Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CHE PHÁP LÝ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI QUYỀN CÔNG DAN TRONG GIẢI QUYẾT VU ÁN DAN SU TẠI TOA ÁN NHÂN DAN 1. KHÁI NIỆM, DAC DIEM VÀ Y NGHIA CUA CO CHẾ PHAP LÝ BAO DAM QUYỀN CON NGƯỜI, QUYEN CÔNG DAN TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DAN SU TAI TOA ÁN NHÂN DAN 1. Khái niệm cơ chế pháp ly bảo dam quyền con người, quyền công dan trong giải quyết vụ án dân su tai Tòa án nhân dân 1. Khái niém quyén con nguoi, yuyen cons dai trong giải quyét vu án dan sự tại Tòa án nhân dan Quyển con người là những như cầu, lợi ích tự nhiên, vồn có của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thea-thuan-phap- eltế.
Cac quyển TRUNGTAM THONG TIN ¡HU TRI! Am.-- --- an con người, mà biéu hiện của nó ở cap độ quốc gia là các quyển công dân. Theo đó, quyển công dân cũng là quyển con người được áp dụng trong điểu kiện, hoàn cảnh của một quốc gia, với công dan của một quốc gia, chứ không phải là một dạng thức khác biệt ve ban chất với quyên con người. Nói cách khác, mọi thành viên của nhân loại khi sinh ra đã mặc nhiên có tư cách chủ thể của các quyển con người. Các Nhà nước chỉ có thé thừa nhận (băng Hiến pháp và pháp luật) các quyền đó như là những giá trị vốn có của mọi cá nhân mà nhà nước có nghĩa vụ bảo vệ và thúc day”.
Như vậy, quyển con người va quyển công dân có mối quan hệ thống nhất với nhau nhưng là hai phạm trù khác nhau. Quyển công dân có nội hàm hẹp hơn quyển con người do quyền công dan chỉ là quyền con người được pháp luật của một nước ghi nhận và bao đảm, nhưng chủ yếu dành cho những người có quốc tịch của nước đó. Không phải ai cũng được hưởng các quyển công dân của một quốc gia nhất định, và không phải hệ thống quyển công dan của mọi quốc gia đều giông hệt nhau, cũng như đều hoàn toàn tương thích với hệ thông các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người. Quyển con người, về tính chất không bị bó hẹp trong môi quan hệ giữa cá nhân với nhà nước như quyển cong dân, mà thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân với toàn thé cộng đồng nhân loại.
Vé phạm vi áp dung, do không bị giới 1. Văn phòng thường trực về nhân quyển và Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2015), Quyển con người, quuển va nghĩa vu cơ bản của công dân trong Hién pháp Việt Nam, Hà Nội, tr. 15 hạn bơi chế định quốc tịch, nen chủ the cua quyen con ngời la tat ca các thành viên cua gia dink nhan loại, bat ke vỊ the, hoan canh, quốc tịch. Nói cách khác, quyen con người dược áp dụng một cách bình dang voi tất ca mọi người thuộc mui dan tộc đang sinh sống tren phạm vi toan cau, Không phụ thuộc vào bien gliời quốc gia, từ cách ca nhân hay mot trường sống của chu thê quyển).
Ngày nay, với sự phát triển cua giá trị nhan dạo, cong dong quốc tế ngày cang quan tami và có ảnh hương nhiều hơn tren tinh vực quyen con ñg ƠI, Con người không chi ton tại vơi tư cách la mot thành vien cong dân của một quốc gia ma con là thành viền “cong dan của cộng dong quốc te; có thê noi ở một mức do nhất dink thu trong mỗi nước, việc phi nhận và báo vệ quyen cong dân tức là đã ghi nhận và bao vệ quyền con người noi chúng dược pháp luật quốc gia và pháp luật quoc tế ghi nhanTM. Trong các quyền con người được pháp luạt thưa nhạn thì quyền dan sự cua cong dân co ý nghĩa rat quan trọng, theo đó, các công dân được phép xu sự theo nhưng, chuan mực pháp lý nhất định dé đáp ứng nhu cau vạt chat và tinh than của mình. Khi con người thực hiện các quyen dan su cua minh thi cũng phải co nghĩa vụ tuần thu pháp luạt, ton 1. Nguyễn Thanh Tuấn, Vũ Công Giao, Một sở so sánH] quyén con nguot voi guyén công dan, http://www.vn/Home/Nghiencuu-Traodoi, truy cập ngày 13-12-2016.
Lê Dinh Mui (1997), Vai trò cua pháp luật trong viéc đã bao thực lệ quuểh con người, quyén công dân ở nước ta hiện nay, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Hà Nội, tr. 19 trọng và không được xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyển và lợi ích hợp pháp của người khác. Đồng thời, những chủ thể khác phải tôn trọng các quyển dân sự của chủ thể mang quyển đó. Tuy nhiên, trên thực tế, vì quyền và lợi ích về dân sự của mình mà người này có thể xâm phạm đến quyển, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc tranh chấp với người khác.
Do đó, để bảo vệ quyển và lợi ích hợp pháp về dân sự của mình trước sự xâm hại của người khác thì con người cần phải được thực hiện các phương thức khác nhau để bảo vệ các quyển dân sự. Diéu nay chỉ có thé được thực hiện khi các phương thức bảo vệ các quyển dân sự của con người được Nhà nước thừa nhận và bảo đảm thực hiện. Theo đó, các chủ thể có thể tự bảo vệ, yêu cau Tòa án hoặc các cơ quan nhà nước có thẩm quyển khác bảo vệ. Trong các phương thức bảo vệ quyển và lợi ích hợp pháp về dân sự của các chủ thể thì phương thức yêu cầu Tòa án bao vệ là "công cụ hữu hiệu nhất trong toàn bộ các phương thức khác nhau mà xã hội va Nhà nước dung để giải quuết các tranh chấp va mâu thuẫn lợi ích", Hơn nữa, phương thức Tòa án bảo vệ quyển và lợi ích hợp pháp của con người theo thủ tục tố tụng dân sự đã được Nhà nước chính thức ghi nhận bằng các quy định pháp luật tố tụng dân sự.
Trong quả trình giải quyết vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân theo thủ tục tố tụng dân sự có rất nhiều các chủ thể 1. Đào Trí Úc (Chủ biên) (2007), Mô hình tổ chức va hoạt động của Nhà nước pháp quyển XHCN Việt Nam, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, tr. 20 tham gia vào hoạt động tố tụng dân sự đó là những người tiến hành tố tụng, các đương sự, người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyển và lợi ích hợp pháp của đương sự và những người tham gia tố tụng khác.
Các chủ thể này mặc dù có địa vị pháp lý khác nhau nhưng hoạt động tố tụng của họ đều nhằm thực hiện mục đích của tố tụng dân sự là bảo đảm việc giải quyết vụ án dân sự nhanh chóng, chính xác, công minh, đúng pháp luật, bảo vệ quyển và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, cơ quan, tổ chức. Tuy nhiên, trong các chủ thể tham gia tố tụng dân sự thì đương sự là chủ thể có vi trí trung tâm trong hoạt động tổ tụng dan sự, tất cả các hoạt động tố tụng dân sự và các hành vi tố tụng dân sự của các chủ thể đểu xoay quanh các đương sự. Các đương sự tham gia tố tụng xuất phát từ chính yêu cầu bảo vệ quyển và lợi ích của họ trong vụ án dân sự, phán quyết của Tòa án ảnh hưởng trực tiếp tới quyển và lợi ích của bản thân các đương sự. Hơn nữa, đương sự chính là các chủ thể có thể bị xâm phạm từ phía các cơ quan, người tiên hành tố tụng dân sự trong khi giải quyết vụ án dân sự.
Bởi vì, các cơ quan, người tiến hành tố tụng dân sự là các chủ thể đại diện cho Nhà nước, được Nhà nước trao cho quyển lực để giải quyết các vụ án dân sự nên những chủ thể này rất để và hoàn toàn có khả năng lạm dụng quyển lực trong khi giải quyết các vu án dan sự. Do đó, hoạt động của các cơ quan tiến hành tổ tụng, người tiến hành tố tụng là những hoạt động tiểm an nhiều nguy cơ xâm phạm đến quyền con người của đương sự nhất. 21 Trong mối quan hệ giữa đương sự với cơ quan, người tiến hanh tổ tụng dân sự thì đương sự là người ở vị thế bất lợi đo họ là người chịu sự phán quyết cua cơ quan tiên hành tố tụng, người tiến hành to tụng. Chính vì vậy, quyển con người, quyển công dân của các đương sự cần phải được pháp luật tố tụng dân sự bảo vệ trước sự xâm hại của người khác va của chính co quan, người tiên hành to tụng dan sự.
Để làm được điểu đó thì các quyển tố tụng của đương sự phải được pháp luật tố tụng dân sự ghi nhận một cách đây đủ để đương sự bảo vệ quyển và lợi ích hợp pháp của mình cũng như có cơ sở pháp lý vững chắc để chống lại các hành vi xâm phạm đến quyển con người, quyển công dân của đương sự. Bên cạnh đó, các nghĩa vụ tổ tụng của đương sự cũng được pháp luật tố tụng dân sự ghi nhận đầy đủ bởi vì, quyển con người, quyển công dân của đương sự trong tố tụng dân sự là sự thông nhất giữa quyển và nghĩa vụ tố tụng dân sự của đương sự. Đương sự khi thực hiện các quyển tố tụng dân sự để bảo vệ quyển và lợi ích hợp pháp của mình thì đồng thời họ cũng phải có nghĩa vụ là không xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyển và lợi ích hợp pháp của người khác và phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật. Như vậy, quyén con người, quyén công dân trong giải quyết vu án dân sự tại Tòa án nhân dân là tông hợp các quyén tố tung dân sự của đương sự voi tw cách là con người, công dân được pháp luật quốc tế va pháp luật tố tung dan sự gli nhận, tôn trọng, bảo vé 22 va bao dam thu hién.
Khái niém cơ chế pháp Tú bao dam quyển con người, quyén công dan trong giải quuết cụ an dan sự tai Tòa án thân dan Quyển con người, quyền công dân không chị được pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ghi nhận mà dieu quan trọng là Nhà nước phải bảo đảm cho quyển con người, quyển công dân được thực hiện trên thực tê bởi nêu không thì việc chi nhận quyển con người, quyển công dân trong pháp luật mãi mãi chi là hình thức. Dung như Giáo sư Saneh Chamarik, Chủ tịch Uy ban quyển con người quốc gia Thái Lan đã phát biểu: "Moi quyén va tự do được ghỉ nhân trong Hiến pháp đều là vd nghia nếu người dân không có quuêh! lực thực thi chung’.