CHƯƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CÔNG CỤ BẢO HIỂM RỦI RO TỶ GIÁ CHO DOANH NGHIỆP XUẤT NHẬP KHẨU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Rủi ro tỷ giá trong kinh doanh Xuất nhập khẩu của doanh nghiệp 1. Rủi ro tỷ giá 1.1 Khái niệm tỷ giá hối đoái Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có đồng tiền riêng, các hoạt động thương mại, đầu tư và các quan hệ tài chính quốc tế,… đòi hỏi các quốc gia phải thanh toán với nhau.
Thanh toán giữa các quốc gia dẫn đến việc mua bán các đồng tiền khác nhau, đồng tiền này đổi lấy đồng tiền kia. Hai đồng tiền được mua bán với nhau theo tỷ lệ nhất định, tỷ lệ này được gọi là tỷ giá. Từ trước đến nay có rất nhiều cách tiếp cận về tỷ giá, với mỗi cách tiếp cận, ta có một khái niệm tỷ giá tương ứng.TS Phan Thu Hà: “Tỷ giá hối đoái là giá cả của đồng tiền một nước được thể hiện bằng đồng tiền một nước khác”1. Trong thực tế hầu hết các đồng tiền trao đổi đều được quy về đô la Mỹ.
Ví dụ, tỷ giá hiện hành của đồng Việt Nam với đô la Mỹ là 1USD = 21500 VND. Với khái niệm này, tỷ giá được hiểu một cách hoàn chỉnh hơn và khái niệm này đã khắc phục được một số hạn chế của các khái niệm tỷ giá trước. Khái niệm tỷ giá này cũng được vận dụng để định nghĩa về tỷ giá của đồng Việt Nam trong Pháp lệnh về ngoại hối của Việt nam được Quốc hội ban hành ngày 13 tháng 12 năm 2005, tại Khoản 9, Điều 4: "Tỷ giá hối đoái của đồng Việt nam là giá của một đơn vị tiền tệ nước ngoài tính bằng đơn vị tiền tệ của Việt nam". Khái niệm rủi ro tỷ giá Rủi ro tỷ giá là rủi ro phát sinh do sự biến động tỷ giá làm ảnh hưởng đến giá trị kỳ vọng trong tương lai.
Thực chất, rủi ro tỷ giá hối đoái chính là sự không 1 PGS.TS Phan Thu Hà - “Quản trị ngân hàng thương mại” , NXB Đại học Kinh tế Quốc dân , năm 2008 5 chắc chắn về giá trị của một khoản thu nhập hay chi phí bằng ngoại tệ trong tương lai do sự biến động của tỷ giá gây ra, có thể làm tổn thất đến giá trị dự kiến của khoản thu nhập hay chi phí đó. Theo đó, rủi ro tỷ giá của DN XNK có thể hiểu là những tổn thất có thể xảy ra ngoài dự kiến do sự biến động của tỷ giá, gây ra tổn thất về tài chính và hoạt động cho doanh nghiệp. Rủi ro tỷ giá có thể phát sinh trong nhiều hoạt động khác nhau của doanh nghiệp. Hầu như bất cứ hoạt động nào mà dòng tiền thu vào phát sinh bằng một loại đồng tiền trong khi dòng tiền chi ra lại phát sinh bằng một loại đồng tiền khác đều chứa đựng nguy cơ rủi ro tỷ giá.
Hiện tại rủi ro tỷ giá đang được đánh giá là một trong 5 áp lực chính mà doanh nghiệp phải đối mặt trong kinh doanh bên cạnh chính sách thuế, môi trường cạnh tranh, năng lực vốn, biến động thị trường 1. Do đó công tác quản lý rủi ro tỷ giá được đặt ra như là một nhu cầu cần thiết tất yếu đối với các doanh nghiệp có hoạt động thu chi bằng ngoại tệ. Tác động của tỷ giá tới hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Để nghiên cứu tác động của tỷ giá hối đoái đến hoạt động xuất khẩu, cần phải xem xét tác động của tỷ giá đối với các vấn đề sau: khả năng cung ứng hàng hóa của doanh nghiệp trong nước đối với hàng hóa xuất khẩu và khả năng cung ứng hàng hóa của doanh nghiệp nước ngoài đối với hàng hóa nhập khẩu trong nước; nhu cầu của thị trường nhập khẩu đối với hàng hóa xuất khẩu trong nước và nhu cầu của thị trường nội địa đối với hàng hóa nhập khẩu. Tác động của tỷ giá hối đoái tới cung hàng hóa xuất nhập khẩu Tác động của tỷ giá hối đoái tới cung hàng hóa xuất khẩu Tác động của việc phá giá đồng nội tệ (tăng tỷ giá hối đoái) 1 TS.
Phạm Thị Lan Anh (Trường Đại học Giao thông vận tải) - “Một số biện pháp hạn chế rủi ro tỷ giá hối đoái trong cơ chế thị trường mở”, năm 2010. 6 Trong ngắn hạn, việc tỷ giá tăng (đồng nội tệ giảm giá) sẽ làm tăng cung hàng hóa xuất khẩu. Hàng xuất khẩu trở nên rẻ tương đối với người mua nước ngoài đồng thời tỷ giá tăng nên doanh thu và lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu bằng ngoại tệ quy đổi ra nội tệ tăng lên, từ đó kích thích doanh nghiệp mở rộng sản xuất theo cả chiều rộng lẫn chiều sâu (sản lượng và hàm lượng công nghệ), làm gia tăng sản lượng dẫn đến tăng khối lượng xuất khẩu. Việc tỷ giá hối đoái tăng cũng làm chi phí sản xuất quy đổi ra ngoại tệ của doanh nghiệp xuất khẩu giảm đi.
Do đó, doanh nghiệp có thể hạ giá bán bằng ngoại tệ để cạnh tranh giá. Mặc dù biện pháp này sẽ làm giảm lợi nhuận siêu ngạch của doanh nghiệp so với việc giữ giá bán như cũ nhưng tổng doanh thu và lợi nhuận vẫn có thể tăng do tỷ lệ khối lượng sản phẩm tăng lớn hơn tỷ lệ giảm giá bán sản phẩm. Trong dài hạn, việc tỷ giá hối đoái tăng chưa chắc đã làm tăng cung hàng hóa xuất khẩu do chi phí sản xuất của doanh nghiệp có xu hướng tăng do một số nguyên nhân sau: (i) Nhiều doanh nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu sử dụng các nguyên liệu nhập khẩu. Vì vậy, tỷ giá tăng sẽ làm nguyên liệu nhập khẩu tăng giá qua đó làm chi phí sản xuất tăng lên.
Đối với một số doanh nghiệp mà nguyên liệu đầu vào chủ yếu là hàng hóa nhập khẩu thì hiệu ứng của việc tăng chi phí sản xuất sẽ diễn ra trước khi doanh nghiệp thu được lợi nhuận từ việc xuất khẩu hàng hóa do phá giá đồng nội tệ. Hiệu ứng tăng chi phí có thể xảy ra trễ hơn nếu doanh nghiệp có nhiều nguyên vật liệu dự trữ trong kho hoặc nguyên liệu đầu vào của doanh nghiệp chủ yếu là nguyên liệu tự nhiên sẵn có trong nước. (ii) Khi tỷ giá tăng, các doanh nghiệp xuất khẩu thu được lợi nhuận siêu ngạch trong ngắn hạn. Tuy nhiên, theo quy luật bình quân hóa lợi nhuận trong nền kinh tế, sẽ có sự dịch chuyển cơ cấu thị trường từ sản xuất phục vụ thị trường nội địa chuyển sang sản xuất hướng vào xuất khẩu.
Điều này làm tăng tính cạnh tranh cả về đầu vào lẫn đầu ra của sản xuất phục vụ xuất khẩu khiến chi phí sản xuất tăng, làm cho giá thành sản phẩm phải hạ xuống. 7 (iii) Đồng nội tệ giảm giá cũng đồng nghĩa với việc chỉ số giá tiêu dùng (CPI) sẽ có xu hướng tăng do ảnh hưởng của tăng giá hàng nhập khẩu làm cho tiền lương thực tế của người lao động giảm. Trong dài hạn, doanh nghiệp sẽ phải giải quyết vấn đề này bằng cách tăng tiền lương danh nghĩa cho người lao động. Do đó, chi phí sản xuất của doanh nghiệp trong dài hạn sẽ có xu hướng tăng lên.
Qua phân tích ta thấy, tác động của việc tăng tỷ giá tới cung hàng hóa xuất khẩu có tính hai mặt, trong ngắn hạn có thể là nguyên nhân kích thích tăng cung hàng xuất khẩu nhưng trong dài hạn lại có thể là nhân tố kìm hãm tăng trưởng xuất khẩu. Tác động của việc tăng giá đồng nội tệ (tỷ giá hối đoái giảm) Khi tỷ giá giảm (đồng nội tệ tăng giá), với một đơn vị ngoại tệ thu về từ hoạt động xuất khẩu nhà xuất khẩu sẽ quy đổi được ít nội tệ hơn trong khi đa số hoạt động sản xuất, chi phí máy móc, nhà xưởng, nhân công được chi trả bằng đồng nội tệ. Đồng thời, hàng xuất khẩu trở nên đắt tương đối với người mua nước ngoài. Như vậy, việc tăng giá đồng nội tệ khiến cho doanh thu bằng ngoại tệ quy đổi ra nội tệ của nhà xuất khẩu giảm trong khi chi phí sản xuất bằng nội tệ không đổi nên lợi nhuận của nhà xuất khẩu sẽ bị giảm do sự biến động giảm của tỷ giá hối đoái.
Việc lợi nhuận giảm sẽ không khuyến khích được nhà xuất khẩu sản xuất hàng hóa xuất khẩu mà có xu hướng chuyển sang những lĩnh vực sản xuất hàng hóa trong nước có tỷ suất lợi nhuận cao hơn. Do đó, nếu tỷ giá hối đoái giảm sẽ có xu hướng làm cung hàng hóa xuất khẩu giảm. Tuy nhiên, đối với một số mặt hàng mà nguyên liệu đầu vào chủ yếu là hàng hóa nhập khẩu, việc tỷ giá giảm sẽ khiến cho giá cả nguyên liệu nhập khẩu tính bằng nội tệ giảm. Do đó, chi phí sản xuất hàng hóa xuất khẩu sẽ giảm.
Nếu chi phí sản xuất hàng hóa giảm nhiều hơn mức giảm của doanh thu bán hàng xuất khẩu, doanh nghiệp vẫn có lãi và phát triển được hoạt động xuất khẩu. Tác động của tỷ giá hối đoái đến cung hàng hóa nhập khẩu của nhà sản xuất nước ngoài 8 Cung hàng hóa nhập khẩu phụ thuộc vào nhiều nhân tố như: tình hình kinh tế của quốc gia xuất khẩu, chính sách thương mại của quốc gia xuất khẩu, thói quen, tâm lý tiêu dùng của quốc gia xuất khẩu và giá cả của hàng hóa nhập khẩu,… Khi các nhân tố khác không đổi, tác động của tỷ giá hối đoái đến cung của hàng hóa nhập khẩu chính là sự tác động của tỷ giá đến cầu hàng hóa nhập khẩu. Việc điều chỉnh phá giá đồng nội tệ (tỷ giá tăng) của nước nhập khẩu sẽ ảnh hưởng đến giá cả hàng hóa nhập khẩu khi quy đổi ra nội tệ. Khi đó, nhà nhập khẩu trong nước sẽ phải dùng nhiều nội tệ hơn để mua một đơn vị hàng hóa nhập khẩu.
Như vậy, việc phá giá đồng tiền của nước nhập khẩu sẽ làm cho hàng hóa nhập khẩu trở nên đắt hơn tương đối khi quy đổi ra nội tệ, do đó sẽ ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa nhập khẩu với các sản phẩm cùng loại sản xuất trong nước dẫn đến cầu về hàng hóa nhập khẩu giảm nên cung hàng hóa nhập khẩu cũng giảm theo. Ngược lại, khi tăng giá đồng nội tệ (tỷ giá giảm), giá hàng hóa nhập khẩu quy đổi ra đồng nội tệ sẽ giảm nên cầu hàng hóa nhập khẩu có xu hướng tăng. Tác động của tỷ giá hối đoái tới cầu hàng hóa xuất nhập khẩu Tác động của tỷ giá hối đoái tới cầu của thị trường nhập khẩu về hàng hóa xuất khẩu Tỷ giá hối đoái sẽ tác động đến cầu hàng hóa xuất khẩu thông qua giá bán của hàng hóa xuất khẩu.