Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu, Truyền Dẫn Giá và Tăng Trưởng Xuất Khẩu Tôm Của Việt Nam

Xuất khẩu đóng vai trò then chốt trong sự thịnh vượng kinh tế. 209 trang · Trường Đại Học Nông Lâm · 2023.

• Tác giả: Trương Ngọc Hảo
• Người hướng dẫn: TS. Lê Công Trứ
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tôm Việt Nam: Tăng Trưởng và Truyền Dẫn Giá
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM TẠ
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Lý thuyết về xuất khẩu
• 1.2. Một số lý thuyết nền tảng của thương mại quốc tế
• 1.3. Tầm quan trọng của xuất khẩu
• 1.4. Những thách thức khi mở rộng xuất khẩu
• 1.5. Lý thuyết về đa dạng hóa xuất khẩu
• 1.6. Khái niệm, đặc điểm của đa dạng hóa xuất khẩu
• 1.7. Đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng xuất khẩu
• 1.8. Phân rã tăng trưởng xuất khẩu
• 1.9. Vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng xuất khẩu
• 1.10. Lý thuyết về truyền dẫn giá
• 1.11. Khái niệm, đặc điểm của truyền dẫn giá
• 1.12. Phân loại truyền dẫn giá
• 1.13. Truyền dẫn giá dọc theo chuỗi cung ứng xuất khẩu và tăng trưởng xuất khẩu của một mặt hàng nông nghiệp
• 1.14. Tổng quan nghiên cứu liên quan
• 1.14.1. Nghiên cứu về đa dạng hóa xuất khẩu
• 1.14.2. Nghiên cứu về truyền dẫn giá trong ngành thủy sản
• 1.15. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khung phân tích của luận án
• 2.2. Phương pháp phân tích tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm
• 2.3. Mô hình nghiên cứu
• 2.4. Thu thập dữ liệu
• 2.5. Phân tích dữ liệu
• 2.6. Kiểm định nghiệm đơn vị và đồng liên kết
• 2.7. Mối quan hệ trong dài hạn và ngắn hạn
• 2.8. Phương pháp phân tích sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao
• 2.9. Mô hình nghiên cứu
• 2.10. Thu thập dữ liệu
• 2.11. Phân tích dữ liệu. Kiểm định nghiệm đơn vị, đồng liên kết và quan hệ nhân quả
• 2.12. Truyền dẫn giá trong dài hạn và ngắn hạn
• 2.13. Truyền dẫn giá bất đối xứng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng sản xuất và xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.1.1. Sản xuất tôm xuất khẩu của Việt Nam
• 3.1.2. Hoạt động nuôi tôm xuất khẩu
• 3.1.3. Hoạt động thu mua và chế biến tôm xuất khẩu
• 3.1.4. Những khó khăn và thách thức đối với sản xuất tôm xuất khẩu
• 3.1.5. Xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.1.6. Quy mô và tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu tôm
• 3.1.7. Cơ cấu xuất khẩu tôm
• 3.1.8. Tiềm năng mở rộng xuất khẩu tôm
• 3.1.9. Những khó khăn và thách thức đối với xuất khẩu tôm
• 3.1.10. Đánh giá chung hoạt động sản xuất và xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.2. Tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.2.1. Đồ thị và thống kê mô tả các biến số trong mô hình nghiên cứu
• 3.2.2. Kiểm định nghiệm đơn vị và đồng liên kết
• 3.2.2.1. Kiểm định nghiệm đơn vị
• 3.2.2.2. Kiểm định đồng liên kết
• 3.2.3. Kết quả phân tích dữ liệu
• 3.2.3.1. Mối quan hệ trong dài hạn
• 3.2.3.2. Mối quan hệ trong ngắn hạn
• 3.3. Truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao ở Việt Nam
• 3.3.1. Sự biến động của giá tôm xuất khẩu và giá tôm tại ao
• 3.3.2. Thống kê mô tả các biến số trong mô hình nghiên cứu
• 3.3.3. Kiểm định nghiệm đơn vị, đồng liên kết và quan hệ nhân quả
• 3.3.3.1. Kiểm định nghiệm đơn vị
• 3.3.3.2. Kiểm định đồng liên kết
• 3.3.3.3. Kiểm định quan hệ nhân quả
• 3.3.4. Kết quả phân tích dữ liệu
• 3.3.4.1. Truyền dẫn giá trong dài hạn
• 3.3.4.2. Truyền dẫn giá trong ngắn hạn
• 3.3.4.3. Truyền dẫn giá bất đối xứng
• 3.4. Chính sách, giải pháp thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam
• 3.4.1. Các chính sách hỗ trợ, thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm
• 3.4.2. Các giải pháp cải thiện sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tôm Việt Nam 2024

Xuất khẩu đóng vai trò then chốt trong sự thịnh vượng kinh tế. Tăng trưởng xuất khẩu tôm Việt Nam không chỉ cải thiện sinh kế của người lao động mà còn góp phần giảm nghèo bền vững ở khu vực nông thôn. Tuy nhiên, trong bối cảnh hội nhập kinh tế, việc duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu tôm Việt Nam gặp nhiều thách thức, bao gồm biến động kinh tế, chính trị, rào cản kỹ thuật và áp lực cạnh tranh. Do đó, nghiên cứu về tăng trưởng xuất khẩu và tính bền vững của ngành sản phẩm tôm Việt Nam là vô cùng quan trọng.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Xuất Khẩu Tôm Việt Nam

Xuất khẩu tạo ra nguồn ngoại tệ quan trọng, thúc đẩy sản xuất, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân. Đối với Việt Nam, xuất khẩu tôm là một trong những ngành hàng chủ lực, đóng góp đáng kể vào GDP và kim ngạch xuất khẩu nông sản. Theo luận án, tăng trưởng xuất khẩu tôm liên quan đến sinh kế của nhiều lao động phổ thông và nông hộ, đóng vai trò quan trọng trong giảm nghèo bền vững. Tuy nhiên, cần phải đánh giá đúng tiềm năng và những thách thức để đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm hiệu quả.

1.2. Các Thách Thức Với Tăng Trưởng Xuất Khẩu Tôm

Ngành xuất khẩu tôm phải đối mặt với nhiều thách thức như biến động kinh tế toàn cầu, các rào cản thương mại từ các quốc gia nhập khẩu, các yêu cầu về chứng nhận chất lượng và áp lực cạnh tranh gay gắt. Biến đổi khí hậu cũng gây ảnh hưởng lớn đến quy trình nuôi tôm. Để vượt qua những thách thức này, việc đa dạng hóa xuất khẩu tôm là một giải pháp quan trọng. Nghiên cứu cần phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của tôm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

II. Đa Dạng Hóa Thị Trường Tôm Giải Pháp Tăng Trưởng Bền Vững

Đa dạng hóa xuất khẩu đóng vai trò quan trọng trong việc chống lại các cú sốc ngoại sinh và đảm bảo tăng trưởng bền vững. Một quốc gia khi đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm sẽ có cơ hội mở rộng thị trường, tận dụng năng lực sản xuất dư thừa, nâng cao kỹ thuật công nghệ và cải thiện năng suất. Tuy nhiên, vẫn còn những tranh luận về hiệu quả của đa dạng hóa xuất khẩu so với việc tập trung vào một số thị trường và sản phẩm nhất định.

2.1. Khái Niệm và Đặc Điểm Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tôm

Đa dạng hóa xuất khẩu tôm bao gồm việc mở rộng thị trường tiêu thụ, đa dạng hóa các dòng sản phẩm tôm, và cải tiến quy trình chế biến. Mục tiêu là giảm sự phụ thuộc vào một thị trường hoặc một vài sản phẩm nhất định, từ đó giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng cạnh tranh. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng đa dạng hóa xuất khẩu có thể giúp các doanh nghiệp tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận, đồng thời tạo ra nhiều việc làm hơn.

2.2. Đa Dạng Hóa Thị Trường và Tăng Trưởng Xuất Khẩu Tôm

Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm giúp giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, mở ra cơ hội tiếp cận các thị trường mới tiềm năng, và giảm thiểu rủi ro do biến động kinh tế hoặc chính trị ở một số khu vực nhất định. Điều này cũng giúp các doanh nghiệp tăng cường khả năng đàm phán và tối ưu hóa lợi nhuận. Nghiên cứu của Bodlaj và ctv (2020) cho thấy đa dạng hóa thị trường có tác động tích cực đến tăng trưởng xuất khẩu của nhiều quốc gia.

2.3. Đa Dạng Hóa Sản Phẩm và Tăng Trưởng Xuất Khẩu Tôm

Đa dạng hóa sản phẩm tôm bao gồm việc phát triển các sản phẩm chế biến sâu, sản phẩm giá trị gia tăng, và các sản phẩm đáp ứng nhu cầu khác nhau của các thị trường khác nhau. Điều này giúp tăng cường khả năng cạnh tranh và tạo ra nhiều cơ hội xuất khẩu hơn. Ví dụ, thay vì chỉ xuất khẩu tôm nguyên liệu, các doanh nghiệp có thể chế biến thành tôm tẩm bột, tôm sushi, hoặc tôm đóng hộp.

III. Truyền Dẫn Giá Tôm Từ Xuất Khẩu Đến Người Nuôi Phân Tích

Truyền dẫn giá đóng vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị tôm. Khi giá tôm xuất khẩu tăng, người nuôi tôm có được hưởng lợi hay không? Sự chậm trễ và bất cân xứng trong truyền dẫn giá tôm có thể ảnh hưởng đến quyết định đầu tư và sản xuất của người nuôi. Nghiên cứu này phân tích sự truyền dẫn giá tôm từ giá xuất khẩu đến giá tại ao nuôi để hiểu rõ hơn về cơ chế phân phối lợi nhuận.

3.1. Khái Niệm và Đặc Điểm Truyền Dẫn Giá Tôm

Truyền dẫn giá tôm là quá trình lan truyền biến động giá từ thị trường tôm quốc tế đến thị trường nội địa, và ngược lại. Nó phản ánh mức độ liên kết giữa các giai đoạn khác nhau trong chuỗi cung ứng tôm. Một hệ thống truyền dẫn giá hiệu quả sẽ đảm bảo rằng người nuôi tôm nhận được một phần hợp lý từ giá trị gia tăng của sản phẩm.

3.2. Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Truyền Dẫn Giá Tôm

Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến truyền dẫn giá, bao gồm chi phí vận chuyển, chi phí chế biến, thuế và các quy định của chính phủ. Cấu trúc thị trường (ví dụ, độc quyền hoặc cạnh tranh) cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng truyền dẫn giá của các doanh nghiệp. Thông tin thị trường không đầy đủ có thể làm chậm quá trình truyền dẫn giá.

3.3. Phân Tích Truyền Dẫn Giá và Tác Động Bất Đối Xứng

Một số nghiên cứu cho thấy truyền dẫn giá có thể không đối xứng, nghĩa là giá tăng nhanh hơn giá giảm. Điều này có thể gây bất lợi cho người nuôi tôm, đặc biệt khi giá xuất khẩu giảm. Phân tích tác động bất đối xứng giúp làm rõ những vấn đề trong chuỗi cung ứng và đề xuất giải pháp cải thiện.

IV. Nghiên Cứu Thực Tiễn Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tôm và Giá Tôm

Luận án này sử dụng mô hình ARDL và các phương pháp thống kê để phân tích tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam. Nghiên cứu cũng điều tra sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao, sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian từ năm 2005 đến 2020. Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa đa dạng hóa xuất khẩu, truyền dẫn giá và tăng trưởng xuất khẩu tôm.

4.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu

Luận án sử dụng mô hình cầu xuất khẩu của Goldstein và Khan (1978), kết hợp với mô hình phân phối trễ tự hồi quy (ARDL) và phương pháp kiểm định đường biên (Bound test) của Pesaran và ctv (2001). Dữ liệu thứ cấp hàng quý từ năm 2005 đến 2020 được sử dụng để phân tích tác động của đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm và đa dạng hóa sản phẩm tôm xuất khẩu đến kim ngạch xuất khẩu tôm thực tế.

4.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Truyền Dẫn Giá Từ Giá Tôm Xuất Khẩu

Luận án áp dụng phương pháp kiểm định đồng liên kết của Johansen (Johansen và Juselius, 1990), kiểm định nhân quả Granger của Toda và Yamamoto (Toda và Yamamoto, 1995), và quy trình ước lượng hai giai đoạn của Engel và Granger (1987). Phương pháp phân tích tác động bất đối xứng của Houck (1977) và Ward (1982) cũng được sử dụng để điều tra sự dẫn dắt về giá, mức độ và tốc độ truyền dẫn giá, và tính bất đối xứng trong truyền dẫn giá.

4.3. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đa Dạng Hóa Xuất Khẩu Tôm

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng hóa thị trường xuất khẩu có tác động tích cực trong ngắn hạn cũng như dài hạn đến tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam. Trong khi đó, đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu chỉ có tác động tích cực trong ngắn hạn. Điều này cho thấy việc tập trung vào đa dạng hóa thị trường là một chiến lược hiệu quả để thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm.

V. Kết Luận Chính Sách Thúc Đẩy Xuất Khẩu Tôm Việt Nam

Nghiên cứu này cung cấp những hàm ý chính sách quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm Việt Nam trong tương lai. Cần tiếp tục đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường để hỗ trợ tăng trưởng xuất khẩu. Đồng thời, việc truyền dẫn giá đối xứng từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao là một tín hiệu tích cực để người nuôi tôm đầu tư vào các phương thức sản xuất bền vững.

5.1. Tiếp Tục Đa Dạng Hóa Thị Trường Xuất Khẩu Tôm

Ngành tôm Việt Nam cần tiếp tục tìm kiếm và khai thác các thị trường mới, đồng thời củng cố vị thế tại các thị trường truyền thống. Các biện pháp xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu cần được tăng cường. Đồng thời, cần chú trọng đến việc đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm của các thị trường khác nhau.

5.2. Hỗ Trợ Người Nuôi Tôm Phát Triển Bền Vững

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ người nuôi tôm áp dụng các phương thức sản xuất bền vững, thân thiện với môi trường. Các chương trình đào tạo, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ tài chính cần được triển khai rộng rãi. Đồng thời, cần tăng cường kiểm soát chất lượng tôm giống, thức ăn và các yếu tố đầu vào khác để đảm bảo chất lượng sản phẩm.

5.3. Cải Thiện Chuỗi Giá Trị Tôm và Truyền Dẫn Giá

Cần cải thiện tính minh bạch và hiệu quả của chuỗi giá trị tôm, từ khâu sản xuất đến khâu chế biến và xuất khẩu. Các biện pháp như tăng cường liên kết giữa người nuôi và doanh nghiệp, xây dựng các sàn giao dịch tôm, và cải thiện hệ thống thông tin thị trường cần được triển khai. Điều này sẽ giúp cải thiện truyền dẫn giá và đảm bảo lợi ích cho tất cả các bên tham gia.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Đa dạng hóa xuất khẩu, truyền dẫn giá và tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam" do nghiên cứu sinh Trương Ngọc Hảo thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Công Trứ và TS. Phạm Thị Ánh Ngọc, bảo vệ tại Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh năm 2023 thuộc chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp (mã số: 9.15).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngành tôm nước lợ đóng vai trò trụ cột trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam, thể hiện qua quy mô diện tích nuôi năm 2020 đạt 745.000 ha (chiếm 63,5% tổng diện tích nuôi trồng thủy sản) và kim ngạch xuất khẩu trung bình chiếm gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước. Việt Nam đứng thứ ba thế giới về xuất khẩu tôm và đặt mục tiêu đạt kim ngạch 8,4 tỷ USD vào năm 2025 và 12 tỷ USD vào năm 2030. Mặc dù Việt Nam đã ký kết và thực thi nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), xuất khẩu tôm trong giai đoạn 2015–2020 có xu hướng chững lại và biến động thất thường: từ mức 3,95 tỷ USD năm 2014 giảm xuống gần 3 tỷ USD năm 2015, phục hồi lên gần 3,9 tỷ USD năm 2017 nhưng tiếp tục suy giảm trong hai năm 2018–2019 và đạt 3,7 tỷ USD vào năm 2020.

Về mặt lý luận, phần lớn các nghiên cứu thực nghiệm về vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu tập trung ở cấp độ tổng thể quốc gia, ngành gộp hoặc doanh nghiệp; bằng chứng thực nghiệm ở cấp độ một mặt hàng nông nghiệp đơn lẻ còn thiếu vắng. Đồng thời, trong lĩnh vực thủy sản, các phân tích truyền dẫn giá dọc chuỗi cung ứng xuất khẩu chủ yếu được thực hiện trên các đối tượng cá (cá tuyết, cá hồi, cá tra), chưa có nghiên cứu chuyên sâu về sản phẩm tôm nước lợ. Về mặt thực tiễn, hơn 80% diện tích nuôi tôm thuộc các nông hộ sản xuất nhỏ lẻ, gặp hạn chế về vốn và kỹ thuật khi đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế (GlobalGAP, ASC). Việc nghiên cứu mức độ, tốc độ và tính đối xứng trong truyền dẫn giá từ giá xuất khẩu về giá tại ao là cần thiết để xác định tín hiệu khuyến khích người nuôi tôm đầu tư sản xuất bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu đề xuất giải pháp thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam trên cơ sở phân tích vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu tôm đối với tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam, và sự truyền dẫn giá từ thị trường xuất khẩu đến thị trường nguyên liệu trong chuỗi cung ứng xuất khẩu tôm của Việt Nam.

Luận án xác lập 3 mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá tác động của đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tôm và đa dạng hóa sản phẩm tôm xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam.
2. Đo lường sự truyền dẫn giá, kiểm tra sự dẫn dắt về giá và tính bất đối xứng trong truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao của mặt hàng tôm sú và tôm thẻ chân trắng tại Việt Nam.
3. Đề xuất các chính sách và giải pháp thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

• Câu hỏi 1: Đa dạng hóa xuất khẩu có tác động như thế nào đến tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam?
• Câu hỏi 2: Công ty chế biến xuất khẩu tôm là tác nhân dẫn dắt về giá so với nông dân nuôi tôm trong chuỗi cung ứng tôm xuất khẩu?
• Câu hỏi 3: Sự thay đổi của giá tôm xuất khẩu có ảnh hưởng như thế nào đến giá bán tôm tại ao của nông dân?
• Câu hỏi 4: Sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao có bất đối xứng hay không?
• Câu hỏi 5: Những giải pháp, chính sách nào để hỗ trợ, thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự tăng trưởng xuất khẩu tôm của Việt Nam trong tiến trình hội nhập thương mại quốc tế, tập trung vào tác động của đa dạng hóa xuất khẩu và cơ chế truyền dẫn giá dọc chuỗi cung ứng. Đối tượng hàng hóa là tôm nước lợ (tôm sú và tôm thẻ chân trắng).
• Phạm vi không gian: Toàn bộ hoạt động xuất khẩu tôm của Việt Nam ra thị trường thế giới và chuỗi cung ứng tôm tại các vùng nuôi trọng điểm (Đồng bằng sông Cửu Long).
• Phạm vi thời gian:
  • Nghiên cứu tác động của đa dạng hóa xuất khẩu: Dữ liệu chuỗi thời gian theo quý từ Quý 1/2005 đến Quý 3/2020.
  • Nghiên cứu truyền dẫn giá: Dữ liệu chuỗi thời gian theo tháng từ tháng 1/2015 đến tháng 10/2020 đối với sản phẩm tôm sú và tôm thẻ chân trắng đông lạnh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

1. Nghiên cứu về đa dạng hóa xuất khẩu và tăng trưởng xuất khẩu:

   • Hướng lý thuyết biên độ mở rộng (extensive margin) và biên độ tập trung (intensive margin) được nghiên cứu bởi Cadot và ctv (2011), Reis và Farole (2012), Newfarmer (2009). Các nghiên cứu khẳng định tăng trưởng xuất khẩu đạt được thông qua mở rộng thị trường/sản phẩm mới hoặc gia tăng thị phần các sản phẩm hiện có.
   • Hướng tác động của đa dạng hóa xuất khẩu: Haddad và ctv (2012, 2013) làm rõ "hiệu ứng danh mục đầu tư" (portfolio effect), xem đa dạng hóa là tấm đệm giảm xóc trước các biến động kinh tế vĩ mô. Samen (2010a, 2010b), McIntyre và ctv (2018), Agosin (2007), Feenstra và Kee (2008), Xuefeng và Yaşar (2016) chỉ ra tác động tích cực của đa dạng hóa đến năng suất, chuyển giao kỹ thuật và tăng trưởng kinh tế.
   • Ngược lại, lý thuyết cổ điển và nghiên cứu của Felbermayr và Kohler (2006) chỉ ra rằng nhiều quốc gia duy trì tăng trưởng xuất khẩu dựa trên sự tập trung chuyên môn hóa vào các mặt hàng có lợi thế so sánh.

2. Nghiên cứu về truyền dẫn giá trong chuỗi giá trị nông - thủy sản:

   • Khung lý thuyết và phương pháp phân tích truyền dẫn giá: Meyer và von Cramon-Taubadel (2004), Vavra và Goodwin (2005), Lloyd (2016), Nielsen và ctv (2018), Serra (2011), Bunte (2006). Các tác giả phân chia truyền dẫn giá thành hoàn toàn, không hoàn toàn và bất đối xứng (APT - Asymmetric Price Transmission).
   • Nghiên cứu thực nghiệm chuỗi thủy sản: Asche và ctv (2002) nghiên cứu truyền dẫn giá cá tuyết tại Na Uy; Tveteras và Asche (2008) phân tích chuỗi cung ứng cá hồi xuất khẩu từ Na Uy sang Pháp; Pham và ctv (2018) nghiên cứu truyền dẫn giá dọc chuỗi cá tra Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

• Khoảng trống cấp độ nghiên cứu mặt hàng: Hầu hết các công trình kinh tế lượng về đa dạng hóa xuất khẩu tiếp cận ở cấp độ dữ liệu vĩ mô quốc gia hoặc cấp doanh nghiệp đa ngành. Luận án giải quyết khoảng trống thực nghiệm bằng cách kiểm chứng tác động của đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm đối với một mặt hàng nông nghiệp xuất khẩu cụ thể là tôm nước lợ.
• Khoảng trống đối tượng nghiên cứu truyền dẫn giá: Trong lĩnh vực thủy sản, các phân tích truyền dẫn giá chưa bao quát ngành hàng tôm nước lợ. Luận án bổ sung bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giá dọc chuỗi giữa giá xuất khẩu đông lạnh và giá thu mua tại ao cho hai loài tôm thương phẩm chủ lực (tôm sú và tôm thẻ chân trắng) trong bối cảnh thị trường có sự phân hóa về công nghệ nuôi và cơ cấu sản phẩm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết thương mại quốc tế: Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối (Adam Smith), Lý thuyết Lợi thế so sánh (David Ricardo), Lý thuyết Tỷ lệ các yếu tố sản xuất Heckscher-Ohlin, Mô hình Kim cương về Lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter).
• Hàm cầu xuất khẩu: Luận án mở rộng mô hình hàm cầu xuất khẩu không hoàn hảo của Goldstein và Khan (1978), đưa các chỉ số đo lường đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm vào hàm lượng hóa kim ngạch xuất khẩu thực tế cùng với các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô.
• Lý thuyết truyền dẫn giá dọc chuỗi: Mô hình tích hợp thị trường và truyền dẫn giá của Houck (1977), Ward (1982), Von Cramon-Taubadel (1998) và Meyer và von Cramon-Taubadel (2004) nhằm xác định mức độ điều chỉnh giá, tốc độ truyền dẫn và tính bất đối xứng giữa các khâu hạ nguồn (xuất khẩu) và thượng nguồn (cổng trại).

Phương pháp nghiên cứu định lượng

Nội dung phân tích	Biến số / Dữ liệu	Phương pháp & Kỹ thuật phân tích
1. Đa dạng hóa và tăng trưởng xuất khẩu	Dữ liệu quý (Q1/2005 – Q3/2020): - Kim ngạch xuất khẩu tôm thực tế - Chỉ số đa dạng hóa thị trường - Chỉ số đa dạng hóa sản phẩm - Tỷ giá thực tế đa phương (REER), GDP thế giới, giá xuất khẩu	- Kiểm định nghiệm đơn vị: ADF, Phillips-Perron (PP) - Kiểm định đồng liên kết: Kiểm định đường biên (Bound test) - Mô hình Phân phối trễ tự hồi quy ARDL(4,0,4,4,1,4) - Mô hình Hiệu chỉnh sai số (ECM) - Kiểm định độ ổn định mô hình: CUSUM và CUSUM squared
2. Truyền dẫn giá xuất khẩu - giá tại ao	Dữ liệu tháng (01/2015 – 10/2020): - Chuỗi giá xuất khẩu tôm sú, tôm thẻ (lnPe) - Chuỗi giá tại ao tôm sú, tôm thẻ (lnPf)	- Kiểm định nghiệm đơn vị: ADF - Kiểm định đồng liên kết: Phương pháp Johansen - Kiểm định quan hệ nhân quả: Toda & Yamamoto (TY) - Ước lượng dài hạn: Quy trình hai giai đoạn Engle-Granger - Phân tích ngắn hạn và bất đối xứng: Mô hình ECM mở rộng theo phương pháp Houck (1977) và Ward (1982)

Nguồn dữ liệu

• Dữ liệu thứ cấp về xuất khẩu tôm, phân bố thị trường và sản phẩm được tổng hợp từ Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), Tổng cục Hải quan, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Tổng cục Thống kê (GSO).
• Dữ liệu giá xuất khẩu và giá tại ao thu thập từ VASEP, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long (Cà Mau, Sóc Trăng, Bến Tre, Kiên Giang) và các công ty chế biến xuất khẩu (Minh Phú, Sao Ta).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa các nền tảng lý thuyết về thương mại quốc tế, xuất khẩu và những rủi ro khi mở rộng xuất khẩu ở các nước đang phát triển. Tác giả phân tích cấu trúc tăng trưởng xuất khẩu thông qua việc phân rã thành biên độ tập trung và biên độ mở rộng (Hình 1.1 trong luận án), chỉ ra cơ chế "hiệu ứng danh mục đầu tư" giúp nền kinh tế phân tán rủi ro thị trường. Tiếp đó, chương phân tích lý thuyết truyền dẫn giá nông sản dọc chuỗi cung ứng, làm rõ cơ chế hình thành truyền dẫn giá không hoàn toàn và truyền dẫn giá bất đối xứng (Hình 1.3 trong luận án) do rào cản thông tin, chi phí giao dịch và sự tập trung quyền lực thị trường tại khâu chế biến xuất khẩu. Chương kết thúc bằng việc tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài nước, xác định các khoảng trống tri thức cần giải quyết.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày toàn bộ quy trình thiết kế nghiên cứu thực nghiệm. Tác giả xây dựng khung phân tích gồm hai nhánh độc lập nhưng liên kết chặt chẽ về mặt chính sách:

• Nhánh 1: Ứng dụng mô hình ARDL trên hàm cầu xuất khẩu nhằm đánh giá tác động của các chỉ số đa dạng hóa thị trường và sản phẩm đến kim ngạch xuất khẩu tôm thực tế giai đoạn 2005–2020. Tác giả trình bày các kiểm định nghiệm đơn vị (ADF, PP), phương pháp xác định độ trễ tối ưu và kiểm định đường biên (Bound test) của Pesaran và ctv (2001).
• Nhánh 2: Thiết lập mô hình lượng hóa quan hệ giá giữa giá xuất khẩu ($P_e$) và giá tại ao ($P_f$) giai đoạn 2015–2020 cho hai đối tượng tôm sú và tôm thẻ chân trắng. Quy trình phân tích gồm: kiểm định nghiệm đơn vị, kiểm định đồng liên kết Johansen, kiểm định nhân quả Toda–Yamamoto để kiểm tra vai trò dẫn dắt giá, và mô hình hiệu chỉnh sai số không ràng buộc theo hướng tiếp cận Houck–Ward để kiểm định tính bất đối xứng của giá trong ngắn hạn và dài hạn.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 là chương nội dung thực nghiệm chính, được cấu trúc thành bốn phần lớn:

1. Thực trạng sản xuất và xuất khẩu tôm Việt Nam: Phân tích dữ liệu ngành tôm qua các năm: diện tích, sản lượng, cơ cấu thị trường xuất khẩu chính (Mỹ, Nhật Bản, EU, Trung Quốc) và cơ cấu sản phẩm (sự dịch chuyển tỷ trọng giữa tôm sú và tôm thẻ chân trắng đông lạnh/chế biến).

2. Tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm:

   • Kết quả kiểm định đường biên khẳng định tồn tại mối quan hệ đồng liên kết dài hạn giữa kim ngạch xuất khẩu tôm thực tế với các biến đa dạng hóa và biến kinh tế vĩ mô.
   • Kết quả ước lượng mô hình ARDL dài hạn cho thấy đa dạng hóa thị trường xuất khẩu có tác động dương và có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng xuất khẩu tôm. Đa dạng hóa sản phẩm không có ý nghĩa thống kê trong dài hạn.
   • Kết quả ước lượng mô hình ECM ngắn hạn chỉ ra rằng cả đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm đều có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu tôm.

3. Truyền dẫn giá từ xuất khẩu đến giá tại ao:

   • Kiểm định nhân quả Toda–Yamamoto xác nhận mối quan hệ nhân quả một chiều: giá tôm xuất khẩu là yếu tố dẫn dắt giá tôm tại ao đối với cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng.
   • Ước lượng phương trình dài hạn cho thấy hệ số truyền dẫn giá dài hạn của cả hai mặt hàng đều nhỏ hơn 1 (truyền dẫn không hoàn toàn), trong đó hệ số truyền dẫn của tôm thẻ chân trắng lớn hơn đáng kể so với tôm sú.
   • Ước lượng phương trình ngắn hạn: Đối với tôm sú, hệ số truyền dẫn ngắn hạn không có ý nghĩa thống kê; đối với tôm thẻ chân trắng, hệ số truyền dẫn ngắn hạn có ý nghĩa thống kê nhưng tốc độ điều chỉnh chậm.
   • Kiểm định tính bất đối xứng (APT): Các kiểm định F-test đều không bác bỏ giả thuyết $H_0$, xác nhận sự truyền dẫn giá từ xuất khẩu về cổng trại là đối xứng trong cả ngắn hạn và dài hạn cho cả hai loài tôm.

4. Chính sách, giải pháp: Đề xuất hệ thống giải pháp xuất phát từ các bằng chứng thực nghiệm nhằm điều chỉnh cơ cấu thị trường và hoàn thiện chuỗi cung ứng.

Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt các kết luận nghiên cứu cốt lõi; nêu rõ các khuyến nghị chính sách đối với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chính quyền địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Hiệp hội VASEP và các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu; chỉ ra hạn chế nghiên cứu về phạm vi thu thập dữ liệu và gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu chính

1. Về vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu:

   • Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu đóng vai trò thúc đẩy tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu tôm của Việt Nam trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn.
   • Đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu chỉ tạo ra tác động tích cực trong ngắn hạn, không thể hiện tác động có ý nghĩa thống kê trong dài hạn đối với sự tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu.

2. Về cơ chế truyền dẫn giá dọc chuỗi cung ứng:

   • Giá tôm xuất khẩu đóng vai trò dẫn dắt giá (price leader) đối với giá tôm tại ao của nông dân.
   • Trong dài hạn, truyền dẫn giá từ giá xuất khẩu đến giá tại ao là truyền dẫn không hoàn toàn đối với cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng. Tuy nhiên, mức độ truyền dẫn của tôm thẻ chân trắng cao hơn đáng kể so với tôm sú.
   • Trong ngắn hạn, không tìm thấy bằng chứng thống kê về sự truyền dẫn giá ở mặt hàng tôm sú; tồn tại sự truyền dẫn giá ở mặt hàng tôm thẻ chân trắng nhưng với tốc độ tương đối chậm.
   • Quá trình truyền dẫn giá giữa thị trường xuất khẩu và thị trường nguyên liệu tại ao diễn ra đối xứng trong cả ngắn hạn và dài hạn cho cả hai loại tôm (tôm sú và tôm thẻ chân trắng).

Đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa xuất khẩu ở cấp độ một mặt hàng nông nghiệp cụ thể (tôm nước lợ) vào hệ thống lý thuyết thương mại quốc tế. Đồng thời, đóng góp dữ liệu thực nghiệm về cơ chế truyền dẫn giá thủy sản nhiệt đới, chỉ ra sự khác biệt về độ co giãn truyền dẫn giá giữa hai loài tôm nuôi có phương thức canh tác và chuỗi giá trị khác nhau.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Khẳng định tính đối xứng trong truyền dẫn giá là tín hiệu thị trường tích cực: việc tăng giá xuất khẩu (khi tôm đạt các tiêu chuẩn chất lượng cao) thực tế được phản ánh về giá thu mua tại ao theo cùng quy luật với các đợt giảm giá. Điều này cung cấp căn cứ để khuyến khích nông hộ yên tâm đầu tư vào các quy trình nuôi đạt chứng nhận quốc tế (GlobalGAP, ASC).
  • Đề xuất định hướng chiến lược cho các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp: ưu tiên nguồn lực cho việc mở rộng và phân tán thị trường xuất khẩu, tận dụng triệt để các ưu đãi thuế quan từ các FTA; nâng cao tính liên kết dọc giữa doanh nghiệp chế biến và nông hộ để rút ngắn độ trễ truyền dẫn giá ở mặt hàng tôm thẻ và cải thiện khả năng truyền dẫn giá ở mặt hàng tôm sú.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung trình bày tại phần Kết luận và kiến nghị của luận án, các hạn chế và định hướng phát triển nghiên cứu gồm:

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi dữ liệu chuỗi thời gian cho phân tích đa dạng hóa xuất khẩu dừng lại ở Quý 3/2020 và chuỗi giá dừng ở tháng 10/2020, chưa bao quát toàn diện các biến động gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp trong giai đoạn hậu đại dịch COVID-19 và biến động kinh tế thế giới giai đoạn tiếp sau.
• Phân tích truyền dẫn giá mới tập trung vào mối liên kết giữa giá tôm đông lạnh xuất khẩu và giá thu mua tại ao, chưa phân rã chi tiết theo từng cỡ tôm (size) và từng hình thức chế biến sâu có giá trị gia tăng cao.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng khung phân tích truyền dẫn giá sang các mắt xích trung gian khác trong chuỗi cung ứng, bao gồm thương lái thu mua, đại lý thức ăn thủy sản và giá tôm giống.
• Cập nhật chuỗi dữ liệu sau năm 2020 để đánh giá tác động dài hạn của các FTA thế hệ mới (như EVFTA, CPTPP) đối với tính linh hoạt của thị trường và mức độ truyền dẫn giá nông sản xuất khẩu của Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Kinh tế nông nghiệp, Thương mại quốc tế: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa mô hình ARDL Bound test và mô hình ECM phi đối xứng Houck–Ward trong nghiên cứu chuỗi ngành hàng nông sản xuất khẩu; làm tài liệu tham khảo cho các phân tích định lượng chuỗi thời gian.
• Các nhà hoạch định chính sách nông nghiệp và thương mại (Bộ Nông nghiệp & PTNT, Bộ Công Thương, Sở Nông nghiệp các tỉnh ĐBSCL): Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chiến lược phát triển thị trường tôm xuất khẩu, quy hoạch vùng nuôi tập trung đạt chuẩn quốc tế và thiết kế chính sách hỗ trợ tín dụng chuỗi liên kết.
• Hiệp hội ngành hàng (VASEP) và các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu tôm: Cung cấp dữ liệu thực chứng về vai trò của việc đa dạng hóa thị trường đối với việc ổn định doanh thu xuất khẩu; minh chứng cho sự cần thiết phải chia sẻ lợi ích giá minh bạch với người nuôi tôm nhằm bảo đảm nguồn cung nguyên liệu đạt chuẩn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng mô hình kinh tế lượng nào để đánh giá tác động của đa dạng hóa xuất khẩu đến tăng trưởng xuất khẩu tôm?

Luận án mở rộng mô hình hàm cầu xuất khẩu của Goldstein và Khan (1978) và áp dụng mô hình phân phối trễ tự hồi quy (ARDL) kết hợp với phương pháp kiểm định đường biên (Bound test) của Pesaran và ctv (2001) trên dữ liệu chuỗi thời gian theo quý từ Quý 1/2005 đến Quý 3/2020.

2. Kết quả kiểm định tác động của đa dạng hóa thị trường và đa dạng hóa sản phẩm đến tăng trưởng xuất khẩu tôm khác nhau như thế nào?

Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu tôm trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn. Trong khi đó, đa dạng hóa sản phẩm xuất khẩu chỉ có tác động tích cực trong ngắn hạn và không có ý nghĩa thống kê trong dài hạn.

3. Tác nhân nào giữ vai trò dẫn dắt về giá trong chuỗi cung ứng tôm xuất khẩu của Việt Nam?

Thông qua kiểm định quan hệ nhân quả Granger theo phương pháp Toda và Yamamoto (1995), kết quả nghiên cứu xác nhận giá tôm xuất khẩu là biến dẫn dắt giá (price leader) đối với giá tôm tại ao của cả hai mặt hàng tôm sú và tôm thẻ chân trắng.

4. Mức độ và tốc độ truyền dẫn giá giữa tôm sú và tôm thẻ chân trắng có điểm gì khác biệt?

Trong dài hạn, truyền dẫn giá của cả hai loại tôm đều là truyền dẫn không hoàn toàn, nhưng mức độ truyền dẫn của tôm thẻ chân trắng lớn hơn đáng kể so với tôm sú. Trong ngắn hạn, truyền dẫn giá không có ý nghĩa thống kê ở tôm sú, trong khi ở tôm thẻ chân trắng có tồn tại truyền dẫn giá nhưng tốc độ truyền dẫn diễn ra tương đối chậm.

5. Sự truyền dẫn giá từ giá tôm xuất khẩu đến giá tôm tại ao có mang tính bất đối xứng hay không?

Kết quả kiểm định từ mô hình hiệu chỉnh sai số theo cách tiếp cận của Houck (1977) và Ward (1982) khẳng định sự truyền dẫn giá từ giá xuất khẩu đến giá tại ao là đối xứng trong cả ngắn hạn và dài hạn cho cả tôm sú lẫn tôm thẻ chân trắng; không tìm thấy hiện tượng bất đối xứng giá trong chuỗi cung ứng tôm nghiên cứu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trương Ngọc Hảo đã làm rõ vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng xuất khẩu tôm Việt Nam giai đoạn 2005–2020, đồng thời đo lường cơ chế truyền dẫn giá từ khâu xuất khẩu về ao nuôi giai đoạn 2015–2020. Nghiên cứu chỉ ra rằng đa dạng hóa thị trường mang lại động lực tăng trưởng bền vững trong dài hạn, trong khi truyền dẫn giá xuất khẩu về ao nuôi mang tính đối xứng nhưng chưa hoàn toàn, đặc biệt mức độ truyền dẫn ở tôm thẻ chân trắng cao hơn tôm sú. Các kết quả thực nghiệm cung cấp luận cứ khoa học quan trọng cho việc định hình chính sách phát triển thị trường xuất khẩu và củng cố chuỗi liên kết nuôi trồng tôm bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, những nội dung chính được trình bày bao gồm: sự cần thiết thực hiện nghiên cứu của đề tài; mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu; phạm vi nghiên cứu về đối tượng, không gian và thời gian; ý nghĩa về mặt khoa học, thực tiễn và chính sách của đề tài. Sự cần thiết của đề tài 1. Sự cần thiết về mặt lý luận Xuất khẩu là một trong những con đường vững chắc mang lại thịnh vượng kinh tế (Krugman và ctv, 2015; World Bank, 2007). Tăng trưởng xuất khẩu các mặt hàng nông nghiệp liên quan đến sinh kế của nhiều người lao động phổ thông và các nông hộ là một nhân tố rất quan trọng giúp giảm nghèo bền vững cũng như các tiến bộ khác ở khu vực nông thôn (Krumm và Kharas, 2004).

Tuy nhiên, trong tiến trình hội nhập thương mại quốc tế, duy trì và mở rộng tăng trưởng xuất khẩu là một thách thức lớn đối với các quốc gia (Perkins và ctv, 2009). Đặc biệt là với lĩnh vực xuất khẩu nông nghiệp, xuất khẩu thường xuyên đối diện với các cú sốc ngoại sinh như biến động kinh tế, chính trị, thuế quan; các biện pháp vệ sinh dịch tễ và hàng rào kỹ thuật của các quốc gia nhập khẩu; những yêu cầu ngày càng cao về các chứng nhận, chất lượng sản phẩm; và áp lực cạnh tranh lớn từ nhiều quốc gia xuất khẩu khác. Do đó, các nghiên cứu đóng góp vào lý thuyết cũng như thực tiễn liên quan đến tăng trưởng xuất khẩu, tính bền vững của hoạt động sản xuất hàng xuất khẩu của một nền kinh tế nói chung và của những mặt hàng xuất khẩu nông nghiệp chủ lực của một quốc gia nói riêng là rất cần thiết. Các quốc gia, đặc biệt là những nước đang phát triển ngày càng chú trọng nhiều hơn đến hoạt động đa dạng hóa xuất khẩu (McIntyre và ctv, 2018; Newfarmer, 2009).

Đa dạng hóa xuất khẩu đóng vai trò như một tấm đệm giúp lĩnh vực xuất khẩu chống lại, giảm nhẹ tác động của những cú sốc ngoại sinh (Haddad và ctv, 2012); trong khi đó khả năng chống chịu của xuất khẩu trước những cú sốc ngoại sinh khác nhau là rất quan trọng đối với tăng trưởng xuất khẩu bền vững (Laskiene và Vitalija, 2014). Đồng thời, một quốc gia hay một ngành khi tiến hành đa dạng hóa xuất khẩu thì lĩnh vực xuất khẩu còn có cơ hội thu được nhiều lợi ích kinh tế quan trọng khác 2 như mở rộng cơ hội xuất khẩu, tận dụng năng lực sản xuất dư thừa, nâng cao kỹ thuật công nghệ, cải thiện năng suất. Tầm quan trọng của đa dạng hóa xuất khẩu đối với hoạt động xuất khẩu đã được điều tra và nhấn mạnh trong nhiều nghiên cứu như Bodlaj và ctv (2020); Cieślik và ctv (2012); Lee và Yu (2018); Newfarmer (2009); Samen (2010b); Xuefeng và Yaşar, (2016). Do đó, đa dạng hóa xuất khẩu được kỳ vọng là một chính sách hữu hiệu giúp thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu (Cadot và ctv, 2011; Reis và Farole, 2012).

Tuy nhiên, đa dạng hóa xuất khẩu vẫn là một chủ đề tranh luận trong thương mại quốc tế (Cieślik và ctv, 2012). Lý thuyết lợi thế so sánh cho biết tăng trưởng xuất khẩu đạt được thông qua tập trung vào một số thị trường và/hoặc một vài sản phẩm xuất khẩu. Nghiên cứu của Felbermayr và Kohler (2006) cho biết tăng trưởng xuất khẩu của nhiều quốc gia trên thế giới diễn ra trong biên độ tập trung. Ngoài ra, phần lớn các nghiên cứu về vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với hoạt động xuất khẩu nói chung và tăng trưởng xuất khẩu nói riêng đều được thực hiện ở phương diện xuất khẩu của một quốc gia, một ngành gộp hay xuất khẩu của các doanh nghiệp; nghiên cứu ở khía cạnh xuất khẩu của một mặt hàng còn chưa được quan tâm.

Do đó, nghiên cứu vai trò của đa dạng hóa xuất khẩu đối với tăng trưởng xuất khẩu của một mặt hàng nói chung và ở một mặt hàng nông nghiệp nói riêng là rất hữu ích. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp vào thực tiễn mà còn cả về cơ sở lý thuyết về vai trò, tầm quan trọng của đa dạng hóa xuất khẩu đối với hoạt động xuất khẩu. Trong tiến trình hội nhập thương mại quốc tế, xuất khẩu nông nghiệp của các quốc gia đang phát triển chỉ có thể mở rộng và duy trì tăng trưởng khi sản phẩm xuất khẩu đáp ứng được các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm và đạt chứng nhận quốc tế về sản xuất bền vững. Điều này là vì tự do hóa thương mại có thể dẫn đến động cơ gia tăng các rào cản phi thuế quan ở các quốc gia, điển hình là các hàng rào kỹ thuật và các biện pháp vệ sinh dịch tễ trong thương mại đối với nông thủy sản nhập khẩu (Kareem, 2016).

Đồng thời, để tiếp cận được thị trường xuất khẩu, đặc biệt là những nước phát triển, ngoài các tiêu chuẩn rất cao về an toàn thực phẩm do chính phủ quốc gia nhập khẩu yêu cầu thì sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu còn phải đạt một/nhiều chứng nhận quốc tế liên quan đến sản xuất bền vững về xã hội và môi trường như Thực hành Nông nghiệp Tốt Toàn cầu (GlobalGap), Hội đồng Quản lý 3 Nuôi trồng Thủy sản (ASC) do các tổ chức phi chính phủ thúc đẩy (Tran và ctv, 2013; VASEP, 2020). Sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu đạt chứng nhận sản xuất bền vững sẽ có cơ hội bán được giá cao hơn, có nhiều thị trường xuất khẩu sinh lợi hơn (Alam, 2016; Pham và ctv 2018). Tuy nhiên, chuỗi cung ứng xuất khẩu nông nghiệp của các nước đang phát triển thường khởi đầu từ rất nhiều các nông hộ sản xuất nhỏ lẻ và phần lớn trong số họ không có đủ nguồn lực cần thiết cũng như khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế để đầu tư, thực hành sản xuất đáp ứng các yêu cầu cao về sản phẩm nguyên liệu xuất khẩu (Tveteraas, 2015). Một trong những trở ngại chính khi các nông hộ thực hiện những chương trình chứng nhận quốc tế là sự phức tạp trong việc thực hành và chi phí sản xuất cao hơn dành cho việc đầu tư, tuân thủ các yêu cầu sản xuất khắt khe (Little và ctv, 2017).

Do vậy, giá bán cho người tiêu dùng hay giá xuất khẩu cao hơn khi sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu đạt các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và chứng nhận quốc tế nếu không được truyền dẫn đầy đủ và tức thời về cho người nông dân sản xuất ở đầu chuỗi cung ứng, hay sự truyền dẫn giá là bất đối xứng thì nó sẽ làm giảm khả năng các nông hộ tiếp cận, cũng như có được lợi ích tương xứng. Kết quả là vốn không được phân bổ một cách hiệu quả và công bằng cho người nông dân ở đầu chuỗi để họ có nguồn lực và động lực đáp ứng những tiêu chuẩn sản phẩm của thị trường xuất khẩu. Hệ quả của diễn tiến này là xuất khẩu sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực trong việc duy trì cũng như mở rộng sự tăng trưởng. Ở phương diện lý thuyết, giá cả đóng một vai trò quan trọng trong lý thuyết kinh tế học tân cổ điển.

Giá cả thúc đẩy phân bổ nguồn lực và các quyết định sản xuất của những tác nhân kinh tế trên thị trường. Sự truyền dẫn giá là một trong những cơ chế chính mà thị trường, các tác nhân trong chuỗi được liên kết hay tích hợp (Goodwin và Holt, 1999; Meyer và von Cramon-Taubadel, 2004). Đồng thời, phân tích truyền dẫn giá là một trong những hình thức nghiên cứu phổ biến nhất về mối quan hệ giá giữa các thị trường, đo lường hoạt động và tính hiệu quả của thị trường dọc theo chuỗi (Lloyd, 2016; Nielsen và ctv, 2018). Việc không có sự truyền dẫn giá giữa các thị trường liên kết với nhau, hay truyền dẫn giá là không hoàn toàn hoặc bất đối xứng có thể ngụ ý rằng thị trường bị khiếm khuyết (Meyer và von Cramon- Taubadel, 2004) và dẫn đến hiệu quả Pareto thấp hơn trong phân bổ nguồn lực, gây 4 tổn thất phúc lợi cho xã hội (McLaren, 2015).

Thị trường khi đó có thể truyền tải thông tin không chính xác đến người sản xuất và/hoặc người tiêu dùng, dẫn đến phân bổ sai lệch các nguồn lực trong nền kinh tế. Bên cạnh đó, sự truyền dẫn giá giữa các thị trường liên kết theo chiều dọc cung cấp hiểu biết sâu sắc về hành vi của những chủ thể tham gia trong chuỗi, cấu trúc của thị trường, và những trở ngại đối với sự phát triển của chuỗi (Lloyd, 2016; Vavra và Goodwin, 2005). Phân tích truyền dẫn giá dọc theo chuỗi giúp khám phá mức độ và tốc độ truyền dẫn giá, tác nhân dẫn dắt về giá, và sự truyền dẫn giá có bất đối xứng hay không giữa các mắt xích của chuỗi. Từ những khám phá này có thể đưa ra các giải pháp nhằm cải thiện sự truyền dẫn giá, giúp gia tăng lợi ích cho một số tác nhân trong chuỗi cũng như sự phát triển của chuỗi.

Những điều trên cho thấy khi nghiên cứu về tăng trưởng xuất khẩu của một mặt hàng nông nghiệp của một quốc gia thì nghiên cứu sự truyền dẫn giá dọc theo chuỗi cung ứng xuất khẩu của mặt hàng này là rất cần thiết, nghiên cứu sẽ có cả giá trị thực tiễn và lý thuyết. Vì lý do đó, chủ đề này đã thu hút sự quan tâm của các nhà kinh tế nông nghiệp trong những năm qua. Tuy nhiên, trong lĩnh vực thủy sản thì phần lớn nghiên cứu về truyền dẫn giá dọc theo chuỗi cung ứng xuất khẩu được thực hiện ở các sản phẩm cá; tiêu biểu trong số đó là nghiên cứu mối quan hệ giữa giá bán tại tàu, giá bán lẻ và giá xuất khẩu của sản phẩm cá tuyết ở Na-uy của Asche và ctv (2002), nghiên cứu của Tveteras và Asche (2008) phân tích sự truyền dẫn giá trong chuỗi cung cá hồi từ Na Uy xuất khẩu sang Pháp, hay nghiên cứu của Pham và ctv (2018) phân tích sự truyền dẫn giá dọc theo các mắt xích của chuỗi cung xuất khẩu cá tra Việt Nam; nghiên cứu liên quan đến sản phẩm tôm nước lợ là còn thiếu hụt. Trong khi nuôi trồng và xuất khẩu tôm nước lợ ngày càng quan trọng đối với nhiều quốc gia như Việt Nam, Thái Lan, Ấn Độ.

Do đó, nghiên cứu sự truyền dẫn giá giữa các mắt xích trong chuỗi cung ứng xuất khẩu mặt hàng tôm nước lợ sẽ không những góp phần giúp hoạt động nuôi tôm nước lợ bền vững hơn, gián tiếp hỗ trợ tăng trưởng xuất khẩu mà còn làm phong phú thêm lý thuyết truyền dẫn giá trong ngành thủy sản.