- Một số ấu trùng từ tá tràng ngược dòng dịch mật để lên ống dẫn mật. Sau khi vào ống dẫn mật, ấu trùng ký sinh ở đó và phát triển thành sán lá gan trưởng thành. Theo Skerman (1966), thời gian hoàn thành vòng đời là 92 - 117 ngày. Fasciola trưởng thành có thể ký sinh trong ống dẫn mật của trâu bò 3 - 5 năm, có khi tới 11 năm.

Theo Phan Địch Lân (1994) [18] khoa học thú y nước ta đã nghiên cứu thành công vòng đời của sán lá gan. Trong điều kiện nhiệt độ thích hợp (28 - 30oC), có ốc vật chủ trung gian (Lymnae swinhoei và Lymnae viridis), có vật chủ cuối cùng (trâu, bò, dê, cừu) thì vòng đời của sán lá gan ở nước ta được xác định với các mức thời gian sau: - Ở ngoài thiên nhiên: trứng sán lá gan nở thành mao ấu (Miracidium) trong khoảng 14 - 16 ngày. - Ở trong ốc vật chủ trung gian: mao ấu (Miracidium) phát triển thành lôi ấu (Redia) cần 8 - 21 ngày. Lôi ấu (Redia) phát triển thành vĩ ấu (Cercaria) non cần 7 - 14 ngày, thành vĩ ấu trưởng thành cần 13 - 14 ngày.

- Ở ngoài ốc vật chủ trung gian: vĩ ấu phát triển thành kén (Adolescaria) sau 2 giờ. - Ở trâu, bò: khi trâu bò, bê nghé nuốt phải Adolescaria, sau 79 - 88 ngày trong ống dẫn mật của trâu bò đã có sán lá gan trưởng thành đẻ trứng theo phân ra ngoài. Điều kiện nhiệt độ và ẩm độ của nước ta rất thuận lợi cho sự nhiễm và gây bệnh sán lá gan (kể cả gây nhiễm và nhiễm tự nhiên). Ở những vùng có mầm bệnh tồn tại, trung bình 3 tháng sán lá gan lại hoàn thành vòng đời trong cơ thể trâu, bò, nghĩa là trâu cứ 3 tháng lại tạo ra một đời sán lá mới.

Trong khi trâu bò đã có sán lá gan ký sinh, tiếp tục nhiễm thêm mầm bệnh mới, gây tình trạng bội nhiễm sán lá gan, vì vậy cường độ nhiễm tăng lên theo tuổi trâu, bò. n 7 As, to, pH Phân Mao ấu Fasciola Trứng (ống dẫn mật) MT nước Ốc Bào ấu nước Trâu, bò ngọt nuốt phải Lôi ấu nang Rời KCTG ấu Nang ấu Vĩ ấu (Lơ lửng trong nước hoặc bám vào cỏ thuỷ sinh) sinh) Tóm tắt sơ đồ vòng đời của sán lá Fasciola 1. ĐẶC ĐIỂM CỦA BỆNH DO SÁN LÁ FASCIOLA GÂY RA Ở TRÂU, BÒ Trâu bò bị bệnh sán lá gan thể hiện những biến đổi cơ bản ở gan và ống mật do tác động của Fasciola gây ra. Cơ chế sinh bệnh của bệnh sán lá Fasciola Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs.

(2008) [15] và các nhà ký sinh trùng học, sán lá gan gây bệnh ở vật chủ bằng các tác động cơ học, tác động của độc tố, sự chiếm đoạt dinh dưỡng và tác động mang trùng. Khi trâu bò mới nhiễm bệnh, sán lá non di hành trong cơ thể làm tổn thương ở ruột, thành mạch máu, nhu mô gan. Một số ấu trùng có thể theo máu di chuyển "lạc chỗ" đến phổi, lách, cơ hoành, tuyến tụy,.gây tổn thương và xuất huyết nặng hoặc nhẹ. Sán lá non xuyên qua các nhu mô gan, làm tổ chức gan bị phá hoại, tạo ra những đường di hành đầy máu và mảnh tổ chức gan bị phá huỷ.

Gan bị viêm từ nhẹ đến nặng tuỳ theo số lượng ấu trùng nhiễm vào cơ thể. Trâu bò bị thiếu máu do xuất huyết, có thể chết do mất máu. Tác động cơ giới của sán lá còn tiếp tục khi sán lá đã vào ống dẫn mật, tiếp tục tăng lên về kích thước và phát triển thành sán lá trưởng thành. Sán lá trưởng thành thường xuyên kích thích niêm mạc ống mật bằng các gai cutin trên cơ hể, gây viêm ống mật.

Số lượng sán lá nhiều có thể làm tắc ống mật, mật ứ lại không xuống ruột được sẽ tràn vào máu, gây hiện tượng hoàng đản. n 8 Trong quá trình ký sinh, sán lá thường xuyên tiết độc tố. Độc tố tác động vào thành ống mật và mô gan, gây biến đổi đại thể và vi thể, làm tăng quá trình viêm.