Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Thôn Hà Nội Trong Xây Dựng Nông Thôn Mới

Khám phá chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội trong xây dựng nông thôn mới, góp phần nâng cao đời sống và phát triển bền vững.

• Tác giả: Lê Huỳnh Mai
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Thôn Hà Nội Trong Xây Dựng Nông Thôn Mới
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 1.3. Tổng quan các nghiên cứu về nông thôn, nông thôn mới và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 2.1. Cơ cấu kinh tế nông thôn và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn
• 2.2. Nông thôn và phát triển kinh tế nông thôn
• 2.3. Cơ cấu kinh tế nông thôn
• 2.4. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn
• 2.5. Xây dựng nông thôn mới và yêu cầu đặt ra cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới
• 2.5.1. Xây dựng nông thôn mới
• 2.5.2. Mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn với xây dựng nông thôn mới
• 2.5.3. Yêu cầu đặt ra cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới
• 2.6. Khung lý thuyết của luận án về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội
• 2.7. Xu hướng dịch chuyển cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội
• 2.8. Các chỉ tiêu đánh giá chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội trong xây dựng nông thôn mới
• 2.9. Các nhân tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội
• 2.10. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới ở một số quốc gia trên thế giới và bài học cho Hà Nội
• 2.11. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 3.1. Nông thôn Hà Nội và tình hình thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội
• 3.1.1. Giới thiệu chung về nông thôn Hà Nội
• 3.1.2. Chương trình nông thôn mới trên địa bàn Hà Nội
• 3.2. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội
• 3.2.1. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội theo các tiêu chí phản ánh kết quả của chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 3.2.2. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội theo các tiêu chí phản ánh hiệu quả của chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 3.3. Phân tích các nhân tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội trong quá trình xây dựng nông thôn mới
• 3.3.1. Các nhân tố chung tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 3.3.2. Các nhân tố thuộc chương trình nông thôn mới
• 3.3.3. Các nhân tố thuộc đặc thù của Thủ đô
• 3.4. Đánh giá chuyển dịch cấu kinh tế nông thôn trong quá trình thực hiện xây dựng nông thôn mới của Hà Nội
• 3.4.1. Thành tựu đạt được
• 3.4.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN HÀ NỘI TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
• 4.1. Bối cảnh xây dựng nông thôn mới và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030
• 4.1.1. Bối cảnh trong nước và quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh xây dựng nông thôn mới và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội
• 4.2. Quan điểm và định hướng về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội trong xây dựng nông thôn mới đến năm 2020 và định hướng đến 2030
• 4.2.1. Quan điểm về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong quá trình thực hiện xây dựng nông thôn mới của Hà Nội
• 4.2.2. Định hướng và mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới
• 4.3. Các giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong quá trình thực hiện xây dựng nông thôn mới của Hà Nội đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030
• 4.3.1. Đổi mới mạnh mẽ hơn, triệt để hơn các chính sách của Đảng, Nhà nước và Thành phố đối với nông nghiệp - nông dân và nông thôn trong xây dựng nông thôn mới
• 4.3.2. Quan tâm thỏa đáng đối với việc nghiên cứu hỗ trợ hoạt động của các chủ thể kinh tế nhằm đổi mới các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh trong khu vực nông thôn, nhất là trong sản xuất nông nghiệp và hoạt động thương mại
• 4.3.3. Chú trọng nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường sự tham gia của người dân
• 4.3.4. Đẩy mạnh đầu tư nghiên cứu phát triển sản phẩm và phát triển thị trường
• 4.3.5. Tăng cường đầu tư xây dựng và hoàn thiện kết cấu hạ tầng nông thôn
• 4.3.6. Tập trung đầu tư phát triển nguồn nhân lực nông thôn đáp ứng nhu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế
• 4.3.7. Tăng cường huy động nguồn vốn đầu tư cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới
• 4.3.8. Một số kiến nghị với Quốc hội và Chính phủ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Thôn Hà Nội

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn (CCKTNT) là quá trình tất yếu trong phát triển kinh tế, đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới (NTM). Tại Hà Nội, quá trình này diễn ra mạnh mẽ từ sau khi sáp nhập Hà Tây năm 2008, khi khu vực nông thôn chiếm tỷ trọng lớn về diện tích và dân số. Mục tiêu là phát triển nhanh, mạnh kinh tế nông thôn, xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, nâng cao chất lượng cuộc sống người dân. Tuy nhiên, thực tế cho thấy quá trình chuyển dịch còn chậm, chưa khai thác hết tiềm năng và lợi thế của Thủ đô. Theo số liệu năm 2016, tỷ lệ hộ làm nông nghiệp vẫn còn cao, ngành trồng trọt chiếm ưu thế, chưa đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển bền vững. Vì vậy, việc nghiên cứu và đề xuất giải pháp thúc đẩy chuyển dịch CCKTNT Hà Nội là vô cùng cấp thiết. Chương trình xây dựng NTM vừa là động lực, vừa là cơ hội để Hà Nội thực hiện mục tiêu này, tạo ra sự thay đổi toàn diện và bền vững cho khu vực nông thôn.

1.1. Khái niệm và vai trò của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Chuyển dịch CCKTNT là sự thay đổi về tỷ trọng giữa các ngành kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ) trong khu vực nông thôn. Quá trình này đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất lao động, tăng thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Sự chuyển dịch này không chỉ là thay đổi về số lượng mà còn là sự thay đổi về chất lượng, hướng tới sản xuất hàng hóa có giá trị gia tăng cao, ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến. Theo đó, cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp để đảm bảo quá trình chuyển dịch diễn ra hiệu quả và bền vững, góp phần xây dựng NTM thành công. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là yếu tố then chốt để phát triển kinh tế nông thôn Hà Nội.

1.2. Mục tiêu và ý nghĩa của xây dựng nông thôn mới tại Hà Nội

Xây dựng NTM là chương trình tổng thể nhằm phát triển kinh tế - xã hội, chính trị và an ninh quốc phòng ở khu vực nông thôn. Mục tiêu chính là nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại và phát triển kinh tế bền vững. Đối với Hà Nội, xây dựng NTM có ý nghĩa đặc biệt quan trọng do khu vực nông thôn chiếm tỷ trọng lớn về diện tích và dân số. Chương trình này tạo cơ hội để Hà Nội chuyển đổi cơ cấu kinh tế, phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp, nâng cao thu nhập cho người dân và thu hẹp khoảng cách giữa nông thôn và thành thị. Nông thôn mới Hà Nội hướng đến sự phát triển toàn diện và bền vững.

II. Thách Thức Trong Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Thôn Hà Nội

Mặc dù có nhiều tiềm năng và lợi thế, quá trình chuyển dịch CCKTNT Hà Nội vẫn đối mặt với không ít thách thức. Sự phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa, khiến cho việc chuyển đổi sang các ngành nghề có giá trị gia tăng cao gặp khó khăn. Cơ sở hạ tầng ở nhiều vùng nông thôn còn yếu kém, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của các ngành công nghiệp và dịch vụ. Nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu, đặc biệt là lao động có kỹ năng và kiến thức về công nghệ mới. Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ của Nhà nước và Thành phố chưa thực sự hiệu quả, chưa tạo được động lực mạnh mẽ cho các doanh nghiệp và người dân đầu tư vào khu vực nông thôn. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành, cũng như sự tham gia tích cực của cộng đồng.

2.1. Thực trạng sản xuất nông nghiệp và hạn chế về công nghệ

Sản xuất nông nghiệp ở Hà Nội vẫn còn mang tính chất nhỏ lẻ, manh mún, chưa áp dụng rộng rãi các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Năng suất lao động và hiệu quả sử dụng đất còn thấp so với các nước trong khu vực. Việc ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất còn hạn chế, đặc biệt là trong các khâu chế biến và bảo quản nông sản. Điều này làm giảm khả năng cạnh tranh của nông sản Hà Nội trên thị trường. Cần có các giải pháp đồng bộ để nâng cao trình độ công nghệ trong sản xuất nông nghiệp, từ khâu giống, phân bón, tưới tiêu đến thu hoạch và chế biến. Thực trạng kinh tế nông thôn Hà Nội cần được cải thiện bằng việc ứng dụng công nghệ.

2.2. Thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và cơ sở hạ tầng

Khu vực nông thôn Hà Nội đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là lao động có kỹ năng và kiến thức về công nghệ mới. Cơ sở hạ tầng, bao gồm giao thông, điện, nước, viễn thông, còn yếu kém, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển của các ngành công nghiệp và dịch vụ. Điều này gây khó khăn cho việc thu hút đầu tư và phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn. Cần có các chính sách ưu đãi để thu hút và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế. Nguồn lực cho xây dựng nông thôn mới cần được đầu tư hiệu quả.

2.3. Chính sách hỗ trợ chưa hiệu quả và thiếu tính đồng bộ

Các chính sách hỗ trợ của Nhà nước và Thành phố cho khu vực nông thôn còn nhiều bất cập, chưa thực sự hiệu quả và thiếu tính đồng bộ. Thủ tục hành chính còn rườm rà, gây khó khăn cho các doanh nghiệp và người dân khi tiếp cận các nguồn vốn và chính sách ưu đãi. Việc phối hợp giữa các cấp, các ngành trong việc triển khai các chính sách còn chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng chồng chéo, lãng phí. Cần có sự rà soát, điều chỉnh và hoàn thiện các chính sách hỗ trợ, đảm bảo tính khả thi, hiệu quả và đồng bộ, tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn. Chính sách hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn cần được cải thiện.

III. Giải Pháp Thúc Đẩy Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Thôn Hà Nội

Để thúc đẩy chuyển dịch CCKTNT Hà Nội, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện, tập trung vào các lĩnh vực then chốt như phát triển nông nghiệp công nghệ cao, khuyến khích phát triển công nghiệp và dịch vụ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, hoàn thiện cơ sở hạ tầng và cải thiện môi trường đầu tư. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, cũng như sự tham gia tích cực của cộng đồng. Đồng thời, cần học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia và vùng lãnh thổ phát triển, áp dụng các mô hình thành công vào điều kiện thực tế của Hà Nội. Mục tiêu là xây dựng một nền kinh tế nông thôn hiện đại, bền vững, có khả năng cạnh tranh cao trên thị trường trong nước và quốc tế.

3.1. Phát triển nông nghiệp công nghệ cao và chuỗi giá trị

Phát triển nông nghiệp công nghệ cao là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản. Cần khuyến khích các doanh nghiệp và người dân đầu tư vào các dự án nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, như nhà kính, tưới tiêu tự động, hệ thống quản lý chất lượng. Đồng thời, cần xây dựng các chuỗi giá trị nông sản khép kín, từ sản xuất, chế biến, bảo quản đến tiêu thụ, đảm bảo chất lượng và an toàn thực phẩm. Phát triển bền vững nông thôn Hà Nội cần dựa trên nông nghiệp công nghệ cao.

3.2. Khuyến khích phát triển công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn

Để giảm sự phụ thuộc vào nông nghiệp, cần khuyến khích phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ ở khu vực nông thôn. Cần tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp đầu tư vào các khu công nghiệp, cụm công nghiệp ở nông thôn, đồng thời hỗ trợ các hộ gia đình phát triển các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ du lịch, thương mại. Cần có các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng để thu hút đầu tư và tạo việc làm cho người dân nông thôn. Chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp Hà Nội cần có sự phát triển của công nghiệp và dịch vụ.

3.3. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để thúc đẩy chuyển dịch CCKTNT. Cần tăng cường đào tạo nghề cho người dân nông thôn, đặc biệt là các kỹ năng về công nghệ thông tin, quản lý kinh doanh, ngoại ngữ. Đồng thời, cần đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng, bao gồm giao thông, điện, nước, viễn thông, đảm bảo đáp ứng được yêu cầu phát triển của các ngành kinh tế. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các trường đại học, cao đẳng, trung tâm dạy nghề và các doanh nghiệp trong việc đào tạo và sử dụng lao động. Tập trung đầu tư phát triển nguồn nhân lực nông thôn là rất quan trọng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Chuyển Dịch Kinh Tế

Nghiên cứu về chuyển dịch CCKTNT Hà Nội có ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và triển khai các chương trình phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực nông thôn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để đánh giá hiệu quả của các chính sách hiện hành, đề xuất các giải pháp mới, phù hợp với điều kiện thực tế của Hà Nội. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò và ý nghĩa của chuyển dịch CCKTNT trong xây dựng NTM, tạo sự đồng thuận và tham gia tích cực của người dân.

4.1. Đánh giá hiệu quả các chính sách hỗ trợ hiện hành

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ hiện hành, như chính sách tín dụng ưu đãi, chính sách hỗ trợ lãi suất, chính sách khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao. Cần phân tích rõ những ưu điểm, nhược điểm của từng chính sách, từ đó đề xuất các giải pháp điều chỉnh, bổ sung, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Đánh giá hiệu quả chuyển dịch cơ cấu kinh tế là cần thiết để điều chỉnh chính sách.

4.2. Đề xuất các giải pháp mới phù hợp với thực tế Hà Nội

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các giải pháp mới, phù hợp với điều kiện thực tế của Hà Nội, như giải pháp phát triển các mô hình kinh tế hợp tác, liên kết sản xuất, giải pháp xây dựng thương hiệu nông sản, giải pháp phát triển du lịch nông thôn. Cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân trong quá trình xây dựng và triển khai các giải pháp. Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn cần phù hợp với đặc thù địa phương.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Chuyển Dịch Kinh Tế Nông Thôn

Chuyển dịch CCKTNT là một quá trình lâu dài và phức tạp, đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng của các cấp, các ngành và toàn xã hội. Với những tiềm năng và lợi thế sẵn có, cùng với sự quyết tâm và sáng tạo, Hà Nội hoàn toàn có thể đạt được những thành tựu to lớn trong lĩnh vực này, xây dựng một nền kinh tế nông thôn hiện đại, bền vững, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và xây dựng Thủ đô ngày càng giàu đẹp, văn minh. Tương lai của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn phụ thuộc vào sự đổi mới và sáng tạo.

5.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển dịch CCKTNT trong xây dựng NTM, phân tích thực trạng chuyển dịch CCKTNT Hà Nội trong giai đoạn 2009-2016, đề xuất các giải pháp thúc đẩy chuyển dịch CCKTNT Hà Nội theo hướng hiện đại, bền vững, phù hợp với mục tiêu XD NTM. Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của quá trình chuyển dịch, đồng thời đề xuất các giải pháp cụ thể, khả thi để khắc phục những hạn chế và phát huy những tiềm năng, lợi thế.

5.2. Định hướng phát triển kinh tế nông thôn Hà Nội trong tương lai

Trong tương lai, kinh tế nông thôn Hà Nội cần phát triển theo hướng đa dạng hóa ngành nghề, nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm, ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Cần tập trung vào phát triển các ngành công nghiệp chế biến nông sản, dịch vụ du lịch nông thôn, thương mại điện tử. Đồng thời, cần xây dựng các thương hiệu nông sản nổi tiếng, có uy tín trên thị trường trong nước và quốc tế. Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là đa dạng hóa và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ kinh tế "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội trong xây dựng nông thôn mới" được tác giả Lê Huỳnh Mai thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Sơn, bảo vệ tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, năm 2018) thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số: 62 31 05 01 / 62310105).

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam sau hơn 30 năm Đổi mới. Mặc dù đất nước đã gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập trung bình thấp, Việt Nam vẫn là một nước nông nghiệp với hơn 65% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn (Niên giám thống kê, 2016). Khu vực này bộc lộ nhiều hạn chế về kết cấu hạ tầng, năng suất lao động, khả năng ứng dụng khoa học công nghệ, dẫn đến tình trạng kinh tế nông thôn kém bền vững, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn và thành thị ngày càng gia tăng. Nhằm khắc phục tình trạng này, Chương trình mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010–2020 đã được ban hành và triển khai trên phạm vi toàn quốc.

Đối với thành phố Hà Nội, sau khi mở rộng địa giới hành chính vào năm 2008 (sáp nhập tỉnh Hà Tây), khu vực nông thôn chiếm vị trí đặc biệt quan trọng với 17 huyện, 1 thị xã (Sơn Tây) và 386 xã. Diện tích đất nông nghiệp của Hà Nội đạt 157.100 ha (lớn nhất khu vực Đồng bằng sông Hồng), dân số nông thôn là 3,82 triệu người, chiếm 50,8% tổng dân số toàn thành phố (Niên giám thống kê thành phố Hà Nội, 2016). Dù Thành ủy Hà Nội đã ban hành và chỉ đạo thực hiện Chương trình số 02-CTr/TU qua hai giai đoạn (2011–2015 và 2016–2020), kết quả chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn của Thủ đô vẫn còn bộc lộ nhiều bất cập: kinh tế nông thôn vẫn phụ thuộc lớn vào ngành nông nghiệp truyền thống, tỷ trọng ngành dịch vụ tăng chậm, sản xuất phân tán và chưa tận dụng hết các lợi thế đặc thù của một trung tâm kinh tế - chính trị quốc gia.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là đánh giá thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông thôn Hà Nội trong xây dựng nông thôn mới trên cơ sở đối chiếu với các mục tiêu của chương trình, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội phù hợp với các tiêu chí xây dựng nông thôn mới.

Hệ thống mục tiêu cụ thể gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới; làm rõ điểm khác biệt giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế thông thường và chuyển dịch trong xây dựng nông thôn mới; xác định xu hướng và xây dựng khung tiêu chí đánh giá.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn thành phố Hà Nội giai đoạn 2009–2016, so sánh kết quả đạt được giữa các nhóm huyện với mục tiêu đề ra nhằm làm rõ thành tựu, hạn chế và nguyên nhân.
3. Đề xuất các giải pháp khả thi thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội theo hướng hiện đại, bền vững đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.

Luận án giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Nội hàm của cơ cấu kinh tế nông thôn và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn là gì?
2. Đặc điểm và yêu cầu đặt ra cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới là gì?
3. Cơ cấu kinh tế nông thôn mới chuyển dịch ra sao, đánh giá chuyển dịch đó như thế nào và chịu tác động bởi những nhân tố nào?
4. Cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội dịch chuyển như thế nào trong xây dựng nông thôn mới, có đáp ứng được các mục tiêu đề ra hay không?
5. Những giải pháp nào giúp thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn tại các huyện của thành phố Hà Nội trong quá trình xây dựng nông thôn mới.

• Về phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện trên địa bàn 17 huyện ngoại thành và thị xã Sơn Tây thuộc thành phố Hà Nội.
• Về phạm vi thời gian: Phân tích thực trạng giai đoạn 2009–2016, chia làm hai mốc: giai đoạn trước khi thực hiện đồng loạt chương trình xây dựng nông thôn mới (2009–2011, sau thời điểm sáp nhập Hà Tây năm 2008) và giai đoạn thực hiện chương trình (2011–2016, mốc thực hiện Chương trình số 02-CTr/TU). Các giải pháp và định hướng được xây dựng cho giai đoạn đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.
• Về phạm vi nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu cơ cấu ngành kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, thương mại - dịch vụ), trong đó đi sâu phân tích cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân loại theo hai nhóm hướng nghiên cứu chính:

Nhóm nghiên cứu về lý thuyết chuyển dịch cơ cấu kinh tế và các giai đoạn phát triển:

• Rostow (1960) đưa ra lý thuyết 5 giai đoạn phát triển kinh tế gắn với các dạng cơ cấu kinh tế tương ứng: xã hội truyền thống, chuẩn bị cất cánh, cất cánh, trưởng thành và tiêu dùng cao.
• Johnston B.W (1961) cụ thể hóa quá trình phát triển nông nghiệp nông thôn qua 3 giai đoạn: chuẩn bị phát triển, tăng hiệu suất tiết kiệm vốn - tăng lao động, và phát triển nông nghiệp kỹ thuật cao thâm dụng vốn.
• Syrquin M. (1988) phân chia quá trình chuyển dịch thành 3 giai đoạn: sản xuất nông nghiệp, công nghiệp hóa và nền kinh tế phát triển; phân tích sự dịch chuyển từ góc độ cung - cầu và năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP).
• Các nhân tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế được phân tích qua công trình của Adam Smith (1936); Fisher (1935) phân tích tốc độ thay thế lao động của khoa học công nghệ và quy luật tiêu dùng Engel; Kuznets S. (1988) khẳng định vai trò then chốt của tiến bộ công nghệ; Spreng D. I. (1994) nhấn mạnh yếu tố công nghệ thông tin; Veronika D. và Césaire M. (2002), Levine R. (1997) nghiên cứu vai trò của hệ thống tài chính; Sheng F. (2003) cùng các báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 1993, 1997) và Stiglitz J. E., Yusuf S. (2002) phân tích vai trò của chính sách công và cơ chế thị trường.
• Tại Việt Nam, các công trình của Ngô Đình Giao (1994), Lê Du Phong và Nguyễn Thành Độ (1999), Ngô Doãn Vịnh (2005), Nguyễn Thị Lan Hương (2011) nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu trong bối cảnh hội nhập quốc tế; Bùi Tất Thắng (1994, 1997, 2006) hệ thống hóa các nhân tố chi phối cơ cấu kinh tế ngành tại Việt Nam.

Nhóm nghiên cứu về nông thôn, nông thôn mới và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn:

• Khái niệm nông thôn được Trommsdorff G. (2002), Staroverov (dẫn theo Tô Duy Hợp, 1997) và OECD (1994) định nghĩa qua tiêu chí mật độ dân cư và đặc điểm không gian kinh tế - xã hội.
• Nghiên cứu về xây dựng nông thôn mới và kinh tế nông thôn: Rob Atkinson (2005) chỉ ra nguyên nhân trì trệ và giải pháp chuyển đổi ngành nghề nông thôn Mỹ; Chambers R. (1983) và David Mosse (2001) nhấn mạnh sự tham gia và tri thức của người dân; OECD (2006) thiết lập mô hình nông thôn mới thay thế cách tiếp cận trợ cấp bằng đầu tư chiến lược đa ngành; Zhao Na (2016) nghiên cứu mô hình giải quyết vấn đề tam nông tại Trung Quốc; Cavallier G. (1996) nghiên cứu tác động của đô thị hóa tới dịch chuyển kinh tế nông thôn.
• Tại Việt Nam: Vũ Thị Thoa (1999), Phạm Ngọc Dũng (2001) nghiên cứu công nghiệp hóa và chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp - công nghiệp vùng Đồng bằng sông Hồng; Lê Vũ Anh (2001) nghiên cứu khu vực Tây Bắc; Nguyễn Thị Thanh Tâm (2012) nghiên cứu địa bàn tỉnh Nam Định; Bùi Tất Thắng (2011) thảo luận về tính linh hoạt của các tiêu chí nông thôn mới; Hoa Hữu Lân (2013) nghiên cứu thí điểm nông thôn mới ở Hà Nội giai đoạn 2011–2013; Trần Hồng Quảng (2014) nghiên cứu tại Kim Sơn (Ninh Bình); Trịnh Kim Liên và cộng sự (2016) nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp ngoại thành Hà Nội.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Mặc dù các nghiên cứu trong và ngoài nước đã hệ thống hóa lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế và xây dựng nông thôn mới, nhưng chưa có công trình nào thiết lập một khung lý thuyết hoàn chỉnh nhằm đánh giá chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn gắn với yêu cầu và đặc thù riêng biệt của Thủ đô Hà Nội. Hà Nội vừa là trung tâm chính trị, văn hóa, khoa học, kinh tế của cả nước, vừa có quy mô địa bàn nông thôn lớn nhất vùng Đồng bằng sông Hồng, đòi hỏi chuyển dịch cơ cấu kinh tế không chỉ đáp ứng tiêu chí nông thôn mới chung mà còn phải thực hiện vai trò đầu tàu dẫn dắt và lan tỏa kinh tế vùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các lý thuyết, khái niệm và khung phân tích cơ bản sau:

• Khái niệm nông thôn theo Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8/2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, xác định nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị của thành phố, thị xã, thị trấn, do UBND xã quản lý.
• Khái niệm Kinh tế nông thôn và Phát triển kinh tế nông thôn: Phát triển kinh tế nông thôn là quá trình tăng tiến toàn diện gồm gia tăng thu nhập (GTSX, TNBQĐN), chuyển dịch cơ cấu kinh tế tiến bộ và tiến bộ xã hội.
• Khái niệm Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn được tiếp cận theo hai góc độ: Tiếp cận theo góc độ danh từ để xây dựng nội hàm (quá trình thay đổi về bản chất, vị trí, vai trò, tỷ trọng giữa các bộ phận kinh tế); tiếp cận theo góc độ động từ để phân tích các yếu tố tác động và can thiệp chính sách tổ chức lại nguồn lực.
• Khái niệm Nông thôn mới theo Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 5/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X và Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới theo Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 4/6/2010 cùng Bộ tiêu chí quốc gia tại Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ.
• Khung so sánh mô hình nông thôn cũ và mô hình nông thôn mới theo OECD (2006):

Tiêu chí	Mô hình nông thôn cũ	Mô hình nông thôn mới (NTM)
Mục tiêu tổng quát	Cân bằng lợi ích, bảo đảm quyền tiếp cận; tập trung vào thu nhập và năng lực cạnh tranh của trang trại, hợp tác xã.	Nâng cao năng lực cạnh tranh nông thôn; đánh giá lại và khai thác hiệu quả nguồn lực chưa sử dụng của địa phương.
Mục tiêu ngành	Tập trung vào ngành nông nghiệp.	Đa dạng các ngành kinh tế nông thôn (du lịch, tiểu thủ công nghiệp, công nghệ thông tin - truyền thông...).
Công cụ chính	Trợ cấp trực tiếp.	Đầu tư chiến lược, phát triển hạ tầng và năng lực.
Đối tượng chính	Chính phủ và nông dân.	Đa cấp chính quyền, khu vực tư nhân, các bên liên quan và tổ chức xã hội tại địa phương.

Mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới là quan hệ hai chiều: chuyển dịch cơ cấu kinh tế là nội dung cốt lõi (nội dung thứ 3 trong 11 nội dung của chương trình) và là điều kiện nền tảng để hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới; ngược lại, chương trình xây dựng nông thôn mới tạo ra nguồn lực, hạ tầng và thể chế thúc đẩy cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển đổi.

Phương pháp nghiên cứu của luận án:

• Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận hệ thống, tiếp cận liên ngành, phương pháp quy nạp và diễn giải.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ Niên giám thống kê Việt Nam, Niên giám thống kê thành phố Hà Nội, kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản năm 2016, các báo cáo tổng kết của Sở NN&PTNT Hà Nội, Sở Kế hoạch và Đầu tư Hà Nội, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội và UBND các huyện. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phỏng vấn sâu các chuyên gia kinh tế nông nghiệp và cán bộ quản lý cấp sở, ban, ngành, huyện của Hà Nội.
• Phương pháp xử lý dữ liệu:
  • Thống kê mô tả, so sánh chuỗi thời gian (2009–2011 và 2011–2016), so sánh cơ cấu và so sánh chéo giữa 3 nhóm huyện: Nhóm 1 (100% xã đạt chuẩn NTM: Hoài Đức, Thanh Trì, Đông Anh, Đan Phượng), Nhóm 2 (trên 50% xã đạt chuẩn NTM: Thanh Oai, Thường Tín, Quốc Oai, Gia Lâm, Mê Linh, Chương Mỹ, Phúc Thọ, Sóc Sơn, Thạch Thất, thị xã Sơn Tây), và Nhóm 3 (dưới 50% xã đạt chuẩn NTM: Ứng Hòa, Ba Vì, Mỹ Đức, Phú Xuyên).
  • Sử dụng chỉ số góc Cosine (Cos) để tính toán, đánh giá tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành.
  • Phương pháp chuyên gia để kiểm định, thẩm định các nhận định về nguyên nhân hạn chế và giải pháp chính sách.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong nước và quốc tế về hai chủ đề lớn: lý thuyết chuyển dịch cơ cấu kinh tế và lý luận về kinh tế nông thôn, nông thôn mới. Tác giả tổng thuật các mô hình lý thuyết giai đoạn phát triển kinh tế (Rostow, Johnston, Syrquin), các nhân tố tác động (khoa học công nghệ, thị trường, vốn đầu tư, thể chế, chính sách công) và bài học kinh nghiệm quốc tế về phát triển nông thôn (Hàn Quốc, Trung Quốc, Hoa Kỳ, các nước OECD). Chương này phân tích các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam và Hà Nội, từ đó xác định khoảng trống nghiên cứu về việc xây dựng khung phân tích chuyên biệt cho khu vực nông thôn của Thủ đô Hà Nội trong tiến trình xây dựng nông thôn mới.

Chương 2: Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới

Chương 2 trình bày có hệ thống các khái niệm khoa học: nông thôn, kinh tế nông thôn, phát triển kinh tế nông thôn, cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Tác giả phân tích cấu trúc 11 nội dung và 19 tiêu chí của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới theo Quyết định 800/QĐ-TTg và Quyết định 491/QĐ-TTg. Luận án làm rõ mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới, chỉ ra các yêu cầu bắt buộc đối với cơ cấu kinh tế nông thôn mới:

1. Cơ cấu kinh tế phải phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của địa phương.
2. Tỷ trọng nông - lâm - thủy sản giảm dần, tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ tăng nhanh.
3. Nội bộ ngành nông nghiệp phải chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng trồng trọt, tăng tỷ trọng chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp; trong trồng trọt giảm tỷ trọng cây lương thực, tăng cây rau, hoa, quả chất lượng cao.
4. Hình thành nền sản xuất hàng hóa tập trung quy mô lớn vận hành theo cơ chế thị trường.
5. Phát triển sản xuất xanh, sạch, bền vững, bảo đảm an toàn thực phẩm.
6. Xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, từng bước hiện đại.

Chương này cũng tổng kết kinh nghiệm thực tiễn xây dựng nông thôn mới của Hàn Quốc (phong trào Saemaul Undong và vai trò của NAFC), Trung Quốc và rút ra bài học cho Hà Nội.

Chương 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trên địa bàn thành phố Hà Nội trong xây dựng nông thôn mới

Chương 3 phân tích thực trạng kinh tế nông thôn Hà Nội giai đoạn 2009–2016 dựa trên hệ thống số liệu thực chứng:

• Khái quát nông thôn Hà Nội: 17 huyện, 1 thị xã, 386 xã, diện tích đất nông nghiệp 157.100 ha, dân số nông thôn 3,82 triệu người (50,8% dân số thành phố).
• Cơ cấu hộ nông thôn năm 2016: Hộ làm nông nghiệp chiếm 26,92%; hộ công nghiệp - xây dựng chiếm 32,09%; hộ dịch vụ chiếm 32,67%; hộ ngành nghề khác chiếm 8,32%.
• Cơ cấu lao động trong ngành nông nghiệp: Trồng trọt và chăn nuôi chiếm tới 97,36% lao động; thủy sản chiếm 2,52%; lâm nghiệp chỉ chiếm 0,29%.
• Thực trạng cơ cấu ngành kinh tế nông thôn: Tỷ trọng giá trị sản xuất nông nghiệp có xu hướng giảm, công nghiệp và dịch vụ tăng nhưng tốc độ chuyển dịch giữa các nhóm huyện không đồng đều. Nhóm huyện đạt chuẩn 100% (Đan Phượng, Đông Anh, Hoài Đức, Thanh Trì) có tốc độ chuyển dịch công nghiệp - dịch vụ vượt trội so với Nhóm 3 (Ba Vì, Mỹ Đức, Phú Xuyên, Ứng Hòa).
• Hiệu quả chuyển dịch: Năng suất lúa bình quân, năng suất ngô, diện tích rau an toàn và rau đạt chuẩn VietGAP năm 2015, tỷ lệ cơ giới hóa trong trồng trọt và chăn nuôi đều tăng. Năng suất lao động, năng suất đất đai và thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn được cải thiện, tỷ lệ hộ nghèo giảm. Tuy nhiên, khoảng cách thu nhập giữa nông thôn và thành thị của Hà Nội vẫn còn lớn.
• Tác giả phân tích 3 nhóm nhân tố tác động: nhân tố kinh tế chung, nhân tố thuộc chương trình nông thôn mới và nhân tố đặc thù của Thủ đô; chỉ ra 5 hạn chế lớn và 8 nguyên nhân gốc rễ.

Chương 4: Giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội trong xây dựng nông thôn mới

Chương 4 dự báo bối cảnh quốc tế, trong nước và đặc thù của Hà Nội giai đoạn đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030; xác định hệ thống quan điểm, mục tiêu và chỉ tiêu định lượng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn đến năm 2020. Tác giả đề xuất 7 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện, đổi mới cơ chế chính sách của Trung ương và Thành phố đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn (đặc biệt là cơ chế tích tụ đất đai và tín dụng).
2. Đổi mới các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh ở nông thôn, phát triển hợp tác xã kiểu mới, kinh tế trang trại và doanh nghiệp nông nghiệp.
3. Nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ cơ sở và tăng cường sự tham gia, giám sát của người dân nông thôn.
4. Đẩy mạnh nghiên cứu phát triển sản phẩm, ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản.
5. Tăng cường đầu tư đồng bộ hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội nông thôn.
6. Đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao tại nông thôn nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi cơ cấu ngành nghề.
7. Đa dạng hóa các kênh huy động nguồn vốn đầu tư, đẩy mạnh xã hội hóa, giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn vốn ngân sách nhà nước. Chương này cũng đưa ra các kiến nghị cụ thể với Quốc hội và Chính phủ về điều chỉnh chính sách vĩ mô.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

1. Luận án tiếp cận khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn dưới góc độ danh từ để xác định nội hàm cấu trúc kinh tế, đồng thời tiếp cận dưới góc độ động từ để phân tích các can thiệp chính sách và nhân tố tác động.
2. Luận án luận giải sâu sắc mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới, xác định chuyển dịch cơ cấu vừa là nội hàm thành phần, vừa là điều kiện tiên quyết bảo đảm tính bền vững của nông thôn mới.
3. Làm rõ các yêu cầu đặc thù đối với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn tại địa bàn Thủ đô, nơi đòi hỏi mức độ lan tỏa kinh tế và tiêu chuẩn kỹ thuật nông nghiệp cao hơn các địa phương khác.
4. Xây dựng khung lý thuyết đánh giá chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới chuyên biệt cho Hà Nội, bao gồm hệ thống tiêu chí kết quả, tiêu chí hiệu quả và các nhân tố chi phối.

Những phát hiện và đóng góp về mặt thực tiễn:

1. Luận án phát hiện 5 hạn chế chủ yếu trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội giai đoạn 2009–2016:
   • Cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển dịch tích cực nhưng tỷ trọng ngành nông nghiệp vẫn còn cao, khu vực dịch vụ tăng trưởng chậm, chưa khai thác hết tiềm năng vị thế Thủ đô.
   • Cơ cấu nội bộ các ngành chuyển dịch chưa rõ nét theo các định hướng quy hoạch của thành phố.
   • Xu hướng phát triển sản xuất quy mô lớn tập trung đã hình thành nhưng tốc độ dịch chuyển còn chậm, chưa tạo ra nhiều vùng sản xuất hàng hóa mũi nhọn có thương hiệu mạnh.
   • Ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất nông nghiệp chưa tạo được bước chuyển biến căn bản về chất lượng sản phẩm và bảo vệ môi trường sinh thái.
   • Năng suất lao động, năng suất đất đai và thu nhập bình quân đầu người nông thôn tuy tăng nhưng chưa tương xứng với tiềm năng; chênh lệch mức sống giữa nông thôn và thành thị còn lớn.
2. Luận án xác định 8 nguyên nhân của các hạn chế trên: cơ chế chính sách đất đai và tín dụng còn bất cập; công tác quy hoạch thiếu tính khả thi; việc huy động doanh nghiệp và hợp tác xã tham gia còn yếu; thị trường tiêu thụ nông sản hạn hẹp; ứng dụng chuyển giao khoa học kỹ thuật hạn chế; kết cấu hạ tầng thiếu đồng bộ; chất lượng nhân lực thấp và không đồng đều; nguồn vốn đầu tư hạn chế, phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước.
3. Đề xuất hệ thống 7 nhóm giải pháp đồng bộ gắn liền với các kiến nghị chính sách gửi Quốc hội và Chính phủ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi nội dung: Luận án chủ yếu tập trung phân tích cơ cấu ngành kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ) và nội bộ ngành nông nghiệp, chưa đi sâu phân tích chi tiết cơ cấu thành phần kinh tế và cơ cấu vùng kinh tế nội huyện.
• Về nguồn số liệu: Dữ liệu thực nghiệm phân tích sâu dừng lại ở mốc thời gian năm 2016 theo các kỳ điều tra thống kê chính thức sẵn có tại thời điểm thực hiện nghiên cứu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phân tích cơ cấu kinh tế nông thôn theo thành phần kinh tế (kinh tế tư nhân, hợp tác xã, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) và chuỗi giá trị nông sản liên kết vùng.
• Cập nhật số liệu thực chứng giai đoạn 2016–2020 và sau năm 2020 để đánh giá toàn diện tác động của Bộ tiêu chí nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu tại thành phố Hà Nội.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho:

• Cơ quan quản lý nhà nước: Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Văn phòng Điều phối Chương trình nông thôn mới Hà Nội, và UBND các huyện ngoại thành trong việc xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế và cơ chế hỗ trợ nông nghiệp, làng nghề.
• Các nhà hoạch định chính sách: Ban Chỉ đạo Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới trong việc điều chỉnh các tiêu chí kinh tế, hình thức tổ chức sản xuất phù hợp với từng vùng sinh thái kinh tế.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Thuộc các ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý kinh tế; phần khung lý thuyết, phương pháp tính toán chỉ số Cosine và hệ thống dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2009–2016 là tài liệu tham khảo có giá trị phương pháp luận và dữ kiện khoa học.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định phạm vi không gian và quy mô khu vực nông thôn thành phố Hà Nội như thế nào?
Luận án xác định phạm vi không gian gồm 17 huyện ngoại thành và thị xã Sơn Tây (tổng cộng 386 xã) của thành phố Hà Nội sau khi sáp nhập địa giới hành chính năm 2008. Khu vực nông thôn Hà Nội có diện tích đất nông nghiệp đạt 157.100 ha (lớn nhất vùng Đồng bằng sông Hồng) và dân số nông thôn là 3,82 triệu người, chiếm 50,8% tổng dân số thành phố (số liệu Niên giám thống kê thành phố Hà Nội năm 2016).

2. Điểm khác biệt căn bản giữa mô hình nông thôn cũ và mô hình nông thôn mới theo khung lý thuyết OECD (2006) trong luận án là gì?
Theo OECD (2006), mô hình cũ tập trung mục tiêu vào ngành nông nghiệp thông qua công cụ trợ cấp trực tiếp cho chính phủ và nông dân. Ngược lại, mô hình nông thôn mới mở rộng sang nâng cao tính cạnh tranh toàn diện của kinh tế nông thôn (đa ngành: nông nghiệp, du lịch, thủ công nghiệp, công nghệ thông tin), thay thế trợ cấp bằng đầu tư chiến lược, và tăng cường phân cấp với sự tham gia của nhiều bên liên quan (chính quyền các cấp, khu vực tư nhân, tổ chức phi chính phủ).

3. Phương pháp thống kê nào được luận án sử dụng để đánh giá sự phân hóa và tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế giữa các địa phương của Hà Nội?
Luận án chia 18 đơn vị hành chính cấp huyện thành 3 nhóm theo tỷ lệ xã đạt chuẩn nông thôn mới (nhóm đạt 100%, nhóm đạt trên 50%, và nhóm đạt dưới 50% số xã đạt chuẩn) để so sánh cơ cấu, đồng thời ứng dụng công thức góc Cosine (Cos) để tính toán và lượng hóa tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành.

4. Dữ liệu Tổng điều tra năm 2016 trong luận án phản ánh thực trạng cơ cấu hộ nghề và lao động nông nghiệp nông thôn Hà Nội như thế nào?
Tính đến cuối năm 2016, cơ cấu hộ nông thôn Hà Nội gồm: 26,92% hộ làm nông nghiệp; 32,09% hộ làm công nghiệp - xây dựng; 32,67% hộ làm dịch vụ; và 8,32% hộ làm ngành nghề khác. Trong nội bộ sản xuất nông nghiệp, có 97,36% lao động làm việc trong ngành trồng trọt và chăn nuôi; ngành thủy sản chỉ chiếm 2,52% và ngành lâm nghiệp chiếm 0,29%.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp chủ yếu nào nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Hà Nội?
Luận án đề xuất 7 nhóm giải pháp: (1) Đổi mới cơ chế chính sách đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn; (2) Đổi mới các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh (HTX, doanh nghiệp nông thôn); (3) Nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường sự tham gia của người dân; (4) Đẩy mạnh nghiên cứu phát triển sản phẩm và thị trường tiêu thụ; (5) Đầu tư hoàn thiện kết cấu hạ tầng nông thôn; (6) Phát triển nguồn nhân lực nông thôn; (7) Tăng cường huy động nguồn vốn đầu tư và đẩy mạnh xã hội hóa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Huỳnh Mai đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong mối quan hệ hai chiều với chương trình xây dựng nông thôn mới, thiết lập khung phân tích phù hợp với đặc thù kinh tế Thủ đô. Công trình đánh giá chi tiết thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế tại 17 huyện và 1 thị xã của Hà Nội giai đoạn 2009–2016, chỉ ra các thành tựu, bất cập và 8 nhóm nguyên nhân cụ thể. Hệ thống 7 nhóm giải pháp và các kiến nghị chính sách được luận án đề xuất có tính ứng dụng thực tiễn, đóng góp cơ sở khoa học cho công tác quản lý và định hướng phát triển kinh tế nông thôn Hà Nội đến năm 2020 và tầm nhìn 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Tổng quan các nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế PTKT là sự tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế trong đó chuyển dịch CCKT thể hiện mặt chất trong quá trình phát triển. Chính vì thế, khi nghiên cứu quá trình PTKT, dù của một quốc gia, một địa phương, của thành thị hay NT thì đều không thể không xem xét vấn đề chuyển dịch CCKT.

Đã có rất nhiều các nhà nghiên cứu đưa ra những lý thuyết khác nhau về chuyển dịch CCKT trong quá trình phát triển.S (1988) và Syrquin M (1988) là những tác giả tiêu biểu đã có đóng góp lớn trong hoàn thiện các quan điểm, khái niệm về chuyển dịch CCKT. Trong nghiên cứu của mình, các tác giả cho thấy mỗi quốc gia, mỗi địa phương trong quá trình phát triển cần phải tìm cho mình những cách chuyển dịch CCKT một cách hiệu quả trên cơ sở phát huy được yếu tố nội lực, lợi thế so sánh và tận dụng được những lợi thế từ bên ngoài. Đối với các nước đang phát triển, vấn đề quan trọng là phải làm thế nào để chuyển nền kinh tế từ NN truyền thống lạc hậu sang nền kinh tế với ngành CN và ngành DV hiện đại làm nòng cốt. Bản thân khu vực NT cũng cần có sự chuyển dịch cơ cấu, đẩy mạnh nâng cao năng suất lao động (NSLĐ) NN và phát triển các ngành nghề phi NN.

Quá trình chuyển dịch CCKT từ NN truyền thống lạc hậu sang DV và CN hiện đại là một quá trình dài với nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Nhiều các nhà nghiên cứu cũng đã đưa ra các quan điểm khác nhau về các giai đoạn phát triển này. Rostow (1960) với Các giai đoạn PTKT có thể coi là nhà kinh tế đầu tiên nêu ra lý thuyết về chuyển dịch CCKT thông qua 5 giai đoạn phát triển của nền kinh tế ứng với 5 dạng CCKT. (1) Giai đoạn xã hội truyền thống với cơ cấu NN nghiệp là chủ đạo.

(2) Giai đoạn chuẩn bị cất cánh bắt đầu khi KHCN được đưa vào ứng dụng trong SX với cơ cấu ngành NN-CN. (3) Giai đoạn cất cánh, cơ cấu là CN-NN-DV với ngành CN chế tạo là đầu tầu. Đây được coi như giai đoạn then chốt nhất của quá trình phát triển nhằm tích lũy nguồn lực cả về vốn và lao động. (4) Giai đoạn trưởng thành, CCKT CN-DV-NN với nhiều ngành CN mới phát triển.

Ngành CN đã chuyển dần từ các ngành CN sử dụng nhiều lao động ở giai đoạn chuẩn bị cất cánh sang các ngành CN sử dụng nhiều vốn. 12 Ngành NN bắt đầu được cơ giới hóa mang lại năng suất cao, nhu cầu thương mại quốc tế tăng nhanh. (5) Giai đoạn tiêu dùng cao có cơ cấu ngành DV-CN, xã hội phát triển với đa số dân cư đô thị, thu nhập cao, giàu có dẫn đến sự gia tăng nhu cầu tiêu dùng hàng hóa và DV cao cấp. Trong nghiên cứu của mình, ông cũng nhấn mạnh rằng mọi quốc gia đều cần phải trải qua 5 giai đoạn này mà không thể bỏ qua bất kỳ giai đoạn nào.

Qua mỗi giai đoạn, CCKT dịch chuyển theo hướng ngày càng hoàn thiện hơn, sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn. Theo lý thuyết này, các nước đang phát triển như Việt Nam đang nằm trong giai đoạn 2 hoặc 3, riêng khu vực NT có thể nói mới chỉ ở giai đoạn 2. Về mặt CCKT, phải bắt đầu hình thành được những ngành CN chế biến có khả năng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (TTKT). Như vậy, trong chính sách CCKT nói chung và CCKT NT nói riêng, cần xét đến trật tự ưu tiên phát triển những ngành, lĩnh vực có khả năng đảm trách vai trò đầu tàu kinh tế trong mỗi giai đoạn phát triển khác nhau.

Từ nghiên cứu này của Rostow, Johnston B.W (1961) đã cụ thể hóa hơn quá trình phát triển khu vực NN NT thành 3 giai đoạn. Giai đoạn đầu là giai đoạn chuẩn bị cho sự phát triển NN. Giai đoạn tiếp theo là giai đoạn tăng hiệu suất của quá trình SX NN thông qua việc tiết kiệm vốn và gia tăng lao động. Đây là giai đoạn khi dân số tăng cao, nhu cầu lương thực lớn trong khi vốn đầu tư cho NN còn hạn chế.

Cuối cùng là giai đoạn phát triển NN dựa vào kỹ thuật “cần nhiều vốn” và “tiết kiệm lao động”, thực hiện CNH NN. Tỷ trọng NN trong cơ cấu ngành sẽ giảm dần trong giai đoạn thứ 3 này, thay vào đó là sự phát triển của các ngành phi NN. Nghiên cứu cho rằng việc XD một nền NN vững mạnh và năng động là hết sức quan trọng trong quá trình chuyển dịch CCKT vì đây là một nhân tố quan trọng thúc đẩy CN phát triển, từ đó tạo động lực cho TTKT. Cũng nghiên cứu nền kinh tế phát triển theo các giai đoạn nhưng Syrquin M (1988) lại chia quá trình phát triển đó ra thành 3 giai đoạn: (1) SX NN, (2) Công nghiệp hóa (CNH), và (3) nền kinh tế phát triển.

Trong giai đoạn 1, các ngành khai thác, đặc biệt là NN đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế nhưng do NSLĐ thấp nên tốc độ TTKT chậm dẫn đến tỷ lệ tích lũy và đầu tư thấp. Bước sang giai đoạn 2, khu vực NN với NSLĐ thấp dần được thay thế bởi khu vực chế biến, mức độ đóng góp của khu vực này ngày càng tăng nhanh trong nền kinh tế. Sự dịch chuyển này không chỉ phụ thuộc vào khả năng tích lũy mà còn phụ thuộc nhiều vào nguồn tài nguyên và chính sách ngoại thương của mỗi quốc gia. Quá trình chuyển từ giai đoạn 2 sang giai đoạn 3 có thể thấy được từ cả phía cung và cầu của nền kinh tế.

Đây là lúc hệ số co 13 giãn của cầu hàng hóa CN theo thu nhập bắt đầu có dấu hiệu chững lại, tỷ trọng của khu vực CN trong cơ cấu cầu nội địa bắt đầu giảm xuống, khu vực DV dần trở thành khu vực quan trọng nhất trong CCKT. Về phía cung, mức độ đóng góp của hai yếu tố lao động và vốn SX cũng bắt đầu giảm, thay vào đó là sự gia tăng nhanh và dần giữ vai trò chủ đạo của yếu tố năng suất tổng hợp TFP (Total Factor Productivity). Quá trình dịch chuyển giữa các giai đoạn này cũng cho thấy NSLĐ của các khu vực có sự thay đổi rất lớn. Nếu như ở giai đoạn 1, khu vực NN là một khu vực có NSLĐ rất thấp thì sang giai đoạn thứ 3, khu vực này lại là khu vực có NSLĐ cao nhất.

Mặc dù chỉ chiếm 1% trong tổng dân số nhưng những nông dân Mỹ vẫn có thể cung cấp đủ lượng lương thực cho cả nước này. Như vậy cả nghiên cứu của Johnston B.W (1961) và nghiên cứu của Syrquin M (1988) đều cùng chung quan điểm khi cho rằng muốn chuyển dịch CCKT, điều quan trọng là cần nâng cao NSLĐ của khu vực NN. Thông qua lý thuyết chuyển dịch cơ cấu của mình, Syrquin đã vẽ nên một bức tranh tổng thể khá chính xác về sự phát triển và chuyển dịch CCKT trên thế giới thời kỳ hiện đại. Đồng thời cũng cho thấy, mỗi quốc gia, mỗi địa phương cần phải biết phát huy nội lực và những lợi thế của mình trong việc thực hiện chuyển dịch CCKT.

Một điều quan trọng khi xem xét chuyển dịch CCKT là cần xác định được các nhân tố tác động đến quá trình dịch chuyển đó. Nhiều tác giả lỗi lạc như Smith A.M (1936) đều tập trung vào thảo luận, phân tích về vai trò, tầm quan trọng của các yếu tố tác động đến tăng trưởng và chuyển dịch CCKT như: vai trò của vốn, lao động, tài nguyên thiên nhiên, KHCN, CCCS. Có thể coi đó là những quan điểm có giá trị nền tảng để các nhà nghiên cứu đi sau tiếp tục kế thừa và phát triển. Trong nhiều nghiên cứu sau này, KHCN và nhu cầu thị trường được đánh giá là có vai trò quan trọng thúc đẩy cho sự chuyển dịch của CCKT.

Fisher (1935) đã xem xét tác động của KHCN và xu hướng tiêu dùng hàng hóa của người dân ở 3 khu vực NN, CN và DV. Ông nhận thấy, khi KHCN phát triển, máy móc dần thay thế cho sức lao động của con người. Tuy nhiên, sự thay thế lao động này diễn ra không đồng đều giữa các khu vực. NN là khu vực dễ thay thế lao động nhất, tiếp đến là CN và cuối cùng, khu vực DV là khó thay thế lao động nhất.

Trong khi đó, cầu các hàng hóa lại thay đổi theo quy luật tiêu dùng của Engel: cầu về hàng hóa thiết yếu (hàng hóa NN) có xu hướng giảm dần, thay vào đó là nhu cầu về các hàng hóa lâu bền (hàng hóa CN), đặc biệt là sự tăng nhanh nhu cầu về hàng hóa cao cấp (hàng hóa DV). Kết quả là cùng với sự phát triển của KHCN và sự thay đổi trong xu hướng tiêu dùng đã làm cho 14 CCKT dịch chuyển theo hướng giảm dần tỷ trọng của ngành NN, tăng dần tỷ trọng của ngành DV và CN. Cùng quan điểm đó, Kuznets S. (1988) đều cho rằng chuyển dịch CCKT có mối liên hệ chặt chẽ với nền kinh tế tri thức và sự phát triển của KHCN.

Thậm chí Kuznets còn chỉ rõ: tiến bộ công nghệ đóng vai trò quan trọng nhất trong quá trình chuyển dịch CCKT.M và Richard M (1996), Streeck W. (1988) và Frenkel S (1988) cũng nhận định những năm 1980 và 1990 là quá trình chuyển giao công nghệ diễn ra trên quy mô toàn thế giới và quá trình này đã có tác động lớn đến cơ cấu SX của nhiều nền kinh tế. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của KHCN và nhu cầu hội nhập kinh tế, vai trò của công nghệ thông tin cũng ngày càng trở nên quan trọng đối với quá trình phát triển và chuyển dịch CCKT của mỗi quốc gia. Các học giả Spreng D.

I (1994) đều khẳng định thông tin là một trong những nhân tố cơ bản phục vụ cho quá trình SX, giúp các đơn vị kinh tế và nhà quản lý tiết kiệm chi phí và thời gian trong đánh giá và đưa ra quyết định. Thông tin đóng vai trò định hướng cho quá trình tăng trưởng và chuyển dịch CCKT của từng quốc gia. Một số nhà kinh tế như Veronika D và Césaire M (2002), Levine R (1997) lại nghiên cứu sâu về mối quan hệ giữa tài chính, tăng trưởng và chuyển dịch CCKT. Các tác giả đều cho rằng sự phát triển tốt của khu vực tài chính có những ảnh hưởng mạnh mẽ và tích cực đến tăng trưởng và chuyển dịch CCKT, bởi nó góp phần tăng khả năng huy động các nguồn vốn đầu tư cho các hoạt động SX.