Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 1. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp 1. Khái niệm Chuyển dịch là động từ mô tả sự thay đổi của sự vật hiện tượng từ trạng thái này sang trạng thái khác, từ vị trí này sang vị trí khác.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thực chất là sự phát triển không đều giữa các ngành, các lĩnh vực, bộ phận… Nơi nào có tốc độ phát triển cao hơn tốc độ phát triển chung của nền kinh tế thì sẽ tăng tỷ trọng. Ngược lại nơi nào có tốc độ phát triển chậm hơn tốc độ phát triển chung của nền kinh tế thì sẽ giảm tỷ trọng. “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý là sự chuyển dịch sang một cơ cấu kinh tế có khả năng tái sản xuất mở rông cao, phản ánh được năng lực khai thác, sử dụng các nguồn lực và phải phù hợp với các quy luật, các xu hướng của thời đại” [2] “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là quá trình phát triển của các ngành kinh tế thuộc lĩnh vực nông nghiệp dẫn đến sự tăng trưởng khác nhau giữa các ngành và làm thay đổi mối quan hệ tương tác giữa chúng so với một thời điểm trước đó mà thường là so với năm trước hay là quá trình làm biến đổi cấu trúc và các mối quan hệ tương tác trong hệ thống theo những định hướng và mục tiêu nhất định, nghĩa là đưa hệ thống đó từ trạng thái này tới trạng thái khác tối ưu hơn thông qua sự quản lý, điều khiển của con người theo đúng quy luật khách quan”. [2] Chính vì vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là kết quả của quá trình phát triển nên vừa chịu tác động của các yếu tố khách quan như điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội; vừa chịu tác động của các yếu tố chủ quan như sự can thiệp của nhà nước bằng các chính sách kinh tế xã hội.
Do là kết quả của quá trình phát triển và bản thân cơ cấu kinh tế luôn ở trạng thái động thường được so sánh theo thời gian, nên cơ cấu kinh tế tự thân nó đã có sự thay đổi không ngừng. Sự thay LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 đổi này có thể theo hướng tiến bộ hay không tiến bộ, mang lại kết quả kinh tế mong muốn hay không mong muốn và do đó có thể làm cho hệ thống kinh tế phát triển hay trì trệ. Do vậy, xây dựng cơ cấu kinh tế nông nghiệp không thể duy ý chí, mà phải nhận thức đúng đắn sự vận động của quy luật khách quan, vận dụng sáng tạo trong điều kiện cụ thể. “Cơ cấu kinh tế nông nghiệp hình thành, biến đổi gắn liền với sự phát triển của cơ chế thị trường, từ kinh tế tự nhiên dần dần chuyển thành kinh tế hàng hóa, quá trình này tác động và thúc đẩy ngành nông nghiệp phát triển đa dạng và năng động theo hướng tiên tiến”.
Các bộ phận cấu thành cơ cấu kinh tế nông nghiệp: Nông nghiệp là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế. Theo nghĩa rộng, nông nghiệp bao gồm: nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Đồng thời trong từng nhóm ngành lại được phân chia thành các bộ phận nhỏ, cụ thể như sau: - Nông nghiệp (theo ngành hẹp) được phân chia thành trồng trọt và chăn nuôi. Trong đó: ngành trồng trọt được phân chia tiếp thành: cây lương thực, cây công nghiệp, cây ăn quả, cây dược liệu…Ngành chăn nuôi bao gồm: gia súc, gia cầm.
Việc chuyển dịch từ cây lúa sang cây hoa màu năng suất cao hoặc sang chăn nuôi đang là xu hướng phát triển chủ yếu của ngành nông nghiệp. - Ngành ngư nghiệp: bao gồm đánh, bắt và nuôi trồng thủy sản - Ngành lâm nghiệp bao gồm trồng rừng, khoanh nuôi, tái sinh và kinh doanh khai thác rừng … Cơ cấu kinh tế nông nghiệp còn mang tính khách quan, lịch sử, xã hội và luôn gắn liền với sự phát triển của lực lượng sản xuất, sự phân công lao động xã hội… chuyển dịch từ thấp đến cao, từ giản đơn đến phức tạp dưới tác động của quy luật tự nhiên, kinh tế - xã hội. Trong nền kinh tế thị trường, cơ cấu kinh tế nói chung, cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng chịu tác động của quy luật cung cầu, giá trị và cạnh tranh. Do vậy, xây dựng cơ cấu kinh tế nông nghiệp không thể duy ý chí, mà phải nhận thức đúng đắn sự vận động của quy luật khách quan, vận dụng sáng tạo trong điều kiện cụ thể.
[2] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò của cơ cấu kinh tế nông nghiệp Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp có vai trò vô cùng quan trọng đối với ngành nông nghiệp nói riêng, cho nền kinh tế nói chung. Điều này thể hiện cụ thể trên các mặt sau: Thứ nhất, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp gắn liền với quá trình phân công lao động xã hội. Thông qua quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp sẽ tạo ra hệ thống kinh tế nông nghiệp hợp lý, cho phép khai thác tối ưu các nguồn lực (vốn, tài nguyên, lao động, kỹ thuật…), đảm bảo sự phát triển cân đối, ổn định, bền vững, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của xã hội.
Thứ hai, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý còn tạo điều kiện để ngành nông nghiệp nhanh chóng thích ứng với yêu cầu hội nhập và mở rộng hợp tác quốc tế. Thứ ba, đối với Việt Nam, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý còn góp phần duy trì có hiệu quả nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể là nền tảng, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa. Thứ tư, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý góp phần thực hiện thành công quá trình CNH, HĐH, thực hiện chiến lược hướng về xuất khẩu, từng bước chuyển sang nền kinh tế tri thức. Đặc điểm của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp a.
Tính khách quan Theo sự phát triển của nền kinh tế qua các thời kỳ thì cơ cấu nông nghiệp cũng có sự thay đổi. Đây là các mối quan hệ tương quan giữa các yếu tố của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất thuộc lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp trong khoảng thời gian và điều kiện kinh tế xã hội cụ thể. Do đó mà trong mỗi giai đoạn phát triển của lực lượng sản xuất đều được biểu hiện thông qua các đặc điểm của cơ cấu kinh tế nông nghiệp. [6] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tính đặc thù Tại Việt Nam, cơ cấu KTNN trải qua quá trình hình thành và phát triển cùng lịch sử nên ở mỗi giai đoạn phát triển của cơ cấu kinh tế lại mang những đặc điểm rất khác nhau, nó biểu hiện rất rõ khi ta phân tích cấu trúc bên trong của cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Xã hội loài người càng phát triển, sự phân công lao động càng cao sẽ dẫn đến nhu cầu của con người về sản phẩm để tiêu dùng ngày càng nhiều cả về số lượng, chủng loại, mẫu mã và chất lượng tốt hơn. Chính sự phát triển tất yếu đó đòi hỏi phải xác lập cơ cấu kinh tế phù hợp đáp ứng nhu cầu khách quan. Tại nước ta, mỗi vùng khác nhau có cơ cấu kinh tế mang đặc điểm khác nhau trong cùng một thời gian nhất định.
“Sự khác nhau giữa các vùng này nhằm phát huy tối đa các lợi thế của từng vùng trên cơ sở đáp ứng tối đa nhu cầu của thị trường. Các khu vực có điều kiện tự nhiên khác nhau rõ rệt thì cơ cấu kinh tế nông nghiệp cũng khác rõ rệt vì nó cần phải biến đổi để phù hợp với khu vực đó. Vì vậy, không thể xây dựng cơ cấu kinh tế nông nghiệp mẫu, chuẩn mực cho mọi vùng nông thôn. Là quá trình luôn vận động, biến đổi Theo yêu cầu của sự phát triển kinh tế thì cơ cấu kinh tế nông nghiệp cũng không ngừng thay đổi, vì cơ cấu kinh tế bao gồm tổng thể các quan hệ kinh tế, trong khi đó các quan hệ này không ngừng vận động biến đổi theo hướng tích cực để đạt hiệu quả như mục đích người quản lý.
Cơ cấu kinh tế phản ánh trực tiếp mối quan hệ của các yếu tố luôn vận động của lực lượng sản xuất dưới tác động chi phối của các quy luật tự nhiên và sự vận động xã hội. Trong quản lý kinh tế người ta không thể cứng nhắc rập khuôn các cơ chế quản lý cũ khi mà xu thế thay đổi thì phương thức quản lý cũng phải thay đổi sao cho phù hợp với từng giai đoạn nhất định. Không có một cơ cấu nào là bất di, bất dịch mà nó luôn vận động theo xu hướng khách quan. Do đó, “chúng ta cần phải tìm hiểu rõ cấu trúc bên trong và các tác động qua lại giữa các nhân tố để xây dựng cách thức quản lý sao cho hiệu quả.” [6] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Xu hướng của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Trên thực tế, cùng với quá trình hình thành và phát triển phong phú, đa dạng của các ngành kinh tế theo hướng sản xuất hàng hóa, thì cơ cấu giữa các ngành cũng có sự thay đổi theo nhu cầu xã hội, theo sự phát triển của thị trường. Chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp hiện nay được khái quát theo các xu hướng sau: a. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại Trước đây, nền kinh tế nông nghiệp đặc biệt là ngành trồng trọt như lúa, ngô, khoai. chủ yếu sử dụng sức người và sức động vật như trâu, bò.
khiến cho năng suất và chất lượng của ngành không cao. Đây chính là điều kiện cần để phát triển sản xuất hiện đại. Bên cạnh đó, sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã tạo ra các máy móc thiết bị cho nông nghiệp như: sản xuất ra máy bừa, máy gặt.đã khiến cho chất lượng và sản lượng tăng lên đáng kể. Đây chính là điều kiện đủ để phát triển sản xuất hiện đại.
Chính vì vậy, “sự kết hợp hai yếu tố trên đã tạo ra một sự thay đổi ngoạn mục trong nền sản xuất nông nghiệp: đó là sản xuất theo hướng hiện đại với năng suất và chất lượng ngày càng cao, đáp ứng nhu cầu của ngành nông nghiệp. Từ đó giúp phát triển kinh tế đất nước ngày càng sâu rộng và bền vững” [2] b.