Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung luận văn đƣợc triển khai thành ba chƣơng: Chƣơng 1: Vấn đề chuyển thể và chuyển thể từ tác phẩm tự sự đến điện ảnh Chƣơng 2: Cốt truyện trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh - từ tác phẩm văn học đến điện ảnh Chƣơng 3: Nhân vật trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh - từ tác phẩm văn học đến điện ảnh 15 NỘI DUNG CHƢƠNG 1. VẤN ĐỀ CHUYỂN THỂ VÀ CHUYỂN THỂ TỪ TÁC PHẨM TỰ SỰ ĐẾN ĐIỆN ẢNH 1. Khái quát chung về chuyển thể 1. Khái niệm chuyển thể Trải qua quá trình phát triển hơn 100 năm của nghệ thuật điện ảnh, có vô số tác phẩm văn học đƣợc chuyển thể thành phim.
Bloch, William Fadiman, và Lois Peyser nhận định: “Khoảng 75 đến 80% phim quay ở Hollywood đều là với kịch bản cải biên. Mỗi năm, các nhà sản xuất bỏ ra hàng triệu đô la để mua bản quyền gốc, có một số nhà biên kịch không hề làm gì khác ngoài việc cải biên” [28, tr. Điều này cho thấy, chuyển thể tác phẩm văn học thành phim điện ảnh đã là phổ biến với mọi nền điện ảnh trên thế giới và giữa văn học với điện ảnh luôn có mối quan hệ gắn bó mật thiết. Chuyển thể khá phổ biến trong nghiên cứu và phê bình văn học nhƣng khi bàn về khái niệm chuyển thể vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều gây nhiều tranh cãi.
Các nhà nghiên cứu đƣa ra các định nghĩa khác nhau về chuyển thể. Theo Minh Tùng trong cuốn T vựng điện ảnh Anh-Pháp-Việt: “chuyển thể là phỏng theo, cải biến nội dung của hình thức nghệ thuật này cho phù hợp với hình thức nghệ thuật khác, chẳng hạn nhƣ chuyển thể một tiểu thuyết thành kịch bản phim” [24, tr. Ray Frensham thì cho rằng: “chuyển thể là một quá trình thay đổi hoặc biến đổi một tài liệu từ dạng này (tiểu thuyết, kịch, sân khấu, truyện ngắn, câu chuyện có thực), sang dạng khác nhƣ phim truyện hay phim truyền hình” [14, tr. Linda Hutcheon trong Lý thuy t về chuyển thể thì cho rằng chuyển thể là “thích nghi, thay đổi, làm cho phù hợp” [22, tr.
Một số những nhận định khác về chuyển thể cũng đƣợc đƣa ra nhƣ: “Chuyển thể liên quan tới tái diễn giải, tái sáng tạo”; “tái tạo cái thân thuộc làm cho nó mới”; Các tác phẩm 16 chuyển thể “có mối quan hệ công khai và cụ thể với văn bản trƣớc đó thƣờng gọi là nguồn”… Cũng vì vậy, nhƣ một quán tính, nghiên cứu tác phẩm chuyển thể, ngƣời ta thƣờng có sự đối chiếu với tác phẩm văn học. Bên cạnh việc đƣa ra các khái niệm thì còn xuất hiện nhiều ý kiến bàn về bản chất của chuyển thể và những nội dung khác có liên quan đến chuyển thể. Theo Fisschlin và Fortier thì chuyển thể bao gồm gần nhƣ “bất kỳ một hành vi thay đổi nào đƣợc thực hiện trên những tác phẩm văn hóa cụ thể của quá khứ và gọt giũa để vừa một quá trình tái sáng tạo văn hóa chung” [22, tr. Hutcheon đã mô tả lại chuyển thể nhƣ “một sự chuyển vị đƣợc công nhận của một hay nhiều tác phẩm đáng chú ý khác; một hành vi làm cho phù hợp hoặc cứu rỗi mang tính diễn giải và sáng tạo; một sự cam kết liên văn bản mở rộng với tác phẩm đƣợc chuyển thể” [22, tr.
Từ góc nhìn về quyền tác giả và luật bản quyền thì chuyển thể đƣợc hiểu là một “tác phẩm phái sinh nhƣng không có tính phái sinh – một tác phẩm đến sau mà không phải thứ yếu. Nó là palimxét của chính mình” [22, tr. Tức là một tác phẩm đã đƣợc “đổi dạng, thay đổi hình thức” dựa trên một hay nhiều tác phẩm đã có từ trƣớc. Lê Thị Dƣơng trong Chuyển thể văn học - điện ảnh (Nghiên cứu liên văn bản), NXB Khoa học Xã hội, đã chia ra hai cách hiểu phổ biến nhất về chuyển thể.
Cách hiểu thứ nhất “coi chuyển thể chỉ là một dạng sản phẩm thứ cấp” - “hạng hai”. Cách hiểu thứ hai “coi chuyển thể là sinh thể độc lập, đồng đẳng với tác phẩm văn học. Công việc chuyển thể do đó cũng là quá trình sáng tạo” [11, tr. Một thực tế cho thấy tác phẩm chuyển thể không phải là “sản phẩm thứ cấp” bởi sự có mặt của chúng tồn tại ở khắp nơi trong đời sống văn hóa.
Cụ thể trong Lý thuy t về điện ảnh, Hutcheon đã đƣa ra một con số ấn tƣợng về các tác phẩm chuyển thể: “năm 1992, 85% các tác phẩm đoạt giải Oscar phim hay nhất lại là các tác phẩm chuyển thể” [22, tr. Linda Hutcheon đã đƣa ra một định nghĩa kép về chuyển thể: Chuyển thể là một việc làm “chỉ cả sản phẩm lẫn quá trình của việc sáng tạo và tiếp 17 nhận” [22, tr. Với tƣ cách là sản phẩm, chuyển thể là “những sản phẩm tái xử lý chất liệu đƣợc mở rộng và biết đến một cách công khai từ các văn bản cụ thể, điều này dẫn đến việc tác phẩm chuyển thể thƣờng đƣợc so sánh với các bản dịch” [22, tr. Khi chuyển thể với tƣ cách là quá trình: đó “là quá trình làm lại cho phù hợp, quá trình thể hiện sở hữu đối với một câu chuyện của ngƣời khác, và sàng lọc nó theo một cách hiểu, thông qua sự cảm nhận, sự hứng thú và năng khiếu của cá nhân” [22, tr.
Ở quan niệm này, đề cao và khẳng định vai trò của tác giả chuyển thể. Tác giả chuyển thể trƣớc hết là nhà phiên dịch sau đó là những nhà sáng tạo. Bởi vậy “chuyển thể không phải là bản sao của bất kỳ phƣơng thức tái sản xuất máy móc nào. Nó bao gồm cả kí ức và sự thay đổi, sự bền bỉ và cả những biến thể” [22, tr.
Ở góc nhìn này, Linda Hutcheon cùng quan điểm với Lê Thị Dƣơng khi đƣa ra một lập luận dí dỏm đầy tính hình tƣợng: “một tác phẩm chuyển thể không giống nhƣ một con ma cà rồng, bòn rút sự sống của tác phẩm gốc, cũng không mờ nhạt hơn tác phẩm đƣợc chuyển thể. Mà ngƣợc lại, nó có thể giúp tác phẩm trƣớc hồi sinh, có một kiếp sau mà có thể sẽ không xảy ra” [22, tr. Bản chất kép của chuyển thể đặt ra yêu cầu cho các nhà nghiên cứu chuyển thể phải đặt tác phẩm chuyển thể trong mối quan hệ liên văn bản: “bởi vì không có lý do gì để đƣợc phép lãng quên sự liên hệ một cách công khai giữa tác phẩm chuyển thể với những văn bản có trƣớc” [22, tr. Cũng qua bản chất kép của quá trình chuyển thể chúng ta thấy tác phẩm chuyển thể với tƣ cách là tác phẩm chuyển thể, vì nó nhƣ: “một âm thanh lập thể của những lặp lại, trích dẫn, tham khảo ở dạng số nhiều.
Mặc dù tác phẩm chuyển thể cũng tự thân là những thực thể thẩm mỹ, nhƣng chúng chỉ có thể đƣợc lý luận với tư cách là tác phẩm chuyển thể nhƣ những tác phẩm vốn là nhƣ vậy” [22, tr. Đây cũng là cách lý giải để làm rõ bản chất kép của chuyển thể thông qua việc đề xuất một danh từ phù hợp của Linda Hutcheon là tác phẩm 18 chuyển thể nhƣ là chuyển thể. Điều này giúp ích cho ngƣời viết luận văn này hiểu rõ quá trình chuyển thể và đích đến cuối cùng là sản phẩm chuyển thể. Trong công trình Lý thuy t chuyển thể, Linda Hutcheon còn đƣa ra một vài phƣơng tiện và thể loại khác nhau tham gia vào quá trình chuyển thể nhƣ “kể”, “trình diễn/trình chiếu” hoặc “tƣơng tác một cách thực thể và cơ học với chúng”.
Tác phẩm chuyển thể và văn bản nguồn luôn tồn tại trong mối quan hệ phức hợp chứ “không phải theo phƣơng thẳng đứng”. Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu về chuyển thể đòi hỏi chúng ta phải xem xét một cách kĩ lƣỡng từng mức độ đối sánh dƣới sự tác động của ba thể tham gia: “kể, trình diễn/trình chiếu, tƣơng tác”. Từ đó, giúp chúng ta có một kiến thức mới về sự “dao động không ngớt” giữa tác phẩm đƣợc chuyển thể và phiên bản chuyển thể mới. Điều này hình thành cho ta một tâm tế khi thƣởng thức phiên bản chuyển thể mới với tƣ cách là một tác phẩm chuyển thể.
Chính vì thế mà “chuyển thể là một hình thức mô phỏng không có bản sao, sự thay đổi là không thể tránh khỏi, thậm chí không có bất kỳ ý thức cập nhật hay sửa đổi bối cảnh nào” [22, tr. Nắm rõ điều này, chúng ta càng có cơ sở để đánh giá tác phẩm chuyển thể chính xác hơn khi đặt nó trong quan hệ với một tác phẩm có trƣớc. Từ nghiên cứu chuyển thể, nhiều nhà lý luận đã khẳng định: “tác phẩm chuyển thể đƣợc coi là những tác phẩm độc lập, chúng rõ ràng là những tác phẩm độc lập” [22, tr. Chuyển thể và những khái niệm gần nghĩa Bên cạnh khái niệm chuyển thể còn có những khái niệm gần nghĩa nhƣ: cải biên, fake, nhái.
Một thuật ngữ khác có nghĩa tƣơng đƣơng với chuyển thể là “cải biên”. Đào Lê Na là ngƣời đầu tiên dùng thuật ngữ “cải biên”. Trong công trình Chân trời của hình ảnh - T văn chương đ n điện ảnh qua trường hợp Kurosawa Akina, tác giả cho rằng “cải biên” đã phản ánh chính xác nhất bản 19 chất tác phẩm vốn dựa vào một tác phẩm gốc. Cải biên khác chuyển thể ở mức độ trung thành với tác phẩm gốc.
Xét về mức độ trung thành với tác phẩm gốc, chuyển thể thƣờng gần gũi với nguyên tác hơn cả biên. Cải biên có thể đặt lại chất liệu gốc trong bối cảnh phù hợp nên có thể thay đổi nhiều hơn với văn bản gốc. Vì vậy tác phẩm cải biên sẽ tạo ra những ý nghĩa thông điệp khác nhau so với tác phẩm gốc. Bởi vậy, cải biên sẽ mở ra nhiều cơ hội sáng tạo cho các nhà làm phim điện ảnh.
“Các tác phẩm chuyển thể có một mối quan hệ công khai và cụ thể với văn bản có trƣớc, thƣờng đƣợc gọi một cách lộ liễu là nguồn. Tuy nhiên, khác với tác phẩm nhái, các tác phẩm chuyển thể thƣờng thẳng thắn tuyên bố về mối quan hệ này” [22, tr. Trong khi đó “nhái” hay “fake” thì tìm mọi cách để thay đổi cái gốc, nhiều khi phủ nhận hoặc bỏ hoàn toàn cái gốc để thay vào đó một cái mới khác hẳn. Điều này đƣợc Linda Hutcheon lý giải rõ ràng trong Lý thuy t chuyển thể: “Các tác phẩm nhái/nhại có quyền về luật với một lý lẽ mà các tác phẩm chuyển thể không thể viện vào với tƣ cách là các tác phẩm chuyển thể đƣợc: cái quyền đƣợc nhận xét mang tính phê bình về một tác phẩm có trƣớc.