CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CHUẨN MỰC BCTC QUỐC TẾ VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA IFRS 1 “LẦN ĐẦU ÁP DỤNG CHUẨN MỰC TRÌNH BÀY BCTC QUỐC TẾ” Trong chương này, tác giả sẽ tập trung hệ thống hóa quá trình hình thành phát triển hệ thống kế toán quốc tế từ giai đoạn hình thành đến giai đoạn phát triển, các đặc điểm cơ bản của chuẩn mực BCTC quốc tế. Bên cạnh đó một nội dung quan trọng cũng được đề cập đến trong chương này đó là các lý thuyết nền tảng liên quan đến chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế số 1 và các lưu ý khi lần đầu chuyển đổi sang BCTC quốc tế IFRS. Nghiên cứu này được thực hiện dựa trên nội dung chuẩn mực kế toán quốc tế số 1 “Lần đầu áp dụng chuẩn mực chuẩn mực trình bày BCTC quốc tế” và từ các nghiên cứu đã được thực hiện trước đây để định hướng cho việc nghiên cứu tổng quan về chuyển đổi BCTC theo IFRS.1 Chuẩn mực kế toán quốc tế 1.1 Quá trình hình hình thành và phát triển của chuẩn mực kế toán quốc tế Hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế là hệ thống chuẩn mực đề cập đến những vấn đề mang tính nền tảng, khuôn mẫu, những nguyên tắc, phương pháp có tính chất cơ bản được chấp nhận rộng rãi trên toàn thế giới. Theo nghiên cứu trước đây được thực hiện bởi nhóm tác giả (Vũ Hữu Đức, Trần Thị Giang Tân & Nguyễn Thế Lộc, 2010), chuẩn mực kế toán quốc tế hình thành và phát triển qua 3 giai đoạn khác nhau bao gồm: 1.1 Giai đoạn hình thành Chuẩn mực kế toán quốc tế của các quốc gia không chỉ đa dạng về hình thức hoặc tổ chức ban hành mà còn có những khác biệt đáng kể trong các thức xử lý các nghiệp vụ, giao dịch cũng như trình bày BCTC.
Năm 1972, dự án về việc thành lập một tổ chức soạn thảo và hành các chuẩn mực kế toán quốc tế đã được đưa ra thảo luận tại Diễn đàn Kế toán Quốc tế tại Sydney. Do đó, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 đến ngày 29 tháng 6 năm 1973, Ủy ban Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (International Accounting Standard Committee – IASC) chính thức được thành lập, bao gồm 9 thành viên là tổ chức nghề nghiệp của các nước Australia, Canada, Pháp, Đức, Nhật, Mexico, Hà lan, Anh & Ireland và Hoa Kỳ. Trụ sở chính của IASC đặt tại Anh. Mục tiêu của IASC được xác định là: - Xây dựng và ban hành các chuẩn mực kế toán phục vụ cho việc trình bày BCTC và thúc đẩy sự thừa nhận trên thế giới.
- Phấn đấu vì sự cải tiến và hòa hợp các quy định, chuẩn mực và quy trình kế toán liên quan đến việc trình bày BCTC. Trong hơn 15 năm sau đó, IASC tập trung xây dựng và ban hành được 26 chuẩn mực kế toán quốc tế (International Accounting Standard – IAS). Tuy nhiên, do có những khác biệt lớn giữa các chuẩn mực kế toán quốc gia, trong giai đoạn này, để dung hòa, các chuẩn mực kế toán quốc tế do IASC ban hành đã cho phép nhiều sự lựa chọn khác nhau đối với cùng một vấn đề kế toán. Điều này giúp dẫn đến sự chấp nhận rộng rãi của nhiều quốc gia, công ty đối với các chuẩn mực kế toán quốc tế.2 Giai đoạn điều chỉnh Vào những năm cuối của thế kỷ 20, sự phát triển của các công ty đa quốc gia, quá trình toàn cầu hóa hoạt động thương mại và đặc biệt là hoạt động đầu tư vốn xuyên quốc gia đã làm bộc lộ những khó khăn lớn do giữa các quốc gia còn quá nhiều sự khác biệt về chuẩn mực kế toán.
Bởi lẽ khi mà các BCTC được lập và trình bày theo những phương pháp kế toán khác nhau sẽ không thể cung cấp thông tin có thể so sánh cho các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán. Sự khác biệt trên dẫn đến các thị trường chứng khoán đòi hỏi các công ty nước ngoài muốn được niêm yết phải chuyển đổi BCTC sang chuẩn mực kế toán của nước mình, gây tốn kém rất nhiều chi phí. Các nhà đầu tư quốc tế cũng gặp khó khăn khi muốn so sánh về tình hình tài chính và khả năng sinh lợi của các công ty niêm yết ở các thị trường chứng khoán khác nhau. Trong khi đó các chuẩn mực kế toán quốc tế do IASC ban hành lại chấp nhận nhiều cách lưa chọn khác nhau nên khó được chấp nhận bởi các thị trường chứng khoán.
Để có thể giải quyết vấn đề này, IASC đã phải có những điều chỉnh trong các chuẩn mực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 kế toán quốc tế theo hướng thu hẹp các lựa chọn để đi đến một hệ thống chuẩn mực giúp bảo đảm khả năng so sánh được. Quá trình điều chỉnh được bắt đầu tiến hành từ năm 1987 với Dự Án cải cách và khả năng so sánh (Comparability and Improvements Project) với kết quả là đã điều chỉnh được 10 IAS trong tổng số 31 IAS theo hướng tăng cường khả năng so sánh của BCTC vào năm 1993. Với tất cả những nỗ lực trên, đến cuối thế kỷ 20, IASC đã ban hành được 40 IAS được đánh giá cao và chấp nhận bởi nhiều quốc gia và thị trường chứng khoán trên thế giới. Tuy nhiên, do vẫn còn những khoảng cách nhất định nên các chuẩn mực kế toán quốc tế vẫn chưa được thừa nhận ở một số thị trường chứng khoán quan trọng tại Hoa Kỳ, châu Âu, Nhật… 1.3 Giai đoạn phát triển Với vị trí và vai trò ngày càng tăng lên, việc tái cấu trúc IASC trở thành một yêu cầu bức thiết nhằm phát triển các chuẩn mực kế toán quốc tế, Mặt khác, IASC cần phải tiếp tục nỗ lực của mình để được công nhận ở những thị trường chứng khoán lớn trên thế giới.
Nên vào năm 2001, IASC đã được tái cấu trúc để nâng cao tính độc lập cũng như hiệu quả hoạt động cho phù hợp với tình hình phát triển của bản than tổ chức và yêu cầu của nền kinh tế thế giới. Tổ chức quốc tế được thành lập để thay thế cho IASC (minh họa trong phụ lục 7) là Hội đồng chuẩn mực Kế toán Quốc tế (International Accounting Standard Board). Một trong những vấn đề thách thức lớn nhất của IASB là đưa các báo cáo tài chính lập theo IFRS vào thị trường tài chính Mỹ. Ủy ban chứng khoán Mỹ (SEC) và Hội đồng chuẩn mực kế toán Mỹ (FASB) là hai đối tác chủ yếu với IASB trên con đường đi tìm một bộ chuẩn mực kế toán chất lượng cao toàn cầu.
Theo đó vào năm 2002, IASB và FASB đã cùng ký thỏa thuận Norwalk và kết quả quan trọng là trong khoảng thời gian từ tháng 12 năm 2003 đến tháng 3 năm 2004 bên cạnh các IAS hiện hữu IASB đã sửa đổi đa số các chuẩn mực được lập ra bởi IASC trước đây và công bố thêm một số chuẩn mực mới. Tính đến ngày 25 tháng 6 năm 2012 đã có 41 IAS (trong đó có 12 IAS đã bị thay thế) và 12 IFRS được ban hành theo phụ lục 6. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Thực trạng áp dụng chuẩn mực BCTC quốc tế Chuẩn mực BCTC quốc tế đang dần được áp dụng chung trên hơn 173 quốc gia trên thế giới và tại các quốc gia chưa áp dụng chuẩn mực kế toán cũng đang trong quá trình hòa hợp giữa hệ thống chuẩn mực kế toán của quốc gia đó với chuẩn mực kế toán quốc tế. Các nghiên cứu gần đây trên thế giới đã khẳng định rằng chuẩn mực kế toán quốc tế là một chuẩn mực chuẩn của các quốc gia cần sử dụng để tham chiếu và thực hiện.
Nghiên cứu của Mary E.Barth của Stanford Graduate School of Business, Wayne R.Landsman của University of North Carolina at Chapel Hill (2009), đã tiến hành nghiên cứu trên 21 quốc gia trên thế giới và nhận thấy khi sử dụng chuẩn mực BCTC quốc tế, chất lượng kế toán đã cải thiện đáng kể và đưa ra khẳng định chuẩn mực BCTC quốc tế là một chuẩn mực kế toán gắn liền với chất lượng kế toán cao. Chính vì vậy IFRS đã ngày càng được chấp nhận rộng rãi trên thế giới (Vũ Hữu Đức, 2010) bao gồm: - Sự thừa nhận và ủng hộ của các tổ chức quốc tế như Tổ chức quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), Ủy ban các ngân hàng trung ương Basel, Ngân hàng thế giới (World Bank). - Một số quốc gia sử dụng gần như toàn văn chuẩn mực BCTC quốc tế IFRS để làm chuẩn mực kế toán quốc gia, như Austrailia, New Zealand, Nam Phi, Singapore, HongKong, Philippines… Nhiều quốc gia nhỏ ngưng việc phát triển chuẩn mực riêng của mình và soạn thảo căn cứ vào các IAS như Bahrain, Croatia, Cộng hòa Síp… Một số quốc gia khác, như Trung Quốc, Nga… tuy phát triển chuẩn mực quốc gia độc lập nhưng có tham khảo IFRS có liên quan. - Đối với các công ty niêm yết, rất nhiều quốc gia đã bắt buộc sử dụng chuẩn mực kế toán quốc tế để lập và công bố BCTC.
Theo điều tra được thực hiện bởi công ty kiểm toán Deloitte (2010) với 173 quốc gia, kết quả cho thấy 123 quốc gia bắt buộc và yêu cầu áp dụng IFRS. Trong đó, tất cả các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu đều đã bắt đầu áp dụng quy định này từ năm 2006. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 - Gần đây, vào tháng 7/2007 Ủy ban Chứng Khoán Hoa Kỳ (SEC) đã cho phép BCTC của các công ty nước ngoài niêm yết tại thị trường chứng khoán của Hoa Kỳ lập theo chuẩn mực kế toán quốc tế sẽ được chấp nhận mà không cần điều chỉnh hay thuyết minh bổ sung.3 Đặc điểm cơ bản của Chuẩn mực BCTC quốc tế IFRS Chuẩn mực lập BCTC quốc tế là điều kiện để đảm bảo các doanh nghiệp và tổ chức trên toàn thế giới áp dụng các nguyên tắc kế toán một cách thống nhất trong công tác lập BCTC. Việc áp dụng IFRS nhằm cải thiện chất lượng thông tin kế toán và do Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế thuận tiện cho các nghiệp vụ tài chính trên thế giới.
Hầu hết các nguyên tắc kế toán được chấp nhận phổ biến (GAAP) của các quốc gia đã bị giảm tầm quan trọng hoặc đang dần dần được thay thế bởi IFRS. Cụ thể, Canada thông báo GAAP (mà tương tự như GAAP của Mỹ) sẽ thay thế bằng IFRS vào năm 2011. Ngoại trừ GAAP của Mỹ được coi như là sức ép cạnh tranh trong chuẩn mực kế toán và trong tương lai cần thiết có sự hợp nhất giữa GAAP của Mỹ và IFRS.