Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu cơ sở khoa học cho việc chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy vùng cao truyền thống sang canh tác nông lâm kết hợp tại xã chiềng san huyện mường la tỉnh sơn la

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu cơ sở khoa học cho việc chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy vùng cao truyền, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Bạch Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Phú Hùng
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở khoa học cho việc chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy vùng cao truyền thống sang canh tác nông lâm kết hợp tại xã Chiềng San, huyện Mường La, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu CTNR và NLKH trên thế giới
• 1.1.1. Canh tác nương rẫy

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Đổi Phương Thức Canh Tác Nương Rẫy

Chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy sang nông lâm kết hợp tại xã Chiềng San, huyện Mường La, tỉnh Sơn La là một vấn đề cấp thiết. Xã Chiềng San có nhiều tiềm năng phát triển nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân. Việc chuyển đổi này không chỉ giúp cải thiện năng suất nông nghiệp mà còn bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Tình Hình Canh Tác Nương Rẫy Tại Xã Chiềng San

Canh tác nương rẫy là phương thức truyền thống của người dân tộc thiểu số tại Chiềng San. Tuy nhiên, phương thức này đang gây ra nhiều vấn đề như xói mòn đất và suy thoái rừng. Năng suất thấp và sự phụ thuộc vào thiên nhiên khiến người dân gặp khó khăn trong việc duy trì cuộc sống.

1.2. Lợi Ích Của Nông Lâm Kết Hợp

Nông lâm kết hợp mang lại nhiều lợi ích cho người dân như tăng năng suất cây trồng, cải thiện chất lượng đất và bảo vệ môi trường. Phương thức này giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên và tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Chuyển Đổi Canh Tác

Việc chuyển đổi từ canh tác nương rẫy sang nông lâm kết hợp tại Chiềng San gặp nhiều thách thức. Người dân chưa quen với phương thức mới, thiếu kiến thức và kỹ thuật canh tác hiện đại. Bên cạnh đó, việc bảo vệ rừng và tài nguyên thiên nhiên cũng là một vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thay Đổi Tập Quán Canh Tác

Người dân tại Chiềng San đã quen với phương thức canh tác nương rẫy từ lâu. Việc thay đổi tập quán này đòi hỏi thời gian và sự hỗ trợ từ các tổ chức, chính quyền địa phương.

2.2. Thiếu Kiến Thức Về Kỹ Thuật Nông Lâm Kết Hợp

Nhiều người dân chưa hiểu rõ về lợi ích và kỹ thuật của nông lâm kết hợp. Cần có các chương trình đào tạo và hướng dẫn cụ thể để giúp họ áp dụng phương thức này hiệu quả.

III. Phương Pháp Chuyển Đổi Canh Tác Hiệu Quả

Để chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy sang nông lâm kết hợp, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Việc kết hợp giữa cây lương thực và cây lâm nghiệp sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng đất và tài nguyên.

3.1. Áp Dụng Kỹ Thuật Canh Tác Hiện Đại

Cần áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại như trồng xen, luân canh và sử dụng giống cây trồng có năng suất cao. Điều này sẽ giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng sản phẩm.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Và Hỗ Trợ Kỹ Thuật

Cần tổ chức các khóa đào tạo cho người dân về nông lâm kết hợp. Hỗ trợ kỹ thuật từ các chuyên gia sẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận và áp dụng phương thức mới.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy sang nông lâm kết hợp tại Chiềng San đã cho thấy nhiều kết quả khả quan. Việc áp dụng phương thức này không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn bảo vệ môi trường.

4.1. Kết Quả Từ Các Mô Hình Thí Điểm

Các mô hình thí điểm nông lâm kết hợp đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc tăng năng suất cây trồng và cải thiện chất lượng đất. Người dân đã bắt đầu nhận thấy lợi ích từ việc áp dụng phương thức này.

4.2. Tác Động Tích Cực Đến Môi Trường

Việc chuyển đổi sang nông lâm kết hợp đã giúp giảm thiểu tình trạng xói mòn đất và bảo vệ rừng. Điều này không chỉ có lợi cho người dân mà còn cho cả hệ sinh thái địa phương.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Chuyển Đổi Canh Tác

Chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy sang nông lâm kết hợp tại xã Chiềng San là một bước đi cần thiết để phát triển bền vững. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các giải pháp hiệu quả để đảm bảo sự thành công của quá trình này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Tài Nguyên

Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên là yếu tố quan trọng trong việc phát triển nông lâm kết hợp. Cần có các chính sách bảo vệ rừng và tài nguyên nước để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Người Dân

Người dân cần được hỗ trợ để tiếp cận các kỹ thuật canh tác mới. Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng sẽ giúp họ cải thiện đời sống và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng trung du và miền núi chiếm khoảng 75% tổng diện tích tự nhiên của Việt Nam, là nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào các dân tộc thiểu số với tập quán canh tác nương rẫy lâu đời trên diện tích hơn 3,5 triệu ha đất dốc. Tại xã Chiềng San, huyện Mường La, tỉnh Sơn La — một địa bàn thuộc diện đặc biệt khó khăn theo Chương trình 135 của Chính phủ và nằm cách công trình Nhà máy Thủy điện Sơn La chỉ 4 km — phương thức canh tác nương rẫy quảng canh, phát đốt truyền thống đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng. Tình trạng canh tác độc canh lúa nương, ngô và sắn trên nền địa hình chia cắt mạnh không chỉ khiến tài nguyên đất bị thoái hóa nhanh chóng mà còn đe dọa trực tiếp đến an toàn vùng phòng hộ đầu nguồn sông Đà.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xác lập cơ sở khoa học và phương pháp luận thực tiễn nhằm chuyển đổi phương thức canh tác nương rẫy truyền thống sang hệ thống nông lâm kết hợp đa tầng, bền vững. Đề tài tập trung đánh giá toàn diện hiện trạng sử dụng 547,00 ha đất nông nghiệp và 1.917,32 ha đất lâm nghiệp, từ đó phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội của các mô hình canh tác hiện hữu. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa tại 2 bản trọng điểm là Bản Chiến và Bản Luồng thuộc xã Chiềng San trong giai đoạn 2006-2007.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ kỹ thuật và chính sách để giải quyết bài toán an ninh lương thực cho 474 hộ gia đình với 2.595 nhân khẩu, từng bước hạ tỷ lệ đói nghèo từ mức 48,73% xuống mức ổn định, giảm thiểu lượng đất xói mòn từ 200 đến 300 tấn/ha/năm và nâng cao độ che phủ rừng phòng hộ đầu nguồn lên trên 85% sau các chu kỳ phục hồi sinh thái.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học nương rẫy nhiệt đới và hệ thống canh tác nông lâm kết hợp hiện đại. Cơ sở lý thuyết then chốt bao gồm mô hình chu kỳ du canh bỏ hóa của Conklin (1957) và Katherine Warner (1991), mô tả 6 giai đoạn vận động: chọn lập địa, phát quang, đốt, gieo trồng, làm cỏ - bảo vệ, và diễn thế phục hồi rừng. Khung lý thuyết này khẳng định canh tác nương rẫy chỉ duy trì được cân bằng khi chu kỳ bỏ hóa kéo dài từ 10 đến 15 năm, cho phép đất tái tạo độ phì tự nhiên mà không cần phụ thuộc vào phân bón hóa học.

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng hệ thống kỹ thuật canh tác đất dốc SALT (Sloping Agricultural Land Technology) gồm 4 mô hình chuẩn hóa: mô hình SALT 1 (25% cây lâm nghiệp, 75% cây nông nghiệp), SALT 2 (kết hợp nông - lâm - súc với tỷ lệ 40% nông nghiệp, 20% lâm nghiệp, 20% chăn nuôi), SALT 3 (40% nông nghiệp, 60% lâm nghiệp) và SALT 4 (tích hợp 25% cây ăn quả, 15% cây nông nghiệp, 60% cây lâm nghiệp). Các khái niệm khoa học trọng tâm được chuẩn hóa gồm: hệ thống Taungya (trồng xen cây nông nghiệp trong giai đoạn đầu của rừng trồng), kỹ thuật canh tác ngõ băng (alley cropping), nông lâm kết hợp cải tạo đất bằng cây họ đậu cố định đạm, và phương thức nương rẫy luân hồi. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy trên đất dốc 25 độ, lượng đất xói mòn dưới tán nương sắn lên tới 1,62 tấn/ha/năm, trong khi dưới thảm cây bụi dày đặc chỉ còn 0,64 tấn/ha/năm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp đồng bộ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp từ Chi cục Kiểm lâm tỉnh Sơn La, UBND xã Chiềng San và nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa. Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập gồm 30 hộ gia đình điển hình tại Bản Chiến và Bản Luồng, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích, đáp ứng tỷ lệ đại diện trên 30% số hộ có mô hình canh tác đặc trưng theo tiêu chuẩn đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA).

Phương pháp thu thập thông tin hiện trường sử dụng các công cụ PRA chuyên sâu: điều tra theo tuyến lát cắt địa hình, phỏng vấn sâu nông hộ bằng bảng hỏi cấu trúc, thảo luận nhóm tập trung có sự tham gia của già làng và trưởng bản, phân tích lịch mùa vụ và ma trận xếp hạng ưu tiên các loài cây trồng bằng thang điểm 10. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm phát huy tối đa tri thức bản địa của đồng bào dân tộc Thái và H'Mông trong việc nhận diện các loài cây thích ứng lập địa.

Phương pháp phân tích kinh tế được vận hành trên phần mềm bảng tính chuyên dụng với hai cách tiếp cận: phương pháp tĩnh (xác định tổng lợi nhuận P, tỷ suất lợi nhuận trên chi phí PPC, hiệu quả vốn đầu tư PV) và phương pháp động có tính đến yếu tố chiết khấu thời gian (xác định giá trị hiện tại thuần túy NPV, tỷ suất doanh thu trên chi phí BCR, tỷ suất hoàn vốn nội bộ IRR). Bản đồ hiện trạng và bản đồ quy hoạch đất nương rẫy được số hóa và xây dựng chính xác bằng hệ thống thông tin địa lý MapInfo phiên bản 7.0.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu sử dụng đất đai tại xã Chiềng San thể hiện sự mất cân đối lớn giữa nhu cầu sinh kế và bảo vệ môi trường. Trong tổng diện tích tự nhiên 3.358,60 ha, diện tích đất nông nghiệp chỉ có 547,00 ha (chiếm 16,29%). Đáng chú ý, diện tích đất nương rẫy chiếm tới 429,10 ha (chiếm 89,58% đất trồng cây hàng năm), phân bổ thành 218,46 ha nương rẫy cố định (50,80%) và 210,64 ha nương rẫy không cố định (49,08%). Đất lúa nước chỉ đạt 44,9 ha (trung bình 0,095 ha/hộ), chỉ đáp ứng được khoảng 57% nhu cầu lương thực tại chỗ của toàn xã.

Thứ hai, hiện tượng suy thoái năng suất cây trồng nương rẫy diễn ra với tốc độ rất nhanh qua các vụ canh tác liên tiếp do đất dốc bị rửa trôi. Dữ liệu thực nghiệm chỉ ra rằng năng suất lúa nương giảm mạnh từ 1.250 kg/ha ở năm thứ nhất xuống còn 680 kg/ha ở năm thứ hai (giảm 45,6%, sản lượng vụ hai chỉ tương đương 54,4% so với vụ đầu). Năng suất ngô giảm từ 3.000 kg/ha xuống 2.500 kg/ha (giảm 16,7%), và năng suất sắn giảm từ 16.000 kg/ha xuống 14.000 kg/ha (giảm 12,5%). Lớp đất mặt canh tác trên các sườn núi dốc từ 15 đến 25 độ bị bào mòn từ 1,5 đến 3,0 cm mỗi năm, làm thất thoát từ 200 đến 300 tấn đất màu mỡ trên mỗi hecta.

Thứ ba, thực trạng kinh tế hộ gia đình đối mặt với tỷ lệ nghèo đói cao và sinh kế bấp bênh. Toàn xã có 474 hộ với 2.595 người, trong đó dân tộc Thái chiếm 94,84%, dân tộc H'Mông chiếm 4,59%. Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 31,22% (148 hộ) và hộ đói chiếm 17,51% (83 hộ), đưa tổng tỷ lệ hộ nghèo và đói lên mức 48,73%. Mức thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt khoảng 1.000.000 đồng/năm; bình quân lương thực có hạt đạt 432 kg/người/năm, trong đó lúa chỉ chiếm 80,76 kg/người/năm, phần còn lại người dân phải phụ thuộc vào ngô (351,24 kg/người/năm) và sắn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự suy thoái tài nguyên đất và năng suất cây trồng tại Chiềng San bắt nguồn từ áp lực gia tăng dân số tự nhiên ở mức 1,5%/năm, làm phá vỡ chu kỳ canh tác truyền thống. Thời gian bỏ hóa phục hồi đất bị rút ngắn nghiêm trọng từ 10 - 15 năm trước đây xuống chỉ còn 2 - 3 năm hoặc 4 - 6 năm. Kỹ thuật cày bừa trên đất dốc của đồng bào dân tộc H'Mông tuy làm tăng nhẹ năng suất ban đầu nhưng lại đẩy nhanh tốc độ xói mòn gấp 2 đến 3 lần so với phương pháp chọc lỗ tra hạt truyền thống.

Khi so sánh với các nghiên cứu của Võ Đại Hải và Đỗ Đình Sâm tại vùng Tây Bắc và Tây Nguyên, kết quả khảo sát tại Chiềng San hoàn toàn tương đồng về quy luật suy giảm độ phì: khi đất nương rẫy bị canh tác liên tục, hàm lượng mùn tầng mặt giảm từ 35% đến 50%, độ chua pH giảm xuống mức 4,0 - 4,5 và lượng lân dễ tiêu bị cạn kiệt. Về phương diện trình bày số liệu, mối tương quan giữa độ dốc, số vụ canh tác và mức độ sụt giảm sản lượng có thể được trực quan hóa sinh động qua các biểu đồ phân tán hoặc đồ thị cột kép, làm nổi bật khoảng cách chênh lệch giữa năng suất năm đầu và các năm tiếp theo.

Về mặt kinh tế - sinh thái, việc duy trì 210,64 ha nương rẫy không cố định trên đất lâm nghiệp quy hoạch phòng hộ đầu nguồn sông Đà là không bền vững. Sự kết hợp giữa cây họ đậu (Cốt khí, Keo dậu, Đậu triều) và cây lâm nghiệp bản địa (Trám, Luồng) cùng cây ăn quả (Xoài, Nhãn) theo mô hình nông lâm kết hợp không chỉ giúp phục hồi thảm che phủ lên trên 80% sau 3 năm mà còn nâng cao giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích so với độc canh cây hàng năm.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thành công tác giao đất, giao rừng và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâu dài: UBND huyện Mường La phối hợp với UBND xã Chiềng San khẩn trương quy hoạch chi tiết và cấp quyền sử dụng đất cho 474 hộ gia đình đối với 429,10 ha đất nương rẫy. Chuyển đổi toàn bộ 210,64 ha đất nương rẫy không cố định sang đất lâm nghiệp để trồng rừng nông lâm kết hợp, hoàn thành dứt điểm trong khung thời gian từ 12 đến 24 tháng nhằm tạo tâm lý an tâm đầu tư dài hạn cho người dân.

Thứ hai, chuyển giao gói kỹ thuật canh tác đất dốc bền vững theo mô hình SALT: Trung tâm Khuyến nông Khuyến lâm tỉnh Sơn La chủ trì triển khai kỹ thuật trồng băng cây phân xanh cải tạo đất (Cốt khí, Keo dậu, Đậu triều) theo đường đồng mức trên các diện tích có độ dốc từ 15 đến 25 độ. Mục tiêu cụ thể là giảm 70% lượng đất xói mòn rửa trôi, rút ngắn thời gian cải tạo đất bỏ hóa từ 6 năm xuống còn 3 năm và nâng năng suất cây lương thực xen canh thêm 20% đến 30% sau 2 chu kỳ sản xuất.

Thứ ba, cơ cấu lại tập đoàn cây trồng nông lâm kết hợp có giá trị kinh tế cao: Hướng dẫn các hộ nông dân đưa vào trồng các loài cây lâm sản ngoài gỗ và cây ăn quả có thị trường ổn định như Trám ghép, Luồng, Xoài, Nhãn xen chè và cỏ chăn nuôi. Đặt mục tiêu đạt hệ số sinh lời BCR lớn hơn 1,8, mang lại thu nhập bình quân từ 15.000.000 đến 25.000.000 đồng/ha/năm sau giai đoạn kiến thiết cơ bản 3 đến 5 năm, do Hội Nông dân và Ban Lâm nghiệp xã hướng dẫn thực hiện.

Thứ tư, mở rộng nguồn vốn tín dụng ưu đãi và thiết lập chuỗi liên kết thị trường: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Mường La triển khai gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ 231 hộ nghèo và đói tại địa phương với mức vay từ 10.000.000 đến 20.000.000 đồng/hộ, lãi suất ưu đãi trong kỳ hạn 3 đến 5 năm. Đồng thời, chính quyền địa phương đóng vai trò cầu nối xây dựng chuỗi liên kết 4 nhà (Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nhà nông) để bao tiêu sản phẩm nông lâm sản cung cấp cho khu vực đô thị và công trình Thủy điện Sơn La.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng và giải pháp kỹ thuật có giá trị tham khảo cao cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Cán bộ quản lý quy hoạch đất đai và phát triển nông thôn cấp huyện, xã: Nắm vững phương pháp luận rà soát, thống kê và chuyển đổi 210,64 ha đất nương rẫy du canh sang quy hoạch lâm nghiệp phòng hộ đầu nguồn gắn với an sinh xã hội.
• Chuyên viên khuyến nông, khuyến lâm tại vùng trung du miền núi: Sử dụng tài liệu như một cẩm nang kỹ thuật thực hành để hướng dẫn bà con nông dân thiết lập các băng cây họ đậu phân xanh, bố trí mật độ cây trồng xen đa tầng theo mô hình SALT trên sườn dốc 15 - 25 độ.
• Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lâm học, Nông nghiệp bền vững và Quản lý tài nguyên rừng: Khai thác quy trình ứng dụng công cụ PRA trong nghiên cứu cộng đồng dân tộc thiểu số, phương pháp phân tích tài chính động (NPV, BCR, IRR) và kỹ thuật lập bản đồ chuyên đề bằng MapInfo 7.0.
• Các ban quản lý dự án phát triển sinh kế, tổ chức phi chính phủ (NGOs) hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái: Tham khảo mô hình can thiệp giảm nghèo cho 48,73% hộ nghèo đói vùng đệm công trình thủy điện lớn thông qua nông lâm kết hợp.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc chuyển đổi canh tác nương rẫy tại xã Chiềng San lại có ý nghĩa sống còn đối với công trình Thủy điện Sơn La? Xã Chiềng San nằm cách công trình Thủy điện Sơn La 4 km, sở hữu 1.774,36 ha rừng phòng hộ đầu nguồn sông Đà. Tình trạng đốt nương trên sườn dốc khiến 200 - 300 tấn đất/ha bị cuốn trôi mỗi năm, trực tiếp gây bồi lắng lòng hồ, làm suy giảm dung tích hữu ích và đe dọa tuổi thọ vận hành của nhà máy thủy điện.

Sự suy giảm năng suất cây trồng trên đất nương rẫy tại địa phương diễn ra ở mức độ nào? Khảo sát thực địa cho thấy năng suất cây trồng sụt giảm nghiêm trọng ngay từ năm canh tác thứ hai do xói mòn tầng đất mặt. Điển hình là năng suất lúa nương giảm mạnh 45,6% (từ 1.250 kg/ha xuống 680 kg/ha), ngô giảm 16,7% (từ 3.000 kg/ha xuống 2.500 kg/ha) và sắn giảm 12,5% do thời gian bỏ hóa bị rút ngắn chỉ còn 2 - 3 năm.

Những loài cây cải tạo đất nào được ưu tiên lựa chọn trong mô hình nông lâm kết hợp tại Chiềng San? Các loài cây họ đậu cố định đạm mọc nhanh như Cốt khí, Keo dậu và Đậu triều được ưu tiên bố trí thành các băng cây xanh theo đường đồng mức. Các loài này không chỉ giữ đất chống xói mòn mà sau 3 năm còn cung cấp lượng lớn sinh khối ép xanh, bổ sung đạm hữu cơ và phục hồi độ phì nhiêu cho đất dốc.

Phương pháp đánh giá kinh tế động trong nghiên cứu mang lại lợi thế gì so với đánh giá tĩnh? Đánh giá kinh tế động sử dụng các chỉ số NPV, BCR và IRR qua bảng tính chiết khấu theo thời gian, phản ánh chính xác hiệu quả đầu tư dài hạn của cây thân gỗ (3 đến 10 năm). Kết quả cho thấy các mô hình nông lâm kết hợp đều đạt chỉ số BCR lớn hơn 1,5, vượt trội so với canh tác nương rẫy truyền thống có hiệu quả giảm dần.

Làm cách nào để 231 hộ nghèo và đói tại địa phương có đủ nguồn lực thực hiện chuyển đổi mô hình? Giải pháp tối ưu là lồng ghép nguồn lực từ Chương trình 135 và Dự án 661 với các gói vay vốn ưu đãi từ 10 đến 20 triệu đồng/hộ từ Ngân hàng Chính sách Xã hội. Song song đó, chính quyền cung cấp miễn phí cây giống cải tạo đất và tổ chức tập huấn kỹ thuật PRA cầm tay chỉ việc tại thôn bản.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập luận cứ khoa học thực tiễn về hiện trạng 429,10 ha đất nương rẫy và điều kiện sinh kế khó khăn của 474 hộ dân tại xã Chiềng San.
• Cung cấp số liệu định lượng chính xác về sự sụt giảm 45,6% năng suất lúa nương và mức thất thoát 200 - 300 tấn đất/ha/năm do tập quán canh tác phát đốt trên đất dốc.
• Chứng minh tính ưu việt của hệ thống nông lâm kết hợp ứng dụng mô hình SALT và các băng cây họ đậu (Cốt khí, Keo dậu) trong việc bảo vệ đất và đa dạng hóa nguồn thu.
• Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ về đất đai, kỹ thuật, vốn vay ưu đãi, liên kết thị trường và tổ chức quản lý cộng đồng cho 48,73% hộ nghèo đói.
• Ứng dụng thành công phần mềm MapInfo 7.0 và các chỉ tiêu tài chính động (NPV, BCR, IRR) trong công tác quy hoạch chuyển đổi 210,64 ha nương rẫy không cố định.

Lộ trình triển khai tiếp theo cần tập trung xây dựng 20 ha mô hình thí điểm tại Bản Chiến và Bản Luồng trong giai đoạn 2007-2009, trước khi nhân rộng trên toàn bộ diện tích nương rẫy của xã giai đoạn 2010-2015. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương hãy chủ động ứng dụng ngay các kết quả và giải pháp của luận văn vào thực tiễn phát triển lâm nghiệp bền vững vùng cao Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu CTNR và NLKH trên thế giới 1. Canh tác nương rẫy Canh tác nương rẫy là một hình thức sản xuất nông nghiệp lâu đời gắn liền với đồng bào các dân tộc thiểu số vùng rừng núi không chỉ ở nước ta mà còn ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là vùng nhiệt đới.

Là một trong những hình thái nông nghiệp cổ sơ nhất. Đó là phương thức phát đốt, khởi đầu của nền trồng trọt. Nông nghiệp phát đốt đã được áp dụng từ kỷ nguyên Neolithic, không những ở các vùng nhiệt đới ở Châu Phi, Châu Mỹ, Châu Á Thái Bình Dương mà còn cả ở Châu Âu, bao gồm nhiều dân tộc với nhiều nguồn gốc khác nhau (Spenser,1986). Người nguyên thủy, khởi đầu dựa vào các đám cháy tự nhiên rồi về sau mới biết phát đốt để gieo trồng.

Tại các vùng nhiệt đới, á nhiệt đới nền công nghiệp cổ sơ ấy tồn tại cho đến ngày nay với nhiều tên gọi khác nhau: Ladang Huma (Indonesia), Jhum (India), Chena (Srilanca).Trong tiếng việt gọi là “Canh tác nương rẫy”. Có nhiều khái niệm về CTNR nhưng khái niệm được dùng nhiều nhất “Canh tác nương rẫy (Shingting cultivation) được coi là những hệ thống canh tác nông nghiệp trong đó đất được phát quang để canh tác trong một thời gian ngắn hơn thời gian bỏ hóa” (Conklin, 1957). Phản ảnh quan điểm động, một định nghĩa mới gần đây được xuất hiện "Du canh là một chiến lược quản lý tài nguyên trong đó đất đai được luân canh nhằm khai thác năng lượng và vốn dinh dưỡng của phức hệ thực vật - đất của hiện trường canh tác" (Mc Grath, 1987). Các định nghĩa này nhằm nhấn mạnh và chú ý nhiều về tính chiến lược của quản lý tài nguyên rừng thông qua CTNR, về cả một quá trình khép kín của nông nghiệp DC trong quá trình luân canh, bỏ hoá, phục hồi độ phì đất và rừng, điều mà ít người quan tâm, chú ý tới.

Về chiến lược phát triển kinh tế bền vững, DC không được nhiều nước coi trọng bởi DC được coi như là sự lãng phí về sức người, tài nguyên đất đai, là LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 nguyên nhân gây nên xói mòn và thoái hoá đất, dẫn đến tình trạng sa mạc hoá sảy ra nghiêm trọng. Phá rừng để làm NR trong một giai đoạn rồi di chuyển sang một khu rừng khác có thể lãng phí nếu nhận thức rừng chỉ có giá trị duy nhất là từ gỗ (Grinnell, 1977, Arca, 1987 [32]). Có thể nói CTNR hiện nay đang là vấn đề được các nhà khoa học tập trung nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau. Có nhiều nghiên cứu trên thế giới về CTNR.

Dựa trên những ý kiến và quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu, Katherine (1991) đã tổng hợp những quan điểm chủ yếu về CTNR quay vòng (CTNR truyền thống). Trong một công trình nghiên cứu về mối tương quan giữa việc sử dụng NR với độ phì của đất ta thấy tần số sử dụng đất có ảnh hưởng lớn tới độ phì đất. Amason và đồng tác giả (1982) (theo Võ Đại Hải, 2003 [8]), đã nghiên cứu hai đám nương của Mianma, cả hai đều được trồng ngô, một đám làm rẫy trên 100 năm với chu kỳ bỏ hoá 5 - 15 năm, một đám đã không sử dụng trên 50 năm. Trên đám nương bỏ hoá 50 năm, năng suất cây trồng đã tăng lên gấp đôi.

Điều cơ bản chính là thời gian bỏ hoá càng dài, đất phục hồi lại độ phì càng tốt. Phục hồi lại độ phì của đất qua bỏ hoá là một cách thích ứng của nông nghiệp DC nhằm sản xuất lương thực mà không cần sử dụng tới bón phân. Phương thức DC, bỏ hoá đứng về mặt sinh thái mà nói hoàn toàn hợp lý nếu thời gian bỏ hoá hoàn toàn được duy trì (Moran, 1981) (theo Võ Đại Hải, 2003 [8]). Bỏ hoá thành rừng cũng gọi là "bỏ hoá dài ngày" được coi như thành công khi nương phát và trồng trọt được "hưu canh" để tái sinh lại rừng "rậm".

Theo cổ truyền xưa nay, đó vẫn là hình thức DC phổ biến nhất trong vùng nhiệt đới, nếu nương không lớn chỉ giống như các lỗ trống xuất hiện trên rừng và được "nhanh chóng hàn gắn" vết thương và tái sinh lại sẽ tiếp diễn ngay. Rừng xung quanh sẽ là nguồn gieo giống cho lập địa và sẽ bảo vệ cho nó chống lại gió mạnh và xói mòn (UNESCO/UNEP, 1978). Các loài cây LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 rừng mưa không thể tái sinh được ngoài môi trường rừng. Qua việc tạo nên các NR không lớn, và giữ lại các mảnh rừng quanh để làm nguồn gieo giống, người sử dụng tích cực điều khiển quá trình tái sinh của rừng theo đúng quy luật tự nhiên vốn có của nó (Clarke, 1976, Gomer Poma, 1972) (theo Võ Đại Hải, 2003 [8]).

Tại Châu Phi thường có những NR gần nhà, NR xa nhà thường được gây trồng một thời gian ngắn và bỏ hoá khá lâu. Rẫy gần nhà có xu hướng được canh tác lâu hơn và thời kỳ bỏ hoá ngắn hơn và trong một số vùng chúng trở thành những vườn hộ thâm canh. Càng đa dạng và có cơ sở di truyền rộng, hệ DC nông nghiệp sinh thái càng ổn định. Qua việc kết hợp với loài cây trồng khác nhau.

giống khác nhau, NR khác nhau, người dân DC cố gắng xây dựng một hệ thống bền vững và ổn định nhất để đảm bảo an toàn lương thực. Từ những điểm đã trình bày có thể diễn tả mô hình biến động sinh thái rừng nhiệt đới qua DC như sau (phỏng theo Jordan, 1985) (theo Võ Đại Hải, 2003 [8]). + Chu kỳ du canh bỏ hoá Dựa vào các tài liệu tham khảo và nghiên cứu, Katherinewarrner đã đưa ra 6 giai đoạn trong chu kì DC, trong đó người dân DC cần đề ra những quyết định then chốt về vị trí, thời gian, loài cây trồng và đầu tư lao động, 6 giai đoạn đó là: chọn lập địa và phát quang, đốt, trồng, làm cỏ và bảo vệ, thu hoạch, diễn thế. + Thường nông dân DC có quyền chọn NR ở bất cứ nơi nào trong rừng.

Cũng có các cộng đồng dân tộc quy định vùng được tiến hành làm NR. Ở các vùng ẩm thuộc Đông Nam Á và lưu vực sông Ama zon người dân thường lựa chọn rừng nguyên sinh hoặc rừng thứ sinh để làm NR. Ngoài ra NR còn được lựa chọn dựa vào cự li cách xa nhà hoặc thôn bản, loài cây có thể gây trồng và lao động sẵn có. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 + Phát quang thường được tiến hành vào đầu mùa khô để có thời gian cho cây khô và có thể đốt được.

Kĩ thuật quản lí thông thường được áp dụng để duy trì diễn thế rừng là chặt chọn. Các loài cây có giá cao được giữ lại trong khi phát dọn, một số có thể chặt tái sinh chồi hoặc chặt ở tầm ngang bụng (Fosbrooke, 1974, Devevan, 1984) (theo Võ Đại Hải, 2003 [8]). Những cây gỗ tốt có khả năng sản xuất hạt, dầu hoặc quả ăn được, theo thường lệ được bảo vệ suốt trong thời kì canh tác và khi nương được bỏ hoá, chúng là cơ sở cho giai đoạn đầu tiên của quá trình diễn thế (Devevan 1984, Engle, 1984, Yandyi, 1982) (theo Võ Đại Hải, 2003 [8]). Đốt vô cùng quan trọng để cây trồng đạt năng suất mà tốn ít lao dộng.

Rambo (1981) đốt có 6 ảnh hưởng tốt 1. Dọn quang được thực bì không cần thiết trên nương; 2. Làm thay đổi cấu tượng của đất để trồng cây dễ dàng; 3. Nâng cao độ phì của đất nhờ tro; 4.

Làm giảm độ chua của đất ; 5. Làm tăng khả năng dễ tiêu của chất dinh dưỡng trong đất; 6. Làm giảm các quần thể vi sinh vật côn trùng và hạt cỏ trong đất. Chọn thời điểm đốt chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thời tiết và tốt nhất kết thúc vào ngay trước khi mùa mưa tới.

NR nhiều tầng, xen canh rất đa dạng giống như cấu trúc của rừng tự nhiên có thể tìm thấy tại vùng Amazon và Đông Nam Á. Thường thì nương được trồng với đa dạng các loài cây và giống cây lương thực phân bố trên toàn nương (Maran, 1981) (theo Võ Đại Hải, 2003 [8]), còn phổ biến nhất ở vùng Amazon là dạng hình theo "đám" hoặc khóm nhỏ độc canh. Nhìn chung người dân DC cố gắng nhanh chóng tạo nên lớp che phủ mặt đất bằng cách duy trì các loài cây đã có từ trước hoặc sử dụng nhiều giống khác nhau của từng loài lương thực. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Nghiên cứu quá trình CTNR thì NR quay vòng được chú ý nhiều hơn NR tiến triển.

Tuy nhiên, các quan điểm đánh giá về CTNR tiến triển tương đối đồng nhất. đã tổng hợp các quan điểm đánh giá như sau: - CTNR thường gắn với du cư của bộ tộc. Họ tiến hành CTNR không có ý thức quay trở lại nương cũ và sử dụng triệt để độ phì tự nhiên của đất sau khi phát quang rừng. Qua một thời gian, cả bản làng di chuyển tới nơi mới còn rừng để tiếp tục làm NR.

- Do sử dụng liên tục NR nên khi bỏ hoá độ phì đất giảm mạnh, cỏ chiếm ưu thế trên NR và rừng gieo giống xung quanh cũng bị phá mạnh, khả năng phục hồi rừng rất khó khăn và cần thời gian dài. Do vậy kiểu CTNR này gây tác hại xấu đến môi trường, hạn chế khả năng diễn thế phục hồi lại rừng và độ phì đất. Tóm lại, từ những nghiên cứu của các nhà khoa học về CTNR giúp mọi người có cái nhìn đúng hơn về bản chất của CTNR và phân biệt được các kiểu CTNR, đặc biệt CTNR quay vòng (luân hồi) và CTNR tiến triển. Những đặc điểm của CTNR nhằm hiểu rõ hơn về người dân DC: họ có kiến thức, hiểu biết về môi trường xung quanh và vận dụng một cách thích ứng để tiến hành canh tác nông nghiệp trong những khu rừng nhiệt đới ẩm và mối quan hệ giữa thực vật rừng và đất rừng mỏng manh, dễ dàng bị phá vỡ khi tác động vào hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

Họ biết cách quản lí rừng và tạo điều kiện cho canh tác nông nghiệp được liên tục, lâu dài và bền vững ở mức độ nhất định. Ít ra từ đó mọi người nhìn người DC không phải dưới con mắt của những người phá rừng là chủ yếu. Đất đai bỏ hoá sau NR thường chúng ta cho là đất hoang hoá, không sử dụng nhưng thực chất đang nằm trong chuỗi diến thế của rừng và nằm trong quá trình sử dụng khép kín của hệ thống CTNR.