Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước: Cơ Sở Pháp Lý và Thực Tiễn Tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích cơ sở pháp lý về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hoàn thiện hiệu quả.

• Tác giả: Hoang Thi Quynh Chi
• Người hướng dẫn: PTS. Tran Dinh Hao
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp Luật Kinh Tế
• Đề tài: Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước: Cơ Sở Pháp Lý và Thực Tiễn Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án thạc sĩ
• Năm xuất bản: 1997
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 1.1. Khái luận về cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ KIẾN GIẢI GÓP PHẦN HOÀN THIỆN CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• PHẦN KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước Tại Việt Nam

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một trong những chủ trương quan trọng của Đảng và Nhà nước Việt Nam nhằm cải cách khu vực kinh tế quốc doanh. Từ năm 1986, Việt Nam đã thực hiện nhiều chính sách để chuyển đổi mô hình kinh tế từ tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường. Cổ phần hóa không chỉ giúp huy động vốn mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, quá trình này cũng gặp nhiều thách thức và yêu cầu phải có cơ sở pháp lý vững chắc.

1.1. Khái Niệm Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là quá trình chuyển đổi doanh nghiệp từ sở hữu nhà nước sang hình thức công ty cổ phần. Điều này cho phép đa dạng hóa quyền sở hữu và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế khác tham gia vào quản lý và đầu tư.

1.2. Lợi Ích Của Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước

Cổ phần hóa mang lại nhiều lợi ích như tăng cường hiệu quả sản xuất, huy động vốn từ xã hội, và tạo động lực cho người lao động. Điều này giúp doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn trong môi trường cạnh tranh.

II. Thực Trạng Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước Tại Việt Nam

Thực trạng cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều doanh nghiệp đã chuyển đổi thành công, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Nhiều doanh nghiệp vẫn hoạt động kém hiệu quả và chưa đạt được mục tiêu đề ra. Việc thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1. Các Doanh Nghiệp Đã Cổ Phần Hóa Thành Công

Một số doanh nghiệp nhà nước đã thực hiện cổ phần hóa thành công, tạo ra những mô hình hoạt động hiệu quả và thu hút được vốn đầu tư từ bên ngoài. Điều này chứng tỏ rằng cổ phần hóa là một giải pháp khả thi.

2.2. Những Thách Thức Trong Quá Trình Cổ Phần Hóa

Mặc dù đã có nhiều thành công, nhưng vẫn còn nhiều thách thức như sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp lý, sự phản đối từ một số bộ phận trong xã hội, và việc quản lý vốn nhà nước sau cổ phần hóa.

III. Cơ Sở Pháp Lý Của Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước

Cơ sở pháp lý cho việc cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam được quy định trong nhiều văn bản pháp luật. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng và cần được hoàn thiện để đảm bảo tính khả thi trong thực hiện.

3.1. Các Văn Bản Pháp Luật Liên Quan Đến Cổ Phần Hóa

Các văn bản pháp luật như Nghị định 28/CP và Thông tư 50 TC/TCDN đã quy định rõ về quy trình và điều kiện cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, cần có sự điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn.

3.2. Những Điểm Cần Hoàn Thiện Trong Cơ Sở Pháp Lý

Cần phải sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật để tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình cổ phần hóa, đồng thời đảm bảo quyền lợi của nhà nước và các cổ đông khác.

IV. Phương Pháp Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước

Việc thực hiện cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước cần phải có phương pháp rõ ràng và hiệu quả. Các phương pháp này không chỉ giúp tăng cường hiệu quả hoạt động mà còn đảm bảo tính minh bạch trong quá trình chuyển đổi.

4.1. Quy Trình Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp

Quy trình cổ phần hóa bao gồm các bước như đánh giá giá trị doanh nghiệp, xác định tỷ lệ cổ phần phát hành, và tổ chức đấu giá công khai. Điều này giúp đảm bảo tính công bằng và minh bạch.

4.2. Các Hình Thức Cổ Phần Hóa

Có nhiều hình thức cổ phần hóa như bán toàn bộ, bán một phần, hoặc phát hành cổ phiếu mới. Mỗi hình thức đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng, cần được xem xét kỹ lưỡng.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước đã được áp dụng rộng rãi và mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhiều doanh nghiệp sau khi cổ phần hóa đã có sự chuyển mình mạnh mẽ, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

5.1. Kết Quả Đạt Được Sau Cổ Phần Hóa

Nhiều doanh nghiệp đã tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận sau khi cổ phần hóa. Điều này cho thấy rằng việc chuyển đổi mô hình quản lý có thể mang lại hiệu quả cao hơn.

5.2. Tác Động Đến Nền Kinh Tế

Cổ phần hóa không chỉ giúp cải thiện tình hình tài chính của doanh nghiệp mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế quốc dân, tạo ra nhiều việc làm và thu nhập cho người lao động.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Cổ Phần Hóa Doanh Nghiệp Nhà Nước

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một giải pháp quan trọng trong quá trình đổi mới kinh tế tại Việt Nam. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao nhất, cần có sự đồng bộ trong các chính sách và quy định pháp luật.

6.1. Định Hướng Tương Lai Của Cổ Phần Hóa

Trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý và quy trình cổ phần hóa để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp nhà nước phát triển bền vững.

6.2. Những Khuyến Nghị Để Nâng Cao Hiệu Quả Cổ Phần Hóa

Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư và tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp sau cổ phần hóa. Đồng thời, cần tăng cường công tác quản lý nhà nước để đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 1989–1995 ghi nhận bước chuyển mình mang tính lịch sử của nền kinh tế Việt Nam khi thực hiện đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước. Trong thời gian này, số lượng doanh nghiệp nhà nước (DNNN) được sắp xếp, tinh giản từ 12.297 doanh nghiệp xuống còn 6.356 doanh nghiệp vào năm 1995, và đạt mức 6.052 doanh nghiệp vào ngày 01/01/1996. Dù khu vực kinh tế quốc doanh đóng góp khoảng 39,6% vào GDP cả nước (tăng từ mức 33,3% năm 1990) và nộp ngân sách năm 1995 đạt 14.940 tỷ đồng (chiếm 33% tổng thu thuế quốc gia), nhưng hiệu quả hoạt động thực chất vẫn bộc lộ nhiều điểm yếu nghiêm trọng. Gần 50% số DNNN có quy mô vốn hoạt động dưới 1 tỷ đồng, trong khi tổng dư nợ vay lên tới 159.100 tỷ đồng (cao gấp gần 2,3 lần tổng vốn nhà nước hiện có tại các doanh nghiệp), với số lãi vay phải trả riêng năm 1995 lên tới 1.182 tỷ đồng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ yêu cầu cấp bách phải tái cơ cấu khu vực kinh tế nhà nước nhằm khắc phục tình trạng thiếu vốn, công nghệ lạc hậu và cơ chế quản lý hành chính bao cấp kém hiệu quả. Cổ phần hóa DNNN được xác định là giải pháp then chốt để huy động nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội, đổi mới phương thức quản trị và trao quyền làm chủ thực chất cho người lao động.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là nghiên cứu, hệ thống hóa các vấn đề lý luận cơ bản và đánh giá thực trạng quy định pháp luật điều chỉnh quá trình CPH từ giai đoạn thí điểm (theo Quyết định 202/CT năm 1992) đến khi ban hành Nghị định 28/CP năm 1996. Từ đó, tác giả luận giải và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý, bảo đảm quá trình chuyển đổi DNNN thành công ty cổ phần diễn ra đúng định hướng kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ pháp lý xác đáng để giảm tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ (từ 21,7% năm 1990 xuống dưới 16,1% năm 1994) và tạo lập nền móng cho sự ra đời của thị trường vốn, thị trường chứng khoán tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng tổng hợp nhiều nền tảng lý thuyết kinh tế – pháp lý hiện đại làm kim chỉ nam cho việc phân tích và đánh giá:

• Lý thuyết chuyển đổi sở hữu và cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Dựa trên các nguyên tắc hiến định tại Hiến pháp năm 1992 (Điều 15, Điều 19 và Điều 22), khẳng định nền kinh tế nhiều thành phần bình đẳng trước pháp luật, trong đó kinh tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo ở các ngành then chốt nhưng cần đa dạng hóa hình thức sở hữu ở các lĩnh vực còn lại.
• Lý thuyết quản trị công ty và phân định quyền sở hữu: Tiếp cận mô hình quản trị doanh nghiệp hiện đại nhằm tách bạch rõ ràng giữa quyền sở hữu tài sản của Nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh của ban điều hành, loại bỏ phương thức chỉ đạo mang nặng tính mệnh lệnh hành chính.
• Lý thuyết tài chính công và tái cấu trúc danh mục vốn: Xem xét cổ phần hóa như công cụ tái phân bổ nguồn lực quốc gia, chuyển đổi hình thái vốn từ tài sản cố định sang vốn đầu tư tái thiết các công trình hạ tầng trọng điểm.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong công trình bao gồm:

• Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước: Quá trình chuyển đổi một phần hoặc toàn bộ tài sản, vốn của DNNN thành công ty cổ phần có nhiều chủ sở hữu, hoàn toàn không đồng nhất với tư nhân hóa tài sản ồ ạt mà bản chất là cơ cấu lại quyền sở hữu để nâng cao năng lực sản xuất.
• Công ty hóa kinh tế quốc doanh: Bước chuyển mô hình từ xí nghiệp quốc doanh đơn sở hữu sang tổ chức hoạt động theo Luật Công ty với tối thiểu từ 2 đến 7 thành viên góp vốn.
• Phân loại quy mô vốn pháp định: Xác lập khung phân loại DNNN quy mô nhỏ và vừa (mức vốn pháp định từ dưới 1 tỷ đồng đến dưới 100 tỷ đồng đối với thương mại dịch vụ và dưới 200 tỷ đồng đối với công nghiệp sản xuất theo Nghị định 388/HĐBT và Nghị định 50/CP).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử cùng các phương pháp nghiên cứu khoa học pháp lý chuyên sâu:

• Nguồn dữ liệu: Khai thác hệ thống văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII và VIII; các văn bản quy phạm pháp luật từ Quyết định 217-HĐBT (năm 1987), Quyết định 202/CT (năm 1992), Chỉ thị 84-TTg (năm 1993) đến Nghị định 28/CP (năm 1996); kết hợp báo cáo thống kê chính thức của Ban chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp Trung ương, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu điển hình có chủ đích (purposive sampling) với toàn bộ 7 doanh nghiệp được Thủ tướng Chính phủ lựa chọn chỉ đạo thí điểm theo Quyết định 203/CT ngày 08/06/1992 và 5 doanh nghiệp đã hoàn tất CPH trước ngày 31/12/1995 (bao gồm Công ty Đại lý Liên hiệp Vận chuyển - Transimex, Công ty Cơ điện lạnh - REE, Nhà máy Giấy Hiệp An, Xí nghiệp Thức ăn Chăn nuôi và Xí nghiệp Chế biến Hàng Xuất nhập khẩu Long An), cùng 3 doanh nghiệp đang trong quá trình thẩm định giá trị tài sản. Mẫu nghiên cứu bao phủ các ngành vận tải hàng hải, điện lạnh, công nghiệp nhẹ và chế biến thực phẩm tại các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Long An.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp mô tả quy phạm, phân tích đối chiếu, tổng hợp so sánh văn bản luật và phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp đối chiếu thực tiễn là nhằm phát hiện chính xác những điểm mâu thuẫn, chồng chéo và khoảng trống pháp lý giữa Luật Doanh nghiệp Nhà nước 1995, Luật Công ty 1990 và các thông tư hướng dẫn chuyên ngành. Timeline nghiên cứu tập trung sâu vào chu kỳ 5 năm cải cách kinh tế giai đoạn 1991–1996.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo cứu thực trạng pháp lý và dữ liệu triển khai thực tế mang lại 4 phát hiện quan trọng:

1. Tiến độ CPH giai đoạn thí điểm diễn ra rất chậm chạp: Sau hơn 3 năm triển khai Quyết định 202/CT (1992), tính đến ngày 31/12/1995 cả nước mới chỉ có 5 doanh nghiệp hoàn tất chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần. Đáng chú ý, cả 7 doanh nghiệp được lựa chọn thí điểm cấp trung ương ban đầu theo Quyết định 203/CT đều xin rút lui hoặc không đáp ứng đủ điều kiện triển khai.
2. Hiệu quả sản xuất kinh doanh cải thiện rõ rệt tại các đơn vị đã cổ phần hóa: Các doanh nghiệp tiên phong như Công ty Cơ điện lạnh (REE) và Transimex sau khi hoạt động theo cơ chế mới đều đạt tốc độ tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận trên 25%–30%/năm, thu nhập bình quân của người lao động tăng từ 1,5 đến 2 lần so với thời kỳ còn là doanh nghiệp nhà nước 100% vốn.
3. Tồn đọng tài chính và nợ nần là rào cản kỹ thuật lớn nhất: Gần 50% số DNNN có quy mô vốn dưới 1 tỷ đồng, tỷ lệ máy móc lạc hậu chiếm tới 54,3% ở cấp trung ương và 74% ở cấp địa phương (thụt lùi 2 đến 5 thế hệ công nghệ). Dư nợ vay toàn ngành lên đến 159.100 tỷ đồng, nhiều doanh nghiệp có nợ phải trả chiếm tới 90% tổng tài sản, khiến việc xác định giá trị doanh nghiệp để phát hành cổ phiếu gặp nhiều vướng mắc.
4. Hệ thống văn bản điều chỉnh thiếu tính pháp điển hóa: Trước khi có Nghị định 28/CP năm 1996, hành lang pháp lý cho CPH chỉ dừng lại ở các quyết định, chỉ thị của Thủ tướng và thông tư liên bộ, chưa có đạo luật chuyên ngành điều chỉnh riêng cho công ty cổ phần có nguồn gốc từ DNNN.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến tiến độ thí điểm chậm trễ là do sự phối hợp thiếu đồng bộ giữa các cơ quan quản lý. Quy trình thực hiện CPH ban đầu gồm 7 bước với quá nhiều cấp xét duyệt trung gian (từ Bộ chủ quản, UBND tỉnh, Hội đồng thẩm định Bộ Tài chính đến Văn phòng Chính phủ), dẫn đến tình trạng hồ sơ bị ứ đọng kéo dài từ 8 đến 12 tháng. Tâm lý e ngại mất quyền lợi quản lý của ban giám đốc cũ cùng sự thiếu vắng các quy định cụ thể về định giá quyền sử dụng đất và thương hiệu làm nảy sinh tâm lý chần chừ.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế tại Hàn Quốc, Malaysia và Singapore, Việt Nam không tiến hành bán tháo ồ ạt tài sản công mà kiên định lộ trình giữ vững cổ phần chi phối tại các ngành chiến lược.

Để bạn đọc hình dung rõ nét cấu trúc dữ liệu, bức tranh toàn cảnh có thể được mô tả qua hai dạng trực quan:

• Biểu đồ cột so sánh cơ cấu DNNN: Thể hiện sự thu hẹp số lượng doanh nghiệp từ 12.297 đơn vị (năm 1989) xuống 6.356 đơn vị (năm 1995) và 6.052 đơn vị (đầu năm 1996), phản ánh xu hướng tập trung hóa nguồn lực.
• Bảng đối chiếu quy trình CPH: So sánh quy trình 7 bước phức tạp thời kỳ thí điểm với mô hình cải tiến 3 bước (Chuẩn bị hồ sơ – Xử lý tài chính/Định giá – Phát hành cổ phiếu/Đại hội cổ đông) theo tinh thần Quyết định 01/CPH và Nghị định 28/CP, cho thấy rõ bước tiến tinh gọn thủ tục hành chính.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các rào cản pháp lý và đẩy nhanh tiến trình CPH trên diện rộng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Xây dựng và ban hành Pháp lệnh hoặc Luật riêng về Cổ phần hóa DNNN:
   • Hành động: Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần sớm nghiên cứu, nâng tầm các quy định tại Nghị định 28/CP thành văn bản luật có giá trị pháp lý cao nhất, thống nhất với Luật Doanh nghiệp Nhà nước và Luật Công ty.
   • Chủ thể thực hiện: Ban soạn thảo liên bộ do Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính chủ trì.
   • Mục tiêu và thời hạn: Hoàn thiện khung pháp lý tối cao trong giai đoạn 1998–2000 nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cổ đông và nhà đầu tư.
2. Chuẩn hóa quy trình xác định giá trị doanh nghiệp theo chuẩn mực kiểm toán:
   • Hành động: Áp dụng bắt buộc việc thẩm định giá thông qua các tổ chức kiểm toán độc lập thay vì chỉ dựa vào hội đồng định giá hành chính; hướng dẫn phương pháp tính giá trị lợi thế vị trí địa lý và quyền sử dụng đất vào giá trị cổ phần.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính và Ban chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp.
   • Mục tiêu và thời hạn: Rút ngắn thời gian thẩm định giá xuống dưới 90 ngày cho mỗi doanh nghiệp, áp dụng từ quý I/1998.
3. Công bố công khai danh mục phân loại 3 nhóm doanh nghiệp nhà nước:
   • Hành động: Phân định rành mạch 6.052 DNNN thành: Nhóm 1 (Nhà nước giữ 100% vốn - an ninh, quốc phòng, hạ tầng then chốt); Nhóm 2 (Nhà nước giữ cổ phần chi phối trên 51%); Nhóm 3 (CPH toàn bộ 100% hoặc bán, khoán, cho thuê).
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
   • Mục tiêu và thời hạn: Ban hành danh mục chính thức trước tháng 06/1998 để làm căn cứ triển khai cho các Bộ, ngành và địa phương.
4. Hoàn thiện chính sách ưu đãi tài chính và an sinh cho người lao động:
   • Hành động: Cho phép người lao động được mua cổ phần ưu đãi giảm giá (khoảng 20%–30% so với giá bán ra bên ngoài) hoặc trả góp dài hạn bằng nguồn quỹ phúc lợi; sử dụng một phần tiền thu từ bán cổ phần nhà nước để lập Quỹ dự phòng trợ cấp lao động dôi dư, bảo đảm chi trả 100% chế độ theo Luật Lao động.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội phối hợp với Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam.
   • Mục tiêu và thời hạn: Thực hiện đồng bộ ngay trong năm 1997–1998 tại tất cả các đơn vị triển khai CPH.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Các chuyên viên, nhà nghiên cứu tại Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư và Ban chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp các cấp có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tham chiếu tin cậy để hoàn thiện các thông tư hướng dẫn thi hành và sửa đổi quy chế tài chính doanh nghiệp.
• Ban lãnh đạo và tổ công tác CPH tại các doanh nghiệp nhà nước: Giám đốc, Kế toán trưởng và đại diện Công đoàn tại các tổng công ty, xí nghiệp trực tiếp áp dụng khung phân tích quy trình 7 bước, phương pháp xử lý công nợ và cơ chế phát hành cổ phiếu cho cán bộ công nhân viên.
• Học viên, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Luật Kinh tế: Nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu lịch sử lập pháp và chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế thời kỳ đầu Đổi mới tại các trường đại học khối luật, kinh tế.
• Các tổ chức tư vấn tài chính, công ty kiểm toán và nhà đầu tư: Cung cấp góc nhìn pháp lý chuẩn xác về cơ chế xác định giá trị tài sản, quyền mua bán cổ phiếu và triển vọng phát triển của các công ty cổ phần hình thành sau chuyển đổi.

Câu hỏi thường gặp

Bản chất của cổ phần hóa DNNN tại Việt Nam khác gì so với tư nhân hóa ở các nước khác?

Cổ phần hóa ở nước ta không nhằm mục đích tư nhân hóa hay làm mất đi tài sản nhà nước. Tiền thu được từ bán cổ phần được tái đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh tại các ngành hạ tầng và lĩnh vực mũi nhọn. Nhà nước vẫn duy trì tỷ lệ cổ phần chi phối ở các ngành trọng yếu, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa và vai trò điều tiết vĩ mô.

Tại sao 7 doanh nghiệp được chọn thí điểm theo Quyết định 203/CT năm 1992 lại không thể hoàn thành CPH?

Do giai đoạn 1992–1993 các thông tư hướng dẫn về tài chính, lao động chưa được ban hành kịp thời. Cơ chế định giá tài sản và xử lý các khoản nợ vay phức tạp khiến ban lãnh đạo doanh nghiệp e ngại rủi ro trách nhiệm pháp lý khi thiếu hành lang luật rõ ràng, dẫn đến việc các đơn vị lần lượt xin rút lui khỏi danh sách thí điểm.

Quy mô vốn bao nhiêu thì một doanh nghiệp nhà nước đủ điều kiện để thực hiện cổ phần hóa?

Theo quy định tại Nghị định 28/CP và Thông tư liên bộ số 01-41/TT-LB, đối tượng CPH ưu tiên là các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ có vốn đầu tư nhà nước từ dưới 100 tỷ đồng (đối với ngành thương mại, dịch vụ) và dưới 200 tỷ đồng (đối với ngành công nghiệp sản xuất), có mức vốn pháp định tối thiểu từ 250 triệu đến 1 tỷ đồng.

Quyền lợi của người lao động trong doanh nghiệp được pháp luật bảo đảm như thế nào khi CPH?

Thông tư 17/LĐTBXH-TT và Thông tư 50-TC/TCDN quy định người lao động được ưu tiên mua cổ phần theo giá ưu đãi hoặc trả góp dài hạn. Toàn bộ người lao động dôi dư không thể tiếp tục bố trí công việc mới được hưởng đầy đủ 100% chế độ trợ cấp mất việc làm hoặc hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề từ Quỹ hỗ trợ sắp xếp doanh nghiệp.

Cổ phần hóa DNNN có mối liên hệ như thế nào đối với sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam?

CPH là điều kiện tiên quyết tạo ra nguồn "hàng hóa" chất lượng cao (gồm cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp) cho thị trường chứng khoán. Việc chuyển đổi thành công các đơn vị như Cơ điện lạnh REE hay Transimex đã tạo nguồn cổ phiếu niêm phong phú, đặt nền móng kỹ thuật trực tiếp cho sự vận hành của Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh.

Kết luận

• Luận văn đã khái quát hóa và làm sáng tỏ bản chất pháp lý của CPH DNNN như một phương thức chuyển dịch cơ cấu sở hữu văn minh, tách bạch quyền tài sản của Nhà nước khỏi quyền điều hành sản xuất kinh doanh.
• Công trình phân tích toàn diện bức tranh thực trạng hơn 6.052 DNNN giai đoạn 1991–1996, chỉ rõ nguyên nhân khiến giai đoạn thí điểm chỉ chuyển đổi được 5 đơn vị do ách tắc quy trình định giá và nợ nần.
• Hệ thống hóa toàn bộ khung pháp lý hiện hành, chỉ ra những điểm bất cập, mâu thuẫn giữa Luật Công ty 1990, Luật Doanh nghiệp Nhà nước 1995 và Nghị định 28/CP.
• Đề xuất mô hình quy trình CPH 3 bước tinh gọn, minh bạch, kết hợp bắt buộc sử dụng kiểm toán độc lập để đẩy nhanh tiến độ thẩm định giá trị tài sản.
• Xác lập các giải pháp căn cơ về phân loại danh mục doanh nghiệp, chính sách cổ phần ưu đãi và bảo vệ quyền lợi an sinh xã hội cho người lao động.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, góp phần hoàn thiện khung thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Bước đi tiếp theo cần tập trung vào việc nghiên cứu tác động của các văn bản sửa đổi (như Nghị định 25/CP năm 1997 và Luật Doanh nghiệp giai đoạn tiếp theo). Quý độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà quản lý quan tâm có thể khai thác toàn văn tài liệu tại hệ thống thư viện chuyên ngành để phục vụ công tác nghiên cứu và thực thi chính sách.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn dé lý luận về Cổ phần hoá doanh nghiệp nha nước Chương 2: Thực trạng pháp luật về Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước Chương 3: Những vấn đề đặt ra và một số kiến giải góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý về Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước * PHAN KẾT LUẬN. CHUONG 1 NHỮNG VAN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BAN VỀ CO PHAN HOA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 1⁄1: KHÁI LUẬN VỀ CỔ PHẦN HOÁ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 1.1: Khái niệm cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước. Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước ( sau đây gọi tắt là cổ phần hoá) là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta nhằm cải cách khu vực kinh tế quốc doanh để đáp ứng với yêu cầu của việc chuyển đối nền kinh tế từ nền kinh tế tập trung bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, hoạt động theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của nhà nước theo định hướng Xã hội chủ nghĩa, để thực hiện tốt chủ trương này, trước hết đòi hỏi chúng ta phải làm rõ thực chất vấn dé cổ phần hoá là gì ?. Cổ phần hoá là một vấn dé hết sức mới mẻ và rất phức tạp, do vay cho đến nay vẫn còn chưa có sự thống nhất về mặt khái niệm, những khái niệm như cổ phần hóa, tư nhân hóa, Công ty hoá.

còn chưa được hiểu một cách đầy đủ và thống nhất. Do đó trước tiên cần tìm hiểu và đi đến sự nhất trí về vấn đề này. Tiên thế giới,ở một số nước có nền kinh tế thị trường, trong quá trình cải cách khu vực kinh tế nhà nước,Cổ phần hoá gần như đồng nhất với Công ty hoá kinh tế quốc doanh, được hiểu là quá trình chuyển hoá doanh nghiệp nhà nước thành Công ty cổ phần chỉ có một cổ đông duy nhất là nhà nước, di nhiên sau khi thành lập, các công ty cổ phần này có thể phát hành cổ phần mới hoặc bán cổ phần cũ cho các thành phần kinh tế khác. Ở Việt Nam, thea Luật công ty thi công ty phải có ít nhất hai thành viên ngay từ khi thành lập (đối với gông ty cổ phần số thành viên tối thiểu là 7).

Vì vậy muốn chuyển doanh nghiệp nhà nước thành Công ty cổ phần (Cổ phần hoá) thì ít nhất phải có 7 thành viên mua cổ phân của doanh nghiệp đó. Như vậy Công ty hoá doanh nghiệp Nhà nước được hiểu là chuyển doanh nghiệp Nhà nước từ chỗ chỉ có một chủ sở hữu duy nhất là Nhà nước sang hoạt động dưới hình thức Công ty, tức là có từ hai chủ sở hữu trở lên. Thực tế ở Việt Nam đã có một số doanh nghiệp Nhà nước chuyển sang dang Công ty Công tư hợp doanh, Công ty TNHH. Tư nhân hoá đoanh nghiệp nhà nước là quá trình chuyển toàn bộ hoặc một phần vốn, tài sản và quyền quản lý của nhà nước sang sở hữu tư nhân, quá trình tư nhân hoá có thể thực hiện bằng nhiều cách như bán toàn bộ, bán một phần, cho không hoặc chuyển sang hoạt động dưới hình thức Công ty.

Ở một số nước phương tây, tư nhân hoá là một giải pháp cơ bản nhằm cơ cấu lại hoạt động của bộ phận kinh tế quốc doanh. Cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước được hiểu là quá trình chyén toàn bộ hoặc một phần tài sản và quyền quản lý doanh nghiệp Nhà nước sang các thành phần kinh tế khác dưới dạng Công ty cổ phần. Doanh nghiệp Nhà nước sau khi cổ phần hoá chuyển sang hình thức Công ty cổ phần. Như vậy cổ phần hoá và Công ty hoá là những giải pháp để tư nhân hoá doanh nghiệp Nhà nước.

Tuy nhiên, trong điều kiện Việt Nam, không thể đồng nhất Cổ phần hoá với tư nhân hoá kinh tế quốc doanh, điều này xuất phát từ bản chất, mục tiêu và ; A) OL Sea ở” tầm quan trọng đặc biệt của vấn dé Cổ phần hoá/nước ta. Bản chất của Cổ phần hoá ở nước ta không phải nhằm tư nhân hoá tài sản quốc gia. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Dang đã khẳng định : “ Trong quá trình Cổ phần hoá, tiền thu được do bán cổ phần của nhà nước phải đầu tư lại để mở rộng sản xuất kinh doanh, làm cho tài sản thuộc sở hữu của nhà nước ngày càng tăng lên chứ Cổ phần hoá không đồng nghĩa với tư nhân hoá”). Như vậy, việc nhà nước xác định giá trị doanh nghiệp, chia thành cổ phần phát hành cổ phiếu bán cho các đối tượng khác nhau, thu hồi vốn để đầu tư cho các công trình khác hoàn toàn không làm tài sản thuộc sở hữu nhà nước mất đi mà chỉ làm thay đồi hình thái giá trị của nó , Mục tiêu đặt ra của chủ trương cổ phần hoá ở nước ta không phải là nhằm xoá bỏ bản chất kinh tế của doanh nghiệp nhà nước mà trước hết là để tạo ra một hình thức tổ chức quản lý sản xuất thích ứng với cơ chế thị trường phát triển, trên cơ sở đó cho phép nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp tăng cường sức mạnh của kinh tế quốc doanh nói riêng và tăng cường sức mạnh của chủ nghĩa xã hội nói chung , Việc Cổ phần hoá - xét vệ phương diện chính trị nhằm thực hiện chính sách kinh tế nhiều thành phần tạo động lực cho người đầu tư, người có cổ phần và người lao động tham gia tích cực hơn vào việc quản lý doanh nghiệp để nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

- Về phương điện kinh tế; Cổ phan hoá nhằm đa dang hoá nguồn vốn, doanh (1) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng nghiệp nhà nước chuyển sang hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần: Nhà nước và các cổ đông cùng góp vốn, cùng chia lãi theo kết quả hoạt động của doanh nghiệp. Đây là hình thức sản xuất kinh doanh mới nhằm khai thác mọi tiềm năng, tạo thêm của cải cho xã hội. - Về xã hội : Cổ phần hoá nhằm xác lập quyền làm chủ thực sự cho người lao động , người lao động từ vị trí người làm thuê đã trở thành người chủ sở hữu đồng thời cũng là người trực tiếp tiến hành hoạt động sẵn xuất kinh doanh và tham gia thực sự vào quản lý doanh nghiệp. - Về phương diện pháp lý : Cổ phần hoá là một giải pháp pháp lý nhằm thay đổi một số chế định về quản lý đối với kinh tế quốc doanh khắc phục tình trạng kém hiệu quả và chứa đựng nhiều tiêu cực của khu vực kinh tế này.

Rõ ràng, Cổ phần hoá là một giải pháp có tầm quan trọng đặc biệt đối với công cuộc đổi mới nền kinh tế ở nước ta. Vậy thực chất Cổ phần hoá ở nước ta hiện nay là gì ? Nghị định 28/CP ngày 07/05/1996 của Chính phủ về chuyển một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần ( sau đây gọi tat là nghị định 28/CP) tại diéu 1 đã xác định ; Cổ phần hoá là “ Chuyển một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần”, Vấn đề này đã được xác định rõ hơn trong thông tư số 50 TC/TCDN ngày 30/08/1996 của Bộ tài chính ( gọi tắt là thông tư 50 TC/TCDN): “Doanh nghiệp nhà nước chuyển thành công ty cổ phần (hay còn gọi là Cổ phần hoá ) là một biện pháp chuyển doanh nghiệp từ sở hữu nha nước sang hình thức sở hữu nhiều thành phần, trong đó tồn tại một phần sở hữu nhà nước. Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước nhằm huy động các nguồn vốn cho đầu tư phát triển sản xuất, thúc đẩy quá trình xử lý và khắc phục những tồn tai hiện thời của doanh nghiệp nhà nước, tạo điều kiện cho những người góp vốn và người lao động thực sự làm chủ doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp”, Từ những qui định trên ta thấy : Quá trình Cổ phần hoá phải giải quyết được những vấn đề sau: - Về sở hữu: Cổ phần hoá chính là đa dạng hoá quyền sở hữu doanh nghiệp nhà nước , chủ sở hữu được cụ thể hoá, tách bạch quyền sở hữu ra khỏi quyền kinh doanh. - Về hoạt động: Xoá bỏ cung cách hoạt động theo kiểu mệnh lệnh hành chính, cắt bỏ sự can thiệp trực tiếp của nhà nước vào hoạt động của doanh nghiệp.

6 Xác lập được quyền tự chủ sản xuất kinh doanh thực sự, tự quyết đính phương án sản xuất kinh doanh, tự tổ chức hoạt động kinh doanh cho phù hợp với cơ chế thị trường. Mọi hoạt động của doanh nghiệp phải xuất phát từ nhu cầu lợi ích và phù hợp với qui luật giá tri. - Về quản lý: Cổ phân hoá làm thay đổi phương thức quản lý, cơ cấu tổ chức-cơ chế quản lý của doanh nghiệp được tổ chức theo luật công ty đã ban hành và các luật khác. - Về hiệu quả: Cổ phần hoá phải bảo đảm sản xuất kinh doanh phát triển, nâng cao được hiệu quả kính tế của doanh nghiệp.

Cơ sở pháp lý chi phối vấn dé Cổ phần hoá là các qui định của hiến pháp 1992, về quyền tự do kinh doanh, quyền bình đẳng trước pháp luật của mọi thành phần kinh tế, về đa dạng hoá hình thức sở hữu. Điều 15 Hiến pháp 1992 đã xác định rõ : “ Nhà nước phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN. Điều 22 còn qui định: “ Các cơ sở sản xuất kinh doanh thuộc mọi thành phần đều bình đẳng. doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế được liên doanh, liên kết với cá nhân, tổ chức kinh tế trong ya ngoài nước theo qui định của pháp luật”.

Trong đó: “Kinh tế quốc doanh được củng cố và phát triển nhất là trong những ngành và finh vực then chốt , giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân” (điều 19). Như vậy nhà nước có thể tiến hành cổ phần hoá những doanh nghiệp nhà nước không thuộc lĩnh vực then chốt đồng thời nhà nước sé giữ một tỉ lệ cổ phần chi phối đối với một số doanh nghiệp nhất định. Cổ phan hoá còn dựa trên cơ sở các qui định của luật doanh nghiệp nha nước về quản lý phần vốn góp của nhà nước ở các doanh nghiệp ( có sự tham gia của các thành phần kinh tế khác) trong đó xác định rõ quyển và nghĩa vụ của người đại diện sở hữu nhà nước trong việc quản lý cổ phần chi phối và cổ phần đặc biệt của nhà nước trong các doanh nghiệp.