Luận án về cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai tại Cần Thơ giai đoạn 2011-2020

Quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai đóng vai trò then chốt trong việc định hướng phát triển kinh tế - xã… 159 trang · Trường Đại Học Cần Thơ · 2022.

• Tác giả: Nguyễn Minh Thông
• Người hướng dẫn: PGS. Phan Trung Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Quản Lý Đất Đai
• Đề tài: Cơ Chế Quản Lý Nhà Nước Về Quy Hoạch Sử Dụng Đất Đai Cho Phát Triển Bền Vững
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.1.1. Mục tiêu chung
• 1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa của luận án
• 1.4.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.4.3. Những điểm mới của luận án
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI
• 2.1. Một số khái niệm có liên quan
• 2.2. Quy hoạch sử dụng đất đai
• 2.3. Phát triển bền vững và quy hoạch sử dụng đất đai hướng đến phát triển bền vững
• 2.4. Quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai
• 2.4.1. Cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai
• 2.4.1.1. Cơ quan quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất
• 2.4.1.2. Chính sách, pháp luật về quy hoạch sử dụng đất
• 2.4.1.3. Phương pháp, quy trình kỹ thuật quy hoạch sử dụng đất
• 2.4.1.4. Cơ chế quản lý nhà nước về Quy hoạch sử dụng đất ở một số nước phát triển trên thế giới
• 2.5. Tổng quan về thành phố Cần Thơ
• 2.5.1. Khái quát điều kiện tự nhiên, tài nguyên và môi trường
• 2.5.2. Tình hình phát triển kinh tế xã hội thành phố Cần Thơ
• 2.5.3. Dân số, lao động, việc làm và nhà ở
• 2.5.4. Thực trạng phát triển kết cấu hạ tầng
• 2.5.5. Hướng phát triển thành phố Cần Thơ đến năm 2030
• 2.6. Các nghiên cứu có liên quan và đề xuất mô hình nghiên cứu
• 2.6.1. Các nghiên cứu việc xác định yếu tố ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất
• 2.6.2. Đề xuất mô hình nghiên cứu
• 2.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.1.1. Số liệu thứ cấp
• 3.1.2. Số liệu sơ cấp
• 3.2. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.2.1. Kiểm định Cronbach’s Alpha
• 3.2.2. Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA)
• 3.2.3. Phân tích hồi quy đa biến
• 3.2.4. Phân tích SWOT
• 3.3. Các bước thực hiện đề tài và mô hình nghiên cứu luận án
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai
• 4.1.1. Kết quả thực hiện quy hoạch sử dụng đất 2011 - 2020
• 4.1.2. Đánh giá thuận lợi khó khăn trong việc thực hiện quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011-2020
• 4.2. Xác định các yếu tố ảnh hưởng quy hoạch sử dụng đất đai
• 4.2.1. Thống kê mô tả mẫu khảo sát
• 4.2.2. Kiểm định độ tin cậy thang đo biến độc lập và biến phụ thuộc
• 4.2.3. Phân tích yếu tố khám phá
• 4.2.4. Phân tích các thành phần trong nhân tố
• 4.2.5. Phân tích hồi quy
• 4.2.6. So sánh tương quan góc nhìn giữa người dân, nhà doanh nghiệp, nhà quản lý về các yếu tố ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất
• 4.3. Mối quan hệ giữa quy hoạch sử dụng đất đai và các loại hình quy hoạch khác
• 4.3.1. Những điểm chung của các loại hình quy hoạch
• 4.3.2. Những điểm khác biệt giữa các loại hình quy hoạch
• 4.3.3. Một số vấn đề bất cập trong công tác quản lý nhà nước về quy hoạch
• 4.4. Đề xuất giải pháp về cơ chế trong quy hoạch sử dụng đất theo hướng phát triển bền vững
• 4.4.1. Nhóm giải pháp chung
• 4.4.2. Nhóm giải pháp riêng cho thành phố Cần Thơ
• 4.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Nhà Nước Về Quy Hoạch Đất Đai

Quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai đóng vai trò then chốt trong việc định hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và đảm bảo an ninh quốc phòng. Theo Karl Marx, đất đai là tài sản vĩnh viễn của loài người, là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại và sản xuất. Quy hoạch sử dụng đất là quá trình phân bổ và khoanh vùng đất đai cho các mục tiêu phát triển, dựa trên tiềm năng và nhu cầu sử dụng đất của các ngành, lĩnh vực. Việc quản lý hiệu quả quy hoạch đất đai góp phần vào phát triển bền vững, đảm bảo sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất đai cho các thế hệ hiện tại và tương lai. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều bất cập trong công tác này, đòi hỏi sự đổi mới và nâng cao chất lượng quản lý.

1.1. Khái Niệm Cơ Bản Về Quy Hoạch Sử Dụng Đất Đai

Quy hoạch sử dụng đất đai là việc phân bổ và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng đất đai của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng kinh tế - xã hội và đơn vị hành chính trong một khoảng thời gian xác định (Khoản 2, Điều 3, Luật Đất đai 2013). Đây là công cụ quan trọng để nhà nước điều tiết thị trường đất đai, đảm bảo sử dụng đất đai hiệu quả và bền vững.

1.2. Vai Trò Của Quy Hoạch Đất Đai Trong Phát Triển Bền Vững

Phát triển bền vững là mục tiêu toàn cầu, đòi hỏi sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Quy hoạch sử dụng đất đai đóng vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa mục tiêu này. Việc quy hoạch hợp lý giúp sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên đất đai, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời tạo điều kiện cho phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân. Quy hoạch đất đai cần xem xét đến các yếu tố như biến đổi khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học và đảm bảo an ninh lương thực.

II. Thách Thức Trong Quản Lý Quy Hoạch Sử Dụng Đất Hiện Nay

Mặc dù đã đạt được những kết quả nhất định, công tác quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức. Một số địa phương chậm trễ trong việc phê duyệt kế hoạch sử dụng đất cấp huyện, ảnh hưởng đến việc giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất. Chất lượng quy hoạch còn thấp, thiếu đồng bộ và tính khả thi, dẫn đến việc phải điều chỉnh, bổ sung nhiều lần. Công tác quản lý, kiểm tra, giám sát chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng vi phạm quy hoạch diễn ra phổ biến. Việc lấy ý kiến người dân về quy hoạch chưa thực sự được chú trọng.

2.1. Bất Cập Trong Lập Thẩm Định Và Phê Duyệt Quy Hoạch

Công tác lập, thẩm định, phê duyệt quy hoạch chưa phù hợp về thời gian, nội dung với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Chất lượng của nhiều quy hoạch còn thấp, thiếu đồng bộ trong sử dụng đất thể hiện ở việc các quy hoạch phải điều chỉnh, bổ sung nhiều lần; thiếu tính khả thi, không đảm bảo nguồn lực đất đai để thực hiện (Lê Thị Phúc, 2008).

2.2. Thiếu Đồng Bộ Trong Quản Lý Và Giám Sát Thực Hiện Quy Hoạch

Việc không đồng nhất các chỉ tiêu thống kê các loại đất dẫn đến việc đánh giá các chỉ tiêu thực hiện quy hoạch không đầy đủ, chính xác. Lực lượng cán bộ chuyên trách cho công tác này còn nhiều hạn chế về năng lực. Công tác quản lý, kiểm tra, giám sát chưa chặt chẽ, thường xuyên dẫn tới tình trạng vi phạm quy hoạch diễn ra phổ biến nhưng chưa được phát hiện và xử lý kịp thời và gây thiệt hại không nhỏ về kinh tế.

2.3. Hạn Chế Trong Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Vào Quy Hoạch Đất Đai

Công tác lấy ý kiến của nhân dân về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai chưa thực sự được chú trọng (Ngô Thạch Thảo Ly và ctv, 2019). Điều này dẫn đến việc quy hoạch không phản ánh đầy đủ nhu cầu và nguyện vọng của người dân, gây ra những mâu thuẫn và khiếu kiện liên quan đến đất đai.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Cơ Chế Quản Lý Nhà Nước Về Đất Đai

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai và hướng tới phát triển bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao năng lực cán bộ, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng và tăng cường kiểm tra, giám sát. Việc thực hiện hiệu quả các giải pháp này sẽ góp phần quan trọng vào việc sử dụng hợp lý và bền vững nguồn tài nguyên đất đai.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Quy Hoạch Sử Dụng Đất

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật về đất đai để đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất và phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần hoàn thiện các quy định về quy hoạch sử dụng đất, bao gồm quy trình lập, thẩm định, phê duyệt, điều chỉnh quy hoạch, cũng như các quy định về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan. Cần có cơ chế để giải quyết các tranh chấp liên quan đến quy hoạch đất đai một cách công bằng và minh bạch.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Quản Lý Đất Đai Các Cấp

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ quản lý đất đai các cấp. Đặc biệt, cần chú trọng đào tạo về quy hoạch sử dụng đất, quản lý tài nguyên đất, đánh giá tác động môi trường và giải quyết tranh chấp đất đai. Cần có chính sách thu hút và giữ chân cán bộ giỏi, có tâm huyết với công việc.

3.3. Tăng Cường Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Quản Lý Đất Đai

Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý đất đai, bao gồm xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai thống nhất, số hóa bản đồ quy hoạch, ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và các phần mềm quản lý đất đai hiện đại. Việc ứng dụng công nghệ thông tin sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, giảm thiểu sai sót và tăng cường tính minh bạch.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Đánh Giá Quy Hoạch Sử Dụng Đất Cần Thơ

Nghiên cứu tại thành phố Cần Thơ cho thấy việc thực hiện quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011-2020 chưa đạt được kế hoạch đề ra. Có 05 nhóm yếu tố chính (kinh tế, xã hội, môi trường, chính sách pháp luật và con người) và 17 yếu tố phụ tác động đến quy hoạch sử dụng đất. Nghiên cứu đề xuất 05 nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai cho phát triển bền vững. Trong thời gian tới, để quy hoạch sử dụng đất được thực hiện tốt hơn, nhà nước cần tham khảo ý kiến của nhiều đối tượng (người dân, nhà doanh nghiệp, cán bộ chuyên môn, nhà quản lý) nhằm tìm tiếng nói chung trong chia sẻ lợi ích từ quy hoạch sử dụng đất mang lại.

4.1. Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Quy Hoạch Đất Đai Cần Thơ

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có 05 nhóm yếu tố chính (kinh tế, xã hội, môi trường, chính sách pháp luật và con người) và 17 yếu tố phụ tác động đến quy hoạch sử dụng đất. Các yếu tố này bao gồm tăng trưởng kinh tế, biến động dân số, ô nhiễm môi trường, chính sách đất đai và năng lực quản lý của cán bộ. Việc hiểu rõ các yếu tố này là cơ sở để đưa ra các giải pháp quy hoạch phù hợp.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Cụ Thể Cho Thành Phố Cần Thơ

Nghiên cứu đề xuất 05 nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai cho phát triển bền vững tại thành phố Cần Thơ. Các giải pháp này bao gồm tăng cường sự tham gia của cộng đồng, nâng cao chất lượng quy hoạch, tăng cường kiểm tra, giám sát và giải quyết tranh chấp đất đai.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Đất Đai Bền Vững

Quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo phát triển bền vững. Việc hoàn thiện cơ chế quản lý, nâng cao chất lượng quy hoạch và tăng cường sự tham gia của cộng đồng là những yếu tố quan trọng để sử dụng hiệu quả và bền vững nguồn tài nguyên đất đai. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng dân số, việc quản lý đất đai một cách khoa học và hợp lý càng trở nên cấp thiết.

5.1. Hướng Đến Quy Hoạch Đất Đai Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, quy hoạch sử dụng đất đai cần xem xét đến các yếu tố như ngập lụt, xâm nhập mặn và sạt lở bờ sông. Cần có các giải pháp quy hoạch để bảo vệ các khu vực dễ bị tổn thương và đảm bảo an toàn cho người dân.

5.2. Đảm Bảo An Ninh Lương Thực Thông Qua Quy Hoạch Đất Nông Nghiệp

Quy hoạch sử dụng đất đai cần ưu tiên bảo vệ đất nông nghiệp, đặc biệt là đất trồng lúa, để đảm bảo an ninh lương thực. Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân và khuyến khích sản xuất nông nghiệp bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công tác quản lý nhà nước về đất đai thông qua công cụ quy hoạch giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng không gian, phân bổ nguồn lực và kiểm soát quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Xuất phát từ quan điểm của Karl Marx rằng "đất đai là tài sản mãi mãi với loài người, là điều kiện để sinh tồn, là điều kiện không thể thiếu được để sản xuất, là tư liệu sản xuất cơ bản trong nông, lâm nghiệp", quy hoạch sử dụng đất đai được xác định theo Khoản 2 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013 là việc phân bố và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng và đơn vị hành chính trong một khoảng thời gian xác định.

Trong thực tiễn quản lý đất đai tại Việt Nam, công tác lập, thẩm định và thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất bộc lộ nhiều điểm bất cập. Các nghiên cứu thực tế chỉ ra rằng việc phê duyệt kế hoạch sử dụng đất cấp huyện còn chậm so với quy định, ảnh hưởng trực tiếp đến việc giao đất, cho thuê đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất (Phan Trung Hiền và Nguyễn Tấn Trung, 2016). Sự thiếu đồng bộ về thời gian và nội dung giữa quy hoạch sử dụng đất với quy hoạch hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội khiến nhiều quy hoạch có chất lượng thấp, phải điều chỉnh nhiều lần và thiếu tính khả thi (Lê Thị Phúc, 2008). Thêm vào đó, việc thiếu thống nhất trong chỉ tiêu thống kê phân loại đất, hạn chế về năng lực đội ngũ cán bộ, công tác thanh tra giám sát chưa thường xuyên và việc lấy ý kiến nhân dân còn mang tính hình thức (Ngô Thạch Thảo Ly và ctv, 2019) đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đánh giá toàn diện cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai.

Mục tiêu chung của luận án là đánh giá kết quả thực hiện quy hoạch sử dụng đất trong giai đoạn 2011 - 2020, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất làm cơ sở đề xuất cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất cho phát triển bền vững, nghiên cứu điển hình tại địa bàn thành phố Cần Thơ.

Bốn mục tiêu cụ thể được xác định rõ:

1. Đánh giá thực trạng công tác quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai trong giai đoạn 2011 - 2020.
2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất đai trong điều kiện thực tế tại thành phố Cần Thơ.
3. Làm rõ mối quan hệ giữa quy hoạch sử dụng đất đai và các loại hình quy hoạch khác.
4. Đề xuất cơ chế và giải pháp quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai hướng đến mục tiêu phát triển bền vững.

Giả thuyết nghiên cứu của luận án đặt ra là: Tất cả các nhóm yếu tố bao gồm kinh tế, xã hội, môi trường, thể chế pháp lý và các yếu tố khác (năng lực cán bộ, tầm nhìn, tính kế thừa) đều có tác động có ý nghĩa đến quy hoạch sử dụng đất đai tại địa bàn nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai, các nhân tố tác động và mối quan hệ giữa các loại hình quy hoạch. Đối tượng điều tra khảo sát thực địa bao gồm 03 nhóm: người sử dụng đất có đất nằm trong vùng quy hoạch, cán bộ quản lý/chuyên môn về quản lý đất đai, và các doanh nghiệp đầu tư kinh doanh bất động sản.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Địa bàn hành chính thành phố Cần Thơ.
• Thời gian: Số liệu thứ cấp phục vụ đánh giá hiện trạng và kết quả thực hiện quy hoạch được thu thập trong giai đoạn 2010 - 2020; các số liệu khảo sát sơ cấp được thực hiện trong thời gian triển khai nghiên cứu sinh.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các nền tảng lý thuyết và công trình nghiên cứu trong nước cũng như quốc tế về đất đai, quy hoạch sử dụng đất và phát triển bền vững:

Về khái niệm và phương pháp luận quy hoạch: Khái niệm đất đai được tổng thuật từ giác độ địa lý của Brinkman và Smyth (1973), định nghĩa tại Hội nghị Môi trường Rio de Janeiro (1993), quan điểm của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO, 1993, 1999, 2000), Fresco et al. (1992), Lê Quang Trí (2005), và quy định của các bộ Luật Đất đai năm 1993, 2003, 2013. Định nghĩa phát triển bền vững dựa trên báo cáo của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987) và nghiên cứu của Nguyễn Hữu Ngữ (2010).

Về các phương pháp kỹ thuật quy hoạch: Tác giả điểm lại sự phát triển của các công cụ hỗ trợ quy hoạch qua các thời kỳ:

• Phương pháp đánh giá đa tiêu chuẩn (Multi-Criteria Evaluation - MCE) được Voogd (1983) phát triển nhằm giải quyết mâu thuẫn đa mục tiêu.
• Ứng dụng Hệ thống thông tin địa lý (GIS) của Yialouris et al. (1997) và sự tích hợp GIS - MCE của Mendoza (1997).
• Quy trình 10 bước quy hoạch sử dụng đất của FAO (1993) và phương pháp quy hoạch sử dụng đất có sự tham gia của người dân (PLUP) được FAO (1999) và Christ (1999) chuẩn hóa.
• Mô hình tích hợp FAO-MCE của Nguyễn Hiếu Trung (2006) kết hợp kỹ thuật tổ hợp trọng số tuyến tính (WLC) của Beinat và Nijkamp (1998).
• Phương pháp phân tích tối ưu quy hoạch sử dụng đất (LUPAS) dựa trên quy hoạch tuyến tính đa mục tiêu (IMGLP) của Hoanh et al. (1998) và các phân tích về hạn chế của LUPAS từ Tawang et al. (2000), Ismail et al. (2001), Lai et al. (2002), cùng mô hình toán tối ưu của Bùi Thế Tâm và Bùi Minh Trí (1996).

Về kinh nghiệm quốc tế: Luận án phân tích cơ chế quản lý quy hoạch đất đai tại Hà Lan, Thụy Điển, Hàn Quốc, Canada và Trung Quốc (Nguyễn Thảo, 2013; Nguyễn Hữu Ngữ, 2010), rút ra bài học về phân cấp thẩm quyền, quy trình tham vấn cộng đồng, tính linh hoạt của kỳ quy hoạch và việc thiết lập ranh giới bảo vệ nghiêm ngặt đối với đất nông nghiệp.

Về các yếu tố ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất: Luận án phân loại các nghiên cứu đi trước thành 05 nhóm yếu tố trọng tâm:

Nhóm yếu tố	Tác giả và năm công bố	Phương pháp áp dụng	Kết quả và nội dung chính
Kinh tế	Nguyễn Hữu Ngữ và ctv (2020)	Thang đo Likert	Nguồn vốn và tổ chức thực hiện ảnh hưởng lớn nhất đến tạo quỹ đất
	Huỳnh Phú Hiệp và ctv (2019)	Phân tích MCA kết hợp AHP	Nhóm kinh tế - xã hội quyết định kết quả thực hiện kế hoạch đất đai Cần Thơ
	Lê Anh Tuấn và Võ Quang Minh (2015)	Tổng hợp phân tích	Xác định 8 yếu tố tác động chủ đạo (vốn, thị trường, việc làm, tái định cư...)
Xã hội	Nguyễn Việt Phương và ctv (2017)	Mô hình ITLUP, JICA-STRADA	Tương tác giữa quy hoạch sử dụng đất và mạng lưới giao thông vận tải
	Đinh Thanh Sang (2017)	PRA	Tầm quan trọng của sự tham gia từ nhân tố uy tín trong cộng đồng
	Miljković J. Z. (2012)	Tổng hợp tài liệu	Gia tăng dân số đô thị và áp lực lên sử dụng đất vùng ven đô
	Toan T. và Van Dong D. (2020)	Lược khảo tài liệu	Tích hợp giao thông vào quy hoạch sử dụng đất theo mô hình Singapore
	H. Barton (2009)	Phân tích tài liệu	Lối sống, sức khỏe cộng đồng và ô nhiễm tác động đến hình thái đô thị
Môi trường	Vũ Thùy Linh và ctv (2019)	SWAT, HEC-RAS, Mann-Kendall	Ngập lụt và xâm nhập mặn ảnh hưởng đến quy hoạch đất tại TP.HCM/Cần Giờ
	Gordon A. et al. (2009)	Zonation	Tích hợp dữ liệu loài bị đe dọa vào quy hoạch bảo tồn đất đai
	Lovell S. (2010)	Tổng quan tài liệu	Nông nghiệp đô thị và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu
Thể chế, Pháp luật	Hồ Kiệt và ctv (2014)	Nghiên cứu trường hợp	Bất cập chính sách và quy hoạch đất vùng ven đô tại Phú Vang, Thừa Thiên Huế
	Lê Nguyên Ly Ly và Nhữ Thị Xuân (2021)	Đánh giá chính sách	Đánh giá hiệu quả phương án quy hoạch đất đai tại An Lão, Bình Định
	Norman I. F. và Fainstein (1987)	Phân tích thể chế	Sự thay đổi chính sách phát triển kinh tế tác động đến quy hoạch đất tại Mỹ
Con người & Năng lực	FAO (1993); Võ Văn Việt (2008)	Tham vấn cộng đồng	Sự đồng thuận xã hội và năng lực của đội ngũ quản lý trong lập quy hoạch
	Vũ Thị Minh Huệ (2019)	WebGIS mã nguồn mở	Ứng dụng công nghệ hỗ trợ dự báo nhu cầu sử dụng đất
	Suhardiman D. (2019)	Nghiên cứu so sánh	Sự tranh chấp quyền lực cấp địa phương và yêu cầu công bằng xã hội tại Lào

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết là: Mặc dù đã có các công trình đánh giá riêng lẻ từng khía cạnh kinh tế, kỹ thuật hoặc chính sách, nhưng chưa có nghiên cứu nào tích hợp đầy đủ 05 nhóm yếu tố (kinh tế, xã hội, môi trường, thể chế pháp lý, con người) bằng mô hình định lượng EFA và hồi quy đa biến; đồng thời đối sánh trực tiếp sự sai biệt trong góc nhìn giữa 03 chủ thể (người dân, cán bộ quản lý, doanh nghiệp bất động sản) và làm rõ các điểm xung đột kỹ thuật - pháp lý giữa quy hoạch sử dụng đất với các quy hoạch chuyên ngành khác tại đô thị trung tâm vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên mô hình định lượng gồm 05 nhóm biến độc lập với 17 biến quan sát, đo lường tác động đến biến phụ thuộc là quy hoạch sử dụng đất đai hướng đến phát triển bền vững:

Nhóm biến	Mã hóa	Tên biến quan sát cụ thể	Thang đo
Kinh tế	KT1	Nguồn kinh phí chi cho quy hoạch (lập, triển khai, điều chỉnh)	Likert 1-5
	KT2	Tăng trưởng kinh tế	Likert 1-5
	KT3	Cơ cấu kinh tế	Likert 1-5
Xã hội	XH1	Đặc điểm nhân khẩu học (dân số, dân trí, sinh kế, thu nhập)	Likert 1-5
	XH2	Sự đồng thuận xã hội	Likert 1-5
	XH3	Tốc độ đô thị hóa	Likert 1-5
	XH4	Yếu tố văn hóa – lịch sử, phong tục tập quán	Likert 1-5
Môi trường	MT1	Điều kiện tự nhiên (khí hậu, tài nguyên, khoáng sản)	Likert 1-5
	MT2	Vị trí địa lý	Likert 1-5
	MT3	Biến đổi khí hậu	Likert 1-5
Thể chế, pháp lý	PL1	Các quy định của pháp luật về quy hoạch sử dụng đất	Likert 1-5
	PL2	Công tác kiểm tra, giám sát thực hiện quy hoạch	Likert 1-5
	PL3	Sự đồng bộ giữa các loại hình quy hoạch	Likert 1-5
	PL4	Các quy định, tiêu chí bảo vệ môi trường và phát triển bền vững	Likert 1-5
Yếu tố khác / Con người	K1	Năng lực cán bộ (tham mưu, quản lý, lãnh đạo)	Likert 1-5
	K2	Tầm nhìn và định hướng phát triển	Likert 1-5
	K3	Kinh nghiệm và sự kế thừa từ các kỳ quy hoạch trước	Likert 1-5

Phương pháp thu thập dữ liệu:

• Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo kinh tế - xã hội, báo cáo thống kê đất đai, thuyết minh quy hoạch, bản đồ hiện trạng và quy hoạch sử dụng đất các giai đoạn 2010, 2015, 2020 do Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố Cần Thơ và Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ cung cấp.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp thảo luận nhóm chuyên gia (KIP). Bảng hỏi khảo sát sử dụng thang đo khoảng cách Likert 5 mức độ (1 = Rất không đồng ý; 2 = Không đồng ý; 3 = Trung hòa/Phân vân; 4 = Đồng ý; 5 = Rất đồng ý). Cỡ mẫu thực tế là 300 mẫu, phân bổ đồng đều thành 3 nhóm đối tượng: 100 phiếu người dân trong vùng quy hoạch, 100 phiếu cán bộ quản lý và chuyên môn, 100 phiếu doanh nghiệp bất động sản. Cỡ mẫu này thỏa mãn tiêu chuẩn mẫu phân tích nhân tố của Hair et al. (2006) và Hoàng Trọng & Chu Nguyễn Mộng Ngọc (2005) (tỷ lệ tối thiểu 5 quan sát cho 1 biến đo lường).

Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:

• Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha trên phần mềm SPSS: Thang đo được chấp nhận khi Cronbach’s Alpha nằm trong khoảng 0,60 đến 0,95 (Bland & Altman, 1997; Hair et al., 1998) và hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) lớn hơn 0,30 (Nunnally & Bernstein, 1994).
• Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kiểm tra tính thích hợp qua hệ số Kaiser-Meyer-Olkin (KMO > 0,50; Kaiser, 1974; Norusis, 1994), kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê (Sig. < 0,05), hệ số Eigenvalues > 1, tổng phương sai trích (Total Variance Explained) > 50%, và hệ số tải nhân tố (Factor Loading) > 0,50 (Igbaria et al., 1995).
• Phân tích hồi quy đa biến: Xác định mức độ và chiều hướng tác động của từng nhóm yếu tố đến quy hoạch sử dụng đất, kiểm định mức ý nghĩa thống kê của các hệ số hồi quy (Sig. < 0,05; Đinh Phi Hổ, 2011).
• Phân tích ma trận SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức): Đánh giá tổng hợp công tác quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011 - 2020.
• Phương pháp so sánh và đối chiếu: Phân tích sự tương đồng, khác biệt và bất cập kỹ thuật giữa quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch xây dựng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 trình bày lý do lựa chọn đề tài, tính cấp thiết của công tác quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất trong bối cảnh đô thị hóa và biến đổi khí hậu tại Cần Thơ. Tác giả xác định 01 mục tiêu chung, 04 mục tiêu cụ thể, 04 nội dung nghiên cứu tương ứng và giới hạn phạm vi không gian tại Cần Thơ giai đoạn 2010 - 2020. Chương này khẳng định ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung hệ thống nhân tố ảnh hưởng và ý nghĩa thực tiễn cung cấp cơ sở dữ liệu cho chính quyền địa phương hoàn thiện công tác quản lý đất đai.

Chương 2: Tổng quan quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai

Nội dung chương 2 tập trung phân tích các khái niệm cơ bản về đất đai, quy hoạch sử dụng đất, phát triển bền vững và quản lý nhà nước. Tác giả phân tích hệ thống văn bản pháp lý từ Luật Đất đai năm 1993, Nghị định 68/2001/NĐ-CP, Thông tư 1842/2001/TT-TCĐC, Luật Đất đai 2003, Nghị định 181/2004/NĐ-CP, Thông tư 30/2004/TT-BTNMT đến Luật Đất đai 2013, Nghị định 43/2014/NĐ-CP và Thông tư 29/2014/TT-BTNMT. Hệ thống quy hoạch được mô tả theo cấu trúc 3 cấp (quốc gia, tỉnh, huyện) cùng thẩm quyền của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và cơ quan chuyên môn (Bộ, Sở, Phòng Tài nguyên và Môi trường).

Chương 2 tổng hợp kinh nghiệm quản lý quy hoạch đất đai tại 05 quốc gia (Hà Lan, Thụy Điển, Hàn Quốc, Canada, Trung Quốc); phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hạ tầng kỹ thuật thành phố Cần Thơ (mạng lưới giao thông đường bộ 2.762,84 km, 6 tuyến quốc lộ, hệ thống đường thủy 1.157 km, Cảng Cái Cui, Sân bay Quốc tế Cần Thơ cấp 4E công suất 3 triệu khách/năm, Trung tâm điện lực Ô Môn 2.700 MW, 327/455 trường học đạt chuẩn quốc gia, tỷ lệ 49,9 giường bệnh/10.000 dân) và định hướng theo Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng Quyết định 1533/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ (đến năm 2025 tỷ lệ đô thị hóa đạt 76%, năm 2030 đạt 80%). Từ việc lược khảo tài liệu, tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu 05 nhóm yếu tố và 17 biến quan sát.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết quy trình thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp qua điều tra PRA với 300 mẫu khảo sát. Tác giả thiết lập quy trình phân tích số liệu qua các bước kiểm định độ tin cậy thang đo bằng Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích hồi quy đa biến và thiết lập ma trận phân tích SWOT 2x2 để đánh giá công tác quy hoạch.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là chương nội dung thực nghiệm trọng tâm của luận án, tập trung vào 4 nhóm kết quả:

• Thực trạng và kết quả thực hiện quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011 - 2020: Thông qua số liệu các Bảng 4.1 đến Bảng 4.7, luận án so sánh hiện trạng sử dụng đất các năm 2010, 2015, 2020 với chỉ tiêu quy hoạch được duyệt, chỉ ra việc thực hiện nhiều chỉ tiêu đất phi nông nghiệp và chuyển đổi mục đích sử dụng đất chưa đạt kế hoạch đề ra. Ma trận SWOT (Bảng 4.7) làm rõ các điểm mạnh (vị trí trung tâm vùng, khung pháp lý hoàn thiện dần), điểm yếu (chất lượng quy hoạch thấp, điều chỉnh nhiều lần, năng lực cán bộ chưa đồng đều), cơ hội (chính sách phát triển vùng ĐBSCL, thu hút FDI) và thách thức (áp lực biến đổi khí hậu, xung đột lợi ích giữa các bên liên quan).
• Kết quả kiểm định thống kê và phân tích nhân tố: Các Bảng 4.8 đến 4.14 trình bày chi tiết đặc điểm mẫu khảo sát, kết quả kiểm định Cronbach’s Alpha và phân tích EFA cho các biến độc lập và biến phụ thuộc. Kết quả hồi quy xác nhận cả 05 nhóm yếu tố (Kinh tế, Xã hội, Môi trường, Thể chế pháp lý, Con người/Yếu tố khác) đều có ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất tại Cần Thơ. Luận án chỉ ra sự khác biệt về trọng số đánh giá giữa 3 nhóm: người dân quan tâm nhiều nhất đến sinh kế, bồi thường và môi trường; doanh nghiệp chú trọng đến tính ổn định của quy hoạch và thủ tục đất đai; cán bộ quản lý nhấn mạnh tính pháp lý, cơ chế kiểm tra giám sát và quy trình kỹ thuật.
• Mối quan hệ giữa quy hoạch sử dụng đất và các quy hoạch khác: Luận án chỉ rõ 05 điểm tương đồng và 05 điểm khác biệt giữa quy hoạch sử dụng đất với quy hoạch xây dựng và các quy hoạch ngành. Bảng 4.16 và 4.17 phân tích cụ thể sự bất cập trong hệ thống phân loại đất, ranh giới không gian và kỳ hạn quy hoạch giữa ngành Tài nguyên - Môi trường và ngành Xây dựng.
• Đề xuất giải pháp: Xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý quy hoạch đất đai, chia thành nhóm giải pháp chung về cơ chế, chính sách, phương pháp tiếp cận và nhóm giải pháp đặc thù áp dụng cho thành phố Cần Thơ.

Chương 5: Kết luận và kiến nghị

Chương 5 tóm tắt các kết quả đạt được tương ứng với 04 mục tiêu nghiên cứu của luận án, khẳng định việc thực hiện quy hoạch sử dụng đất 2011 - 2020 chưa đạt kế hoạch, xác định chính xác mô hình 05 nhóm yếu tố chi phối và đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng như Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

• Về mặt lý luận và phương pháp luận: Luận án đã tích hợp thành công mô hình định lượng (EFA và hồi quy đa biến) để lượng hóa mức độ tác động của 05 nhóm nhân tố chính (Kinh tế, Xã hội, Môi trường, Thể chế pháp lý, Con người/Khác) gồm 17 biến quan sát đến quy hoạch sử dụng đất tại một đô thị trực thuộc trung ương ở Đồng bằng sông Cửu Long. Nghiên cứu đã hệ thống hóa và chứng minh 05 điểm tương đồng và 05 điểm khác biệt giữa quy hoạch sử dụng đất và các loại hình quy hoạch khác, khẳng định nguyên tắc quy hoạch sử dụng đất là nền tảng không gian; mọi quy hoạch ngành có nhu cầu sử dụng đất bắt buộc phải phù hợp với quy hoạch sử dụng đất được phê duyệt.
• Về mặt thực tiễn: Luận án đã phản ánh thực trạng chênh lệch giữa chỉ tiêu quy hoạch và kết quả thực hiện thực tế giai đoạn 2011 - 2020 tại Cần Thơ; chỉ ra sự xung đột trong bảng danh mục phân loại đất đai giữa quy hoạch sử dụng đất (ngành Tài nguyên và Môi trường) và quy hoạch xây dựng (ngành Xây dựng). Luận án cũng lượng hóa sự sai biệt về mức độ ưu tiên giữa 03 nhóm chủ thể (người dân, nhà quản lý, doanh nghiệp), làm cơ sở xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích và tham vấn cộng đồng.

Các nhóm giải pháp và kiến nghị đề xuất

Luận án đề xuất 05 nhóm giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất:

1. Nhóm giải pháp về hoàn thiện thể chế, chính sách và pháp luật: Thống nhất danh mục, chỉ tiêu phân loại đất giữa Luật Đất đai và Luật Quy hoạch đô thị/Xây dựng; ban hành hướng dẫn chi tiết quy trình lấy ý kiến cộng đồng có thực chất ngay từ giai đoạn lập nhiệm vụ quy hoạch thay vì chỉ lấy ý kiến khi công bố đồ án.
2. Nhóm giải pháp về kinh tế và tài chính đất đai: Đảm bảo nguồn kinh phí thỏa đáng cho công tác điều tra, lập, thẩm định và giám sát quy hoạch; hoàn thiện cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hài hòa lợi ích giữa nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư.
3. Nhóm giải pháp về nâng cao năng lực cán bộ và ứng dụng công nghệ: Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ quản lý đất đai cấp huyện, xã; ứng dụng các mô hình hỗ trợ ra quyết định đa tiêu chuẩn (GIS, FAO-MCE, WebGIS) vào quy trình kỹ thuật lập phương án quy hoạch.
4. Nhóm giải pháp về môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu: Đưa các kịch bản ngập lụt, sạt lở bờ sông, xâm nhập mặn vào chỉ tiêu khoanh vùng sử dụng đất; phát triển mô hình nông nghiệp đô thị sinh thái thích ứng biến đổi khí hậu.
5. Nhóm giải pháp đặc thù cho thành phố Cần Thơ: Tích hợp định hướng Nghị quyết 59-NQ/TW của Bộ Chính trị vào phân bổ quỹ đất hạ tầng kỹ thuật (trung tâm logistics, cảng biển Cái Cui, sân bay quốc tế, các trục cao tốc và trung tâm y tế chuyên sâu vùng).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi khảo sát không gian chỉ thực hiện trên địa bàn thành phố Cần Thơ, chưa mở rộng so sánh đối chứng với các tỉnh thành khác trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
• Cỡ mẫu điều tra dừng lại ở 300 phiếu khảo sát (100 người dân, 100 cán bộ, 100 doanh nghiệp), tập trung vào các nhóm đối tượng đại diện tại vùng quy hoạch trọng điểm của thành phố.
• Số liệu thứ cấp phục vụ đánh giá thực hiện quy hoạch đất đai được tổng hợp theo mốc kỳ quy hoạch 2010 - 2020 theo quy định của Luật Đất đai 2013, chưa cập nhật trọn vẹn các biến động sau thời điểm Luật Quy hoạch 2017 có hiệu lực toàn diện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng mô hình nghiên cứu và thang đo sang các tỉnh lân cận thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long có điều kiện sinh thái và tốc độ đô thị hóa tương đồng.
• Đi sâu nghiên cứu cơ chế tích hợp số liệu không gian đa ngành trên nền tảng cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia và địa phương.
• Nghiên cứu cơ chế định lượng hóa mức độ chia sẻ lợi ích giữa các bên liên quan trong quá trình thu hồi và chuyển đổi mục đích sử dụng đất theo quy hoạch.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các nhóm đối tượng và mục đích cụ thể:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ủy ban nhân dân các cấp): Cung cấp cơ sở khoa học để rà soát, điều chỉnh các quy định pháp luật về lập, thẩm định quy hoạch; cung cấp các tiêu chí giải quyết xung đột ranh giới và phân loại đất giữa quy hoạch đất đai và quy hoạch xây dựng.
• Đối với các viện nghiên cứu, đơn vị tư vấn quy hoạch: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa quy trình FAO, kỹ thuật đánh giá có sự tham gia của người dân (PRA/PLUP) và mô hình phân tích định lượng EFA - hồi quy trong đánh giá tính khả thi của phương án quy hoạch.
• Đối với giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản lý đất đai, Quản lý tài nguyên môi trường, Quy hoạch đô thị: Cung cấp cấu trúc nghiên cứu mẫu về đánh giá chính sách công và cơ chế quản lý đất đai, kết hợp phân tích định tính (SWOT, so sánh thể chế) và định lượng (SPSS, Cronbach's Alpha, EFA, Multiple Regression).

Câu hỏi thường gặp

1. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu của luận án là gì?
Luận án tập trung đánh giá kết quả thực hiện quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2011 - 2020, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quy hoạch và phân tích mối quan hệ giữa quy hoạch đất đai với các quy hoạch khác. Phạm vi không gian được thực hiện tại thành phố Cần Thơ với mốc thời gian thu thập dữ liệu thứ cấp từ năm 2010 đến 2020.

2. Mô hình nghiên cứu của luận án xác định những nhóm yếu tố nào ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất?
Mô hình nghiên cứu đề xuất và kiểm định 05 nhóm yếu tố chính với 17 biến quan sát:

• Nhóm Kinh tế (3 biến: nguồn kinh phí KT1, tăng trưởng KT2, cơ cấu kinh tế KT3).
• Nhóm Xã hội (4 biến: nhân khẩu học XH1, sự đồng thuận XH2, đô thị hóa XH3, văn hóa - lịch sử XH4).
• Nhóm Môi trường (3 biến: điều kiện tự nhiên MT1, vị trí địa lý MT2, biến đổi khí hậu MT3).
• Nhóm Thể chế pháp lý (4 biến: quy định pháp luật PL1, kiểm tra giám sát PL2, sự đồng bộ quy hoạch PL3, tiêu chí môi trường/phát triển bền vững PL4).
• Nhóm Con người/Yếu tố khác (3 biến: năng lực cán bộ K1, tầm nhìn định hướng K2

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 Nội dung của chương này đã tập trung làm rõ lý do chọn đề tài, ý nghĩa của luận án, xây dựng mục tiêu nghiên cứu nhằm tìm ra những vấn đề bất cập về quy hoạch sử dụng đất đai trên thực tế để có thể góp phần hỗ trợ công tác quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai được hiệu quả hơn. 4 Chương 2: TỔNG QUAN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI 2.1 Một số khái niệm có liên quan 2.1 Đất đai Theo Brinkman và Smyth (1973) “đất đai về mặt địa lý mà nói thì là một vùng đất chuyên biệt trên bề mặt của trái đất: có những đặc tính mang tính ổn định, hay có chu kỳ dự đoán được, trong khu vực sinh khí quyển theo chiều thẳng đứng từ trên xuống dưới, trong đó bao gồm: không khí, đất và lớp địa chất, nước và quần thể thực vật và động vật và kết quả của những hoạt động bởi con người trong việc sử dụng đất đai ở quá khứ hiện tại và trong tương lai” (Lê Tấn Lợi, 2009). Đến năm 1993, trong Hội nghị quốc tế về Môi trường ở Rio de Janerio, Brazil, (1993), thì đất đai về mặt thuật ngữ khoa học được hiểu theo nghĩa rộng thì xác định đất đai là “diện tích cụ thể của bề mặt trái đất, bao gồm tất cả các cấu thành của môi trường sinh thái ngay trên và dưới bề mặt đó, bao gồm: khí hậu bề mặt, thổ nhưỡng, dạng địa hình, mặt nước (hồ, sông, suối, đầm lầy), các lớp trầm tích sát bề mặt, cùng với nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất, tập đoàn thực vật và động vật, trạng thái định cư của con người, những kết quả của con người trong quá khứ và hiện tại để lại (san nền, hồ chứa nước, hay hệ thống thoát nước, đường xá, nhà cửa…) (UN, 1994; trong FAO, 1993). Theo Luật Đất đai năm 1993 định nghĩa: “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa xã hội, an ninh quốc phòng”.2 Quy hoạch sử dụng đất đai Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO, 1993) định nghĩa: “Quy hoạch sử dụng đất đai là sự đánh giá tiềm năng đất nước có hệ thống, tính thay đổi trong sử dụng đất đai và những điều kiện kinh tế - xã hội để chọn lọc và thực hiện các sự chọn lựa sử dụng đất đai tốt nhất.

Đồng thời, quy hoạch sử dụng đất đai cũng là chọn lọc và đưa vào thực hành những sử dụng đất đai đó mà nó phải phù hợp với yêu cầu cần thiết của con người về bảo vệ nguồn tài nguyên trong tương lai”. Quy hoạch sử dụng đất như là dạng hình của quy hoạch vùng, trực tiếp cho thấy việc sử dụng tốt nhất về đất đai trên quan điểm chấp nhận những mục tiêu, và những cơ hội về môi trường, xã hội và những vấn đề hạn chế khác (Fresco et al. Quy hoạch sử dụng đất đai là sự đánh giá tiềm năng đất nước có hệ thống, tính thay đổi trong sử dụng đất đai và những điều kiện kinh tế xã hội để chọn lọc và thực hiện các sự chọn lựa sử dụng đất đai tốt nhất. Đồng thời quy hoạch sử dụng đất đai 5 cũng là chọn lọc và đưa vào thực hành những sử dụng đất đai đó mà nó phải phù hợp với yêu cầu cần thiết của con người về bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên trong tương lai (Lê Quang Trí, 2005).

Quy hoạch sử dụng đất là việc phân bố và khoanh vùng đất đai theo không gian sử dụng cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu trên cơ sở tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng đất đai của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng KT – XH và đơn vị hành chính trong một khoảng thời gian xác định (Khoản 2, Điều 3, Luật Đất đai 2013).3 Phát triển bền vững và quy hoạch sử dụng đất đai hướng đến phát triển bền vững Theo Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới – WCED (1987), phát triển bền vững là sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Nói cách khác, phát triển bền vững phải bảo đảm có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ. Để đạt được điều này, tất cả các thành phần kinh tế - xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức xã hội. phải bắt tay nhau thực hiện nhằm mục đích dung hòa 3 lĩnh vực: kinh tế - xã hội – môi trường.

Đất đai là một thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, có chức năng cân bằng sinh thái môi trường. Tuy nhiên, chức năng này của đất đai bị ảnh hưởng rất lớn bởi các hoạt động của con người trong đó có sử dụng đất. Khi sử dụng đất, con người đã trực tiếp hoặc gián tiếp tác động vào đất bằng nhiều cách thức khác nhau. Điều này cũng đồng nghĩa với việc trực tiếp hoặc gián tiếp tác động vào hệ sinh thái môi trường.

Do vậy, để hướng tới sự phát triển bền vững của nền kinh tế xã hội, đảm bảo môi trường sống cho sự tồn tại của con người và sinh vật thì sử dụng đất trong hệ cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường là một xu thế tất yếu (Nguyễn Hữu Ngữ, 2010). Quy hoạch sử dụng đất đai hướng đến phát triển bền vững là quá trình hình thành các quyết định nhằm tạo điều kiện đưa đất đai vào sử dụng bền vững để mang lại lợi ích cao nhất, thực hiện đồng thời hai chức năng: điều chỉnh các mối quan hệ đất đai và tổ chức sử dụng đất như tư liệu sản xuất đặc biệt với mục đích nâng cao hiệu quả sản xuất của xã hội kết hợp bảo vệ đất và môi trường. Việc lập quy hoạch sử dụng đất đai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng không chỉ cho trước mắt mà cả lâu dài. Căn cứ vào đặc điểm, điều kiện tự nhiên, phương hướng, nhiệm vụ và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của mỗi vùng lãnh thổ, quy hoạch sử dụng đất đai được tiến hành nhằm định hướng cho các cấp, các ngành trên địa bàn lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất đai chi tiết của mình; xác lập ổn định về mặt pháp lý cho công tác quản lý nhà nước về đất đai; làm cơ sở để tiến hành giao cấp đất và 6 đầu tư để phát triển sản xuất, đảm bảo an ninh lương thực, phục vụ nhu cầu dân sinh, văn hoá – xã hội.

Quy hoạch sử dụng đất đai còn là biện pháp hữu hiệu của nhà nước nhằm tổ chức lại việc sử dụng đất đai, hạn chế sự chồng chéo gây lãng phí đất đai, tránh tình trạng chuyển mục đích tuỳ tiện, làm giảm sút nghiêm trọng quỹ đất nông, lâm nghiệp (đặc biệt là đất trồng lúa và đất lâm nghiệp có rừng), ngăn ngừa được các hiện tượng tiêu cực, chanh chấp, lấn chiếm huỷ hoại đất, phá vỡ môi trường sinh thái, gây ô nhiễm môi trường dẫn đến những tổn thất hoặc kìm hãm sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội và rất nhiều các hiện tượng gây ra các hiệu quả khó lường về tình hình bất ổn chính trị, an ninh quốc phòng ở từng địa phương, đặc biệt là trong nền kinh tế thị trường. Quy hoạch sử dụng đất đai tạo điều kiện để sử dụng đất đai hợp lý hơn. Trên cơ sở phân hạng đất đai, bố trí sắp xếp các loại đất đai quy hoạch sử dụng đất đai tạo ra khung quy phạm bắt các đối tượng quản lý và sử dụng đất đai theo khung đó. Điều đó cho phép việc sử dụng đất đai sẽ hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả hơn.

Bởi vì, khi các đối tượng sử dụng đất đai hiểu rõ được phạm vi ranh giới và chủ quyền về các loại đất thì họ yên tâm đầu tư khai thác phần đất đai của mình, do vậy hiệu quả sử dụng sẽ cao hơn. Tóm lại, quy hoạch sử dụng đất đai hướng đến phát triển bền vững có ý nghĩa rất quan trọng cho các ngành, các lĩnh vực hoạt động trong xã hội. Nó định hướng sử dụng đất đai cho các ngành, chỉ rõ các địa điểm để phát triển các ngành, giúp cho các ngành yên tâm trong đầu tư phát triển. Vì vậy, quy hoạch sử dụng đất đai cũng góp một phần rất lớn thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.4 Quản lý nhà nước về quy hoạch sử dụng đất đai Nhà nước thiết lập hệ thống cơ quan quản lý đất đai từ trung ương đến địa phương với những quy định cụ thể về chức năng, nhiệm vụ nhằm hạn chế tình trạng phân tán, chồng chéo và buông lỏng trong công tác quản lý đất đai, đồng thời ban hành những chính sách, chế độ, quy định phù hợp với nội dung quản lý nhà nước đối với đất đai.

Tất cả các cơ quan quản lý đất đai và người sử dụng đất phải tuyệt đối tiếp thu theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Vai trò quy hoạch sử dụng đất đai: Quy hoạch sử dụng đất đai luôn giữ vị trí quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế. Ở Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu nhà nước, việc sử dụng đất đai hợp lý, có hiệu quả cao và bền vững vì lợi ích chung của cộng đồng sẽ là mục tiêu xuyên suốt, cùng với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế quốc dân đòi hỏi phải phân bố hợp lý lực lượng sản xuất từng vùng cũng như trong cả nước.