Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÁC ĐỊNH TÍNH TRỌNG YẾU TRONG KIỂM TOÁN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Sự cần thiết của việc xác định tính trọng yếu trong Kiểm toán Ngân sách Nhà nước. Hoạt động xã hội rất phong phú đa dạng, nhiều hình, nhiều vẻ. Nhưng để phân biệt, phản ảnh hoặc nhận xét, phân tích đúng được bản chất của một hiện tượng, sự vật nào đó mà người ta cần phải tìm hiểu thì phải lựa chọn được những chỉ tiêu tiêu biểu nhất, chủ yếu nhất để xác định, đánh giá đúng bản chất hiện tượng hoặc sự vật đó là gì và để phân biệt nó với những hiện tượng và sự vật khác.
Trong thực tế để phản ảnh bản chất một hiện tượng sự vật thì phải có một số chỉ tiêu trong đó có chỉ tiêu quan trọng nhất, chủ yếu nhất đòi hỏi phải tập trung nghiên cứu, tìm hiểu qua đó để có thể nhận biết, đánh giá đúng bản chất của hiện tượng sự vật đó. Về mặt ý nghĩa ngôn ngữ: Khái niệm trọng yếu dùng để chỉ vị trí, tầm quan trọng của những nội dung, những chỉ tiêu chiếm một tỷ trọng lớn về mặt khối lượng hoặc giá trị, nó có tính chất quyết định đến bản chất, phẩm chất của một sự vật, hay hiện tượng nào đó trong tự nhiên - xã hội. Khái niêm" Trong yếu" dưới sóc độ kiểm toán được INTOSAI đưa ra như Sau: Theo nghĩa chung, một sự việc có thể được đánh giá là trọng yếu, nếu sự hiểu biết về ®ó có thể ảnh hưởng đến người sử dụng của Báo cáo kiểm toán tài chính hoặc báo cáo kiểm toán hoạt động. Tính trọng yếu thường được xem xét theo khía cạnh giá trị, nhưng bản chất hoặc các đặc điểm vốn có của một khoản mục hoặc một nhóm các khoản mục có thể làm cho sự việc trở nên trọng yếu.
Vận dụng trong công tác lập kế hoạch là: Xác định các mục tiêu, xây dựng các chế độ và xác định đặc tính, phạm vi, quy mô và thời gian của các quá trình và sự kiểm tra cần thiết để đạt được mục tiêu kiểm toán. Khái niệm tính trọng yếu dưới sóc độ của các nhà kiểm toán Mỹ được đánh giá như sau: Mức độ lớn của Điều bị bỏ sót hay sai phạm của thông tin kế toán do các tình huống xung quanh có khả năng làm cho sự phán xét của một người hiểu biết dựa trên thông tin đó có thể bị thay đổi hoặc bị ảnh hưởng bởi điều bị bỏ sót hoặc sai phạm đó. Trách nhiệm của kiểm toán viên là xác định xem các Báo cáo tài chính có bị sai phạm trọng yếu hay không. Có 5 bước liên quan chặt chế với nhau khi vận dụng tính trọng yếu.
Các bước bát đầu bằng việc xây dựng một sự lượng định sơ bộ về tính trọng yếu và phân bổ sự ước lượng này cho các bộ phận của cuộc kiểm toán. Các bước trong quá trình vận dụng tính trọng yếu N Ước lượng sơ bộ về Bước] tính trọng yếu Lập kế hoạch phạm vi của các khảo sát Phân bổ ước lượng Bước 2 | ban đầu vẻ tính trọng yếu cho các bộ phận \ Ước tính tổng số sai 3 nước trong bộ phận > Đánh giá các Bước 4 | Ước nh sai số kết hợp kết quả So sánh sai số tổng hợp ước Bước 5 | tính với ước lượng ban đầu hoặc xem xét lại ước lượng # ban đầu về tính tong vếu Bước 1 và bước 2 là các bước quan trọng nhất trong quá trình xác định tính trọng yếu trong kiểm toán. Đó là việc xác định và xây dựng hệ thống mục tiêu trọng yếu chiến lược của kiểm toán (bước I là xây dựng mục tiêu chiến lược kiểm toán tổng hợp chung, bước 2 là xây dựng các mục tiêu kiểm toán cụ thể, chuyên ngành của các bộ phận phục vụ cho mục tiêu kiểm toán chiến lược). Đây chính là việc INTOSAI đã đề cập đến: Vận dụng trong công tác lập kế hoạch là xác định mục tiêu kiểm toán.
Khái niệm trọng yếu được Kiểm toán Nhà nước Việt Nam nêu ra trong dự thảo pháp lệnh kiểm toán như sau: Chỉ quy mô và bản chất sai sót hoặc gian lận của đối tượng kiểm toán được che dấu trọng hệ thống các tài liệu, thông tin cung cấp cho kiểm toán viên. Nếu dựa vào các thông tin đó sẽ xét đoán không chính xác dẫn đến các kết luận không thích hợp hoặc sai lầm nghiêm trọng. Như vậy thực chất tính trọng yếu trong kiểm toán là những vấn đề, nội dung sai phạm của chủ thể trong việc quản lý, sử dụng, chấp hành các chính sách, chế độ tài chính nhà nước mà những vấn đề, nội dung đó có một tỷ trọng lớn về khối lượng hoặc giá trị thông tin phản ảnh bản chất của hiện tượng. Những nội dung đó được phản ảnh bằng các chỉ tiêu trọng yếu để định hướng, hướng dẫn kiểm toán viên trong quá trình kiểm toán cần phải tập trung làm rõ.
Trong hoạt động kiểm toán phải xác định được các mục tiêu cần đạt tới. Mục tiêu đó phản ảnh nhiệm vụ chiến lược lâu dài và trong từng thời kỳ, từng năm. Xác định mục tiêu kiểm toán là khâu đầu tiên của công tác kế hoạch hoá kiểm toán. Mục tiêu là phương hướng, là cái đích mà mọi hoạt động của hệ thống kiểm toán cần phải hướng tới.
Các mục tiêu tạo thành 1 hệ thống phân cấp, từ mục tiêu chung của Kiểm toán Nhà nước đến mục tiêu của các vụ kiểm toán chuyên ngành và kiểm toán khu vực. Do đó đỏi hỏi phải tập trung nghiên cứu, tìm hiểu các mục tiêu trọng yếu nhất trong hệ thống mục tiêu để phản ảnh đúng bản chất hoạt động tài chính của đơn vị được kiểm toán. Các mục tiêu kiểm toán được phản ánh trong chương trình mục tiêu phối hợp chặt chẽ với nhau, căn cứ vào yêu cầu, nhiệm vụ kiểm toán hàng năm mà lựa chọn các mục tiêu trọng yếu. Bởi tính trọng yếu là một khái niệm tương đối hơn là một khái niệm tuyệt đối do đó: Các mục tiêu trọng yếu của kiểm toán không cố định mà thay đổi phù hợp với từng giai đoạn, từng thời kỳ căn cứ vào yêu câu khách quan nhiệm vụ chính trị của cơ quan Kiểm toán Nhà nước.
Các mục tiêu trọng yếu là mục tiêu quan trọng nhất phản ảnh bản chất của quá trình thực hiện quản lý sử dụng ngân sách Nhà nước theo chu trình về lập, chấp hành và quyết toán Ngân sách Nhà nước trong niên độ ngân sách. Trên cơ sở chủ trương, đường lối, chính sách đầu tư phát triển kinh tế - văn hoá - xã hội của Đảng, Nhà nước có hiệu quả và tiết kiệm, đồng thời phản ánh tính chính xác, trung thực, hợp pháp của bản báo cáo quyết toán ngân sách. Kiểm toán Nhà nước hoại động nhằm tới việc kiểm tra - xác định tính chính xác, trung thực, hợp pháp của tài liệu, số liệu báo cáo quyết toán qua đó phan ảnh kết quả của các mặt hoạt động tài chính, đánh giá, kết luận việc chấp hành luật pháp, các chính sách - chế độ tài chính nhà nước, hiệu quả hoạt động, sử dụng nguồn kinh phí Ngân sách Nhà nước của mọi tổ chức trong các lĩnh vực hoạt động kinh tế - văn hoá - xã hội. Đó là nội dung quan trọng nhất mò hoại động của kiểm toán ngân sách cần tập trung kiểm toán.
Trong thực tế hoạt động của các đối tượng có quan hệ đến nghĩa vụ quản lý thu nộp Ngân sách Nhà nước và thụ hưởng Ngân sách Nhà nước là rất rộng, nó bao trùm mọi lĩnh vực hoạt động xã hội. lrong tình hình đất nước ta mới chuyển đổi từ nên kinh tế kế hoạch tập trung - quan liêu - bao cấp trì trệ sang nền kinh tế thị trường có nhiều thành phân, năng động theo định hướng xã hội chủ nghĩa thì chưa thể khắc phục, xoá bỏ ngay được lề thói làm việc theo đường mòn nếp cũ trong quá trình quản lý, điều hành cũng như việc chấp hành các chính sách - chế độ tài chính còn tuỳ tiện ở mọi cấp, mọi ngành, cơ chế " xin - cho " vẫn còn phổ biến. Việc sử dụng kinh phí nhà nước còn lãng phí, hiệu quả còn thấp. Tệ nạn tham những đang tồn tại, tuy Đảng và Nhà nước quyết tâm ngăn chặn, đẩy lùi, nhưng " ma lực" của đồng tiền trong cơ chế thị trường có "sức hút mạnh mẽ" đối với các phần tử cơ hội, biến chất tận dụng mọi kẽ hở của luật pháp Nhà nước liên minh với nhau để bòn rút, đục khoét tiền bạc, của cải của Nhà nước vần còn tồn tại.
Tình hình đó đòi hỏi Đảng và Nhà nước phải sử dụng các công cụ sắc bén của chính quyển Nhà nước để ngăn chặn, răn đe nhằm đưa các hoạt động tài chính nhà nước đi vào kỷ cương phép nước, sử dung Ngân sách Nhà nước có hiệu quả, đúng mục đích. Là công cụ của Nhà nước để kiểm tra, kiểm soát hoạt động tài chính điều đó đặt ra cho Kiểm toán Nhà nước nhiệm vụ rất quan trọng: với một bình diện rộng lớn của lĩnh vực hoạt động tài chính và Ngân sách Nhà nước thì phải xác định được: Mục tiêu chiến lược chủ yếu của Kiểm toán ngân sách và mục tiêu chiến thuật cụ thể cho từng thời kỳ, cho từng năm, cho từng cuộc kiểm toán trong từng lĩnh vực hoạt động cụ thể của ngân sách nhà nước để phục vụ cho mục tiêu chung của Kiểm toán ngân sách. V} vậy, tính trọng yếu trong hoại động kiểm toán theo nghĩa rộng phải bao hàm cả các mục tiêu kiểm toán trọng yếu mang tính chiến lược lâu dài đến các mục tiêu kiểm toán trọng yếu trong từng thời kỳ, từng giai đoạn, từng năm của hệ thống các mục tiêu của Kiểm toán Nhà nước nói chung và của Kiểm toán ngắn sách nhà nước nói riêng. Các chỉ tiêu này chiếm vị trí quan trọng và có tỷ trọng lớn về mặt giá trị trong tổng số thu và chỉ của ngân sách nhà nước.
Với lực lượng kiểm toán viên có hạn và hạn chế về thời gian, về kinh phí nhưng phải đạt được mục tiêu kiểm toán đề ra. Vì vậy kiểm toán ngân sách phải xác định được mục tiêu chủ yếu, tập trung vào những nội dung, những vấn để cơ bản để phản ảnh việc quản lý, điều hành Ngân sách Nhà nước phục vụ cho chủ trương phát triển kinh tế - xã hội của Đảng, Nhà nước trong năm ngân sách hoặc trong kế hoạch trung hạn, đài hạn.