phần mở đầu, phần kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 03 chương: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về công tác BT, HT và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất ở thực hiện dự án xây dựng công trình công cộng. Thực trạng công tác BT, HT và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất ở thực hiện dự án phục vụ mục đích công cộng trên địa bàn thành phố Thái Bình (lấy ví dự dự án Quảng trường Thái Bình - thành phố Thái Bình). Phương hướng và giải pháp hoàn thiện công tác BT, HT và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất ở trên địa bàn thành phố Thái Bình.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC BỒI THƢỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƢ KHI NHÀ NƢỚC THU HỒI ĐẤT Ở THỰC HIỆN DỰ ÁN PHỤC VỤ MỤC ĐÍCH CÔNG CỘNG 1. Các khái niệm “Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường theo quy định thì được bồi thường”1. Vì vậy, Nhà nước có trách nhiệm BT, HT về đất đai, tài sản trên đất để bảo đảm quyền lợi cho người bị thu hồi đất. Luật đất đai số 45/2013 có hiệu lực từ ngày 01/7/2014 quy định đất ở gồm 02 loại: đất ở tại nông thôn, đất ở tại đô thị.
- Đất ở tại đô thị: “bao gồm đất để xây dựng nhà ở, xây dựng các công trình phục vụ đời sống, vườn, ao trong cùng một thửa đất thuộc khu dân cư đô thị, phù hợp với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng đô thị đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt; Đất ở tại đô thị phải bố trí đồng bộ với đất sử dụng cho mục đích xây dựng các công trình công cộng, công trình sự nghiệp, bảo đảm vệ sinh môi trường và cảnh quan đô thị hiện đại”2. - Đất ở của hộ gia đình, cá nhân tại nông thôn: “bao gồm đất để xây dựng nhà ở, xây dựng các công trình phục vụ đời sống, vườn, ao trong cùng một thửa đất thuộc khu dân cư nông thôn, phù hợp với quy hoạch xây dựng điểm dân cư nông thôn đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xét duyệt; Việc phân bổ đất ở tại nông thôn trong quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất phải đồng bộ với quy hoạch các công trình công cộng, công trình sự nghiệp bảo đảm thuận tiện cho sản xuất, đời sống của nhân dân, vệ sinh môi trường và theo hướng hiện đại hoá nông thôn”3. - Công trình công cộng: là các công trình để phục vụ cho nhu cầu dân sinh như: nhà công cộng (công sở, bệnh viện, trường học, bảo tàng, nhà hát…), nhà thi đấu thể thao, dịch vụ tài chính (ngân hàng), thương mại (siêu thị), bảo hiểm, dịch vụ lưu trú ngắn (khách sạn, ký túc xá) hay công trình hạ tầng giao thông (đường bộ, 7 đường sắt, cầu, cống, kênh, cảng, nhà ga, sân bay), không gian công cộng (quảng trường, công viên, bãi biển), công trình dịch vụ công ích (mạng cấp điện, cấp thoát nước, mạng viễn thông, thủy điện, thủy lợi (đê, đập)., của toàn bộ cộng đồng dân cư (xã hội). - Đất sử dụng vào mục đích công cộng: “gồm đất giao thông (cảng hàng không, sân bay, cảng đường thủy nội địa, cảng hàng hải, hệ thống đường sắt, hệ thống đường bộ và công trình giao thông khác); thủy lợi; đất có di tích lịc sử- văn hóa, danh lam thắng cảnh; đất sinh hoạt cộng đồng, khu vui chơi, giải trí công cộng, đất công trình năng lượng, đất công trình bưu chính, viễn thông, đất chợ, đất bãi thải, xử lý chất thải và đất công trình công cộng khác”.
- Nhà nước thu hồi đất: “là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”1. - Bồi thường về đất: “là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”2. - Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: “là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển”3. Tái định cư là việc bố trí chỗ ở mới, ổn định cho người bị thu hồi đất mà không còn nơi ở nào khác trong phạm vi cấp xã nơi có đất bị thu hồi phải di chuyển chỗ ở.
Hình thức tái định cư có thể bằng nhà ở, bằng đất ở hoặc bằng tiền. Điều 85 Luật Đất đai năm 2013 quy định: “UBND tỉnh, UBND cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện dự án tái định cư trước khi thu hồi đất. Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng phù hợp với điều kiện, phong tục tập quán của từng vùng, miền. Việc thu hồi đất chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư”4.
8 - Tổ chức sự nghiệp công lập: “ là tổ chức do cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thành lập, có chức năng thực hiện các hoạt động dịch vụ công theo quy định của pháp luật”1. - Tổ chức phát triển quỹ đất: “là đơn vị sự nghiệp công được thành lập theo quy định của pháp luật về thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập; có tư cách pháp nhân, có trụ sở, con dấu riêng và được mở tài khoản để hoạt động theo quy định của pháp luật; có chi nhánh tại các quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh. Đối với địa phương đã có Tổ chức phát triển quỹ đất cấp tỉnh và cấp huyện thì tổ chức lại Tổ chức phát triển quỹ đất trên cơ sở hợp nhất Tổ chức phát triển quỹ đất cấp tỉnh và cấp huyện hiện có. Tổ chức phát triển quỹ đất có chức năng tạo lập, phát triển, quản lý, khai thác quỹ đất; tổ chức thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân; tổ chức thực hiện việc đấu giá quyền sử dụng đất và thực hiện các dịch vụ khác trong lĩnh vực đất đai”2.
Sự cần thiết của BT, HT và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất thực hiện các dự án phục vụ mục đích xây dựng công trình công cộng Theo quy định tại điều 4 luật đất đai 2013: “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất theo quy định” 3. Người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất có các quyền và nghĩa vụ gắn với mảnh đất của mình, trong đó có quyền được BT, HT khi Nhà nước thu hồi đất. Sự cần thiết phải thu hồi đất để thực hiện các công trình công cộng Ở Việt Nam, do điều kiện kinh tế phát triển còn hạn chế nên việc đầu tư xây dựng các công trình công cộng, hạ tầng xã hội thường xây dựng sau khi đô thị hình thành, hoặc do nhiều lý do mà chính quyền cùng các chủ đầu tư chưa quan tâm đầu tư xây dựng đồng bộ.
Thực tế việc này đã bị lạm dụng, đã có quan niệm các công trình hạ tầng xã hội đầu tư sau, hệ lụy của nó là hầu hết các khu đô thị chỉ chú trọng đến công tác xây dựng hạ tầng kỹ thuật và nhà ở, còn các công trình dịch vụ công 9 cộng thì không được quan tâm xây dựng, không đáp ứng được cuộc sống tối thiểu của người dân khi đến sinh sống. Hiện nay, với tư duy phát triển bền vững, việc xây dựng đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội đô thị là yêu cầu tất yếu của các Quốc gia văn minh. Công trình công cộng có nhiệm vụ tạo điều kiện tổ chức tốt cuộc sống và mọi hoạt động hàng ngày của người dân, tạo cơ cấu hợp lí trong việc phân bố dân cư và sử dụng đất đai đô thị, tổ chức việc xây dựng các khu ở, khu trung tâm và dịch vụ công cộng, khu nghỉ ngơi, giải trí, cũng như việc đi lại giao tiếp của người dân. Ngoài ra, nó còn tạo môi trường sống, môi trường cảnh quan trong sạch đẹp, an toàn, tạo mối liên hệ giữa con người và thiên nhiên thân thiện, tạo điều kiện hiện đại hóa cuộc sống của người dân, phục vụ con người phát triển một cách toàn diện.
Những mục tiêu cơ bản được đặt ra là: - Đáp ứng nhu cầu sử dụng nhà ở, công trình y tế, giáo dục, văn hoá, thể thao, thương mại, công viên, cây xanh, mặt nước và công trình hạ tầng xã hội khác; - Nâng cao và đáp ứng toàn diện những nhu cầu của các hoạt động kinh tế, góp phần nâng cao hiệu quả năng suất lao động; - Tạo lập và phát triển hài hoà, cân đối và đồng bộ, phù hợp với sự phát triển của các cơ cấu thành phần khác trong vùng; - Giảm bớt sự chênh lệch cơ sở hạ tầng giữa đô thị và nông thôn, giữa các vùng lãnh thổ; - Phù hợp về hội nhập quốc tế và ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu; - Bảo đảm tính đồng bộ kiến trúc cảnh quan, hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật đô thị và không gian ngầm. Sự cần thiết của công tác BT, HT và TĐC Khi được giao đất để sử dụng, người dân đã thực hiện việc khai thác, sử dụng đất đai để phục vụ cho cuộc sống của mình. Con người đã chủ động lựa chọn cho mình phương thức sử dụng đất mang lại hiệu quả kinh tế cao, họ sẵn sàng đầu tư sức lao động, tiền của để cải tạo mảnh đất nhằm mang lại nhiều lợi ích, tăng giá 10 trị của đất. Thực tế có nhiều hộ gia đình đã chuyển đổi mục đích sử dụng và cải tạo hàng trăm ha đất trồng lúa năng suất thấp thành đất vườn, đất trồng màu, đất trồng cây lâu năm; đất trồng lúa nhiễm mặn ven biển thành mặt nước nuôi trồng thuỷ sản; đất đồi trọc thành đất rừng, đất trồng cây ăn quả đem lại hiệu quả kinh tế cao.
Vì vậy khi thu hồi đất của người dân Nhà nước cần phải bồi thường cân xứng với công đầu tư cải tạo đất và khả năng sinh lời của mảnh đất đó. Đối với các dự án thu hồi đất nông nghiệp, người dân bị thu hồi đất chủ yếu là nông dân, họ sinh sống chủ yếu dựa vào đất nông nghiệp, vì vậy khi bị mất đất sản xuất buộc phải chuyển đổi nghề nghiệp cho họ.