CHƯƠNG 1 CO SO LY LUAN VE CHUYEN DICH CO CAU NONG NGHIEP 1. KHAI QUAT VE CO CAU NONG NGHIEP VA CHUYEN DICH CƠ CÁU NÔNG NGHIỆP. Khái niệm, phân loại cơ cấu nông nghiệp Các ngành và phân ngành sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp có quy mô và chất lượng phát triển khác nhau, có mối quan hệ biện chứng với nhau và chiếm các tỉ lệ khác nhau trong nền kinh tế nông nghiệp. Qua đó, quan niệm về cơ cấu kinh tế nông nghiệp như sau: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp (hay còn gọi là cơ cấu ngành nông nghiệp) là tổng thể các mối quan hệ về chất lượng và số lượng tương đối ồn định của các bộ phận trong nông nghiệp theo điều kiện không gian và thời gian nhất định I1 Khái niệm kinh tế nông nghiệp được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp, do đó cơ cấu kinh tế nông nghiệp cũng được hiểu theo hai nghĩa: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiểu theo nghĩa rộng: phản ánh số lượng và chất lượng cũng như tỷ lệ giữa các ngành và sản phẩm nông nghiệp — lâm nghiệp - thủy sản và mối quan hệ nội ngành của các ngành đó [2], [6], [8] Cơ cấu ngành nông nghiệp hiểu theo nghĩa hẹp là cơ cấu giữa các ngành trồng trọt, chăn nuôi, và dịch vụ nông nghiệp.
Đây là cơ cấu chủ yếu nhất trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp nước ta [2], [6], [8] Tuy nhiên căn cứ vào thực tế của số liệu báo cáo, cơ cấu ngành nông nghiệp của huyện Krông Ana phần lớn phụ thuộc vào trồng cây công nghiệp. lâu năm và cây lương thực có hạt, do vậy dé tai sẽ tập trung hướng nghiên cứu về cơ cầu kinh tế nông nghiệp theo nghĩa hẹp [3], [4] 10 Trong luận văn này, cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp được hiểu là: tông thể các mối quan hệ về chất lượng và số lượng tương đối ổn định của các bộ phận trong nông nghiệp theo điều kiện không gian và thời gian nhất định, bao gồm cơ cấu các ngành trong nông nghiệp, cơ cấu trong nội bộ các ngành, cơ cấu sử dụng đất trong nông nghiệp, cơ cấu vn đầu tư trong nông nghiệp, cơ cấu lao động trong nông nghiệp, cơ cấu thành phần kinh tế trong nông nghiệp. Khái niệm chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp Vào năm 1988, H. Chenery-nhà kinh tế học nổi tiếng người Mỹ (6/1/1918 —1/9/1994) đã đưa ra khái niệm chuyển đổi cơ cấu kinh tế: “đó /v các thay đổi về cơ cầu kinh tế và thể chế cân thiết cho sự tăng trưởng liên tục của tổng sản phẩm quốc dân (GDP), bao gồm sự tích luỹ của vốn vật chất và con người, thay đổi nhu câu, sản xuất, lưu thông và việc làm.
Ngoài ra còn các quá trình kinh tế xã hội kèm theo như đô thị hoá, biến động dân số, thay đổi trong việc thu nhập ”. Khái niệm chuyển đổi cơ cấu kinh tế được sử dụng, đồng nghĩa với cụm từ chuyển dịch cơ cấu kinh tế được một số tài liệu nghiên cứu khác sử dụng, về bản chất là chỉ ra sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế giữa các khu vực của nền kinh tế mà đặc biệt là giữa ba khu vực: Nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Song song với quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế chung có sự chuyên đổi cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp và không thể tách rời hai quá trình này [1] Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là quá trình làm thay đổi cấu trúc và mối quan hệ của hệ thống nông nghiệp theo một chủ định và định hướng nhất định, nghĩa là đưa hệ thống kinh tế nông nghiệp đến trạng thái phát triển tối ưu đạt hiệu quả như mong muốn, thông qua tác động điều khiển có ý thức, định hướng của con người, trên cơ sở nhận thức và vận dụng đúng. các quy luật khách quan [2], [7], [8] 11 Trong đề tài này, sự chuyên dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn huyện Krông Ana là quá trình thay đổi cấu trúc về tỉ trọng, các mối quan hệ giữa ngành nông nghiệp so với công nghiệp, dịch vụ và sự thay đổi trong nội bộ ngành nông nghiệp (giữa các ngành chăn nuôi, trồng trọt và dịch vụ nông nghiệp) theo hướng nhát định.
Đặc điểm của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là một quá trình phức tạp, có nhiều biểu hiện khác nhau trên nhiều lĩnh vực kinh tế. Tuy nhiên chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp có một số đặc trưng sau: - Chuyển dịch cấu của cả nền kinh tế và chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, đây là hai quá trình không thể tách rời. Theo [1], tăng trưởng của khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp có một tương quan rất chặt chẽ: 1% tăng trưởng nông nghiệp tương ứng với 4% tăng trưởng phi nông nghiệp. -_ Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp làm thay đổi tỉ trọng về giá tri sản xuất của các ngành trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp.
Đặc điểm này cũng là một trong những dấu hiệu phản ánh sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp. - Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp phụ thuộc vào các quy luật kinh tế khách quan, quy luật của thị trường, giá cả. -_ Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp phụ thuộc vào ý định chủ quan của các cơ quan quản lí, điều hành nền kinh tế (mong muốn sự chuyển dịch theo hướng nhất định) đảm bảo hài hoà với kế hoạch hoặc định hướng đã vạch sẵn. -_ Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp phụ thuộc vào trình độ sản xuất của lực lượng lao động trong các phân ngành và sự phát triển của khoa học công nghệ 12 1.
Vai trò của chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp Xét trong tổng thể nền kinh tế, sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp là một bộ phận của chuyền dịch cơ cấu nền kinh tế, góp phần thúc đây hoặc kìm ham sự phát triển của nền kinh tế nói chung và nền nông nghiệp nói riêng [9] Chuyển dich cơ cấu nông nghiệp góp phần vào việc đa dạng hoá sản xuất, đa dạng hoá các hoạt động kinh tế, phát triển nông nghiệp toàn diện để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tăng lên của xã hội và phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp nhằm rút bớt lao động ra khỏi nông nghiệp và nông thôn, tăng năng suất lao động nông nghiệp và tăng thu nhập của các hộ nông dân I9] 1. NOI DUNG CHUYEN DICH CO CAU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP. Chuyển dịch cơ cấu các ngành trong nông nghiệp Chuyền dịch cơ cấu giữa các ngành trong nông nghiệp là sự thay đổi về tỉ trọng giá trị sản xuất, lực lượng lao động, vốn đầu tư của các ngành trong nông nghiệp, đó là các ngành: Nông nghiệp - lâm nghiệp - thủy sản. Sự thay đổi đó được thực hiện có bằng các tác động điều khiển có chủ đích hoặc tuân theo những quy luật kinh tế khách quan trong nông nghiệp.
Nội dung chuyển dịch cơ cấu giữa các ngành trong nông nghiệp là nội dung cơ bản trong nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp. Nội dung này có nhiều sự phản ánh ra bên ngoài, tuy nhiên biểu hiện rõ ràng nhất là sự thay đổi về tỉ lệ về giá trị sản xuất đóng góp vào tổng giá trị sản xuất của nông, nghiệp của các phân ngành. Bên cạnh đó nội dung này còn biểu hiện ra ngoài thông qua su thay đổi về tỉ lệ lao động, tỉ lệ vốn đầu tư, tỷ lệ đất đai sử dụng, vào các phân ngành. Trong nội dung này, chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp có thê diễn ra theo hai hướng: Hướng thứ nhất là diễn ra quá trình đa dạng hoá các ngành nghề trong nông nghiệp, làm cho đa dạng hoá về sản phẩm và dịch vụ của nền nông, 13 nghiệp.
Hướng thứ hai là diễn ra quá trình chuyên môn hoá, tập trung vào phát triển một hoặc một số ngành nghề, dịch vụ nông nghiệp mũi nhọn, mang, tính lợi thế và đặc thù của địa phương hay quốc gia. Tiêu chí đánh giá: - Sự thay đổi tỉ lệ giá trị sản xuất của các ngành: nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản. -_ Tỷ lệ chuyển dịch cơ cấu của từng ngành: Đánh giá thông qua hệ số cos Trong đó: S(0) là tỷ trọng ngành ¡ tại thời điểm t; ọ được coi là góc hợp bởi hai vector cơ cấu S (ty) và S (ti). Khi Cosọ càng lớn thì các cơ cấu càng gần nhau bấy nhiêu và ngược lại Khi Coso = I thì góc giữa hai vector này bằng 0 điều đó có nghĩa là hai cơ cầu đồng nhất.
Khi Coso = 0 thì góc giữa hai vector này bằng 90” và các vector cơ cầu là trực giao với nhau. Do vậy tỷ số /90 phản ánh tỷ lệ chuyền dịch cơ cấu. Chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ các ngành Chuyền dịch cơ cấu trong nội bộ các ngành là sự thay đôi về giá trị sản xuất, số lao động, năng suất, vốn đầu tư theo thời gian của ngành đó. Sự thay đổi ở đây diễn ra theo nhiều xu hướng, phụ thuộc vào phân ngành.
Chẳng han trong ni ngành nông nghiệp, đó là sự chuyền dịch cơ cấu giữa Trồng trọt — chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp thì xu hướng là gia tăng giá trị sản xuất, 14 gia tăng vốn đầu tư, số lượng lao động tham gia vào chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp; chuyển từ ngành có năng suất, thu nhập thấp sang ngành có năng suất và thu nhập cao. Xét về chiều sâu trong sự chuyên dịch cơ cấu nông nghiệp, ta quan tâm cụ thể đến từng phân ngành của nền nông nghiệp. Chuyền dịch cơ cấu trong nội bộ các ngành biểu hiện bằng sự tăng hay giảm về giá trị sản xuất, năng suất lao động, số lượng lao động,. qua các năm trong nội bộ các ngành đó.
Cụ thể, trong trồng trọt là sự chuyên dịch cơ cấu các loại cây trồng; trong chăn nuôi là sự chuyển dịch cơ cấu các loại vật nuôi, đối với ngành lâm nghiệp, thủy sản là sự chuyển dịch cơ cấu giữa chế biến, nuôi trồng và đánh bắt tự nhiên,. Tiêu chí đánh giá: -_ Sự thay đôi tỉ lệ giá trị sản xuất của các bộ phận trong nội bộ ngành: nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp, lâm nghiệp (Khai thác — chế biến); thủy sản (đánh bắt, nuôi trồng). -_ Tỷ lệ chuyển dịch cơ cấu của từng bộ phận -_ Sự thay đổi về năng suất của các bộ phận. Chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất trong nông nghiệp Khi nói đến nông nghiệp, phương tiện sản xuất cơ bản vẫn là đắt đai, đặc biệt điều này là hoàn toàn đúng trong trường hợp nghiên cứu về sự chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp tại huyện Krông Ana.