Tổng quan về luận án
Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ giai đoạn bước ngoặt lịch sử khi Việt Nam thực hiện công cuộc Đổi mới toàn diện từ năm 1986, chuyển đổi từ mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đặt trong bối cảnh quốc tế đầy biến động sau sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô. Tính tiên phong của luận án tiến sĩ luật học do tác giả Lê Thu Hằng thực hiện (năm 2003, chuyên ngành Lý luận nhà nước và pháp luật, mã số 5.01, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Minh Thông và TS. Bùi Xuân Đức tại Viện Nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật thuộc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia) thể hiện ở việc đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải mã một cách toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về chức năng xã hội của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam dưới giác độ khoa học pháp lý.
Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: trước thời kỳ Đổi mới, trong khoa học pháp lý Việt Nam, vấn đề chức năng xã hội của Nhà nước hầu như không được đề cập hoặc thậm chí bị coi là một "điều cấm kỵ" do tư duy giáo điều nhấn mạnh một chiều chức năng chuyên chính giai cấp hoặc chỉ giới hạn ở chức năng kinh tế. Chưa có công trình khoa học độc lập nào làm rõ bản chất, nội hàm, phạm vi và phương thức thực hiện chức năng xã hội của nhà nước trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội và xây dựng Nhà nước pháp quyền.
Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:
- Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, nguồn gốc khách quan và mối quan hệ biện chứng giữa tính giai cấp và tính xã hội trong chức năng của Nhà nước CHXHCN Việt Nam được xác định như thế nào?
- Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình chuyển dịch cơ chế kinh tế từ tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng XHCN đã tái cấu trúc nội dung và phương thức thực hiện chức năng xã hội ra sao?
- Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những giải pháp đột phá nào về mặt thể chế, pháp luật và tổ chức bộ máy bảo đảm nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước pháp quyền Việt Nam?
- Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Chức năng xã hội là thuộc tính khách quan gắn liền với sự ra đời của nhà nước với tư cách tổ chức công quyền, đóng vai trò là cơ sở duy trì sự thống trị chính trị và bảo đảm tính chính danh của chế độ.
- Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN không làm suy giảm mà đòi hỏi phải gia tăng và đổi mới căn bản phương thức thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước nhằm khắc phục các khuyết tật thị trường và bảo đảm công bằng xã hội.
Khung lý thuyết của luận án dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Đóng góp đột phá của công trình là tái định vị chức năng xã hội từ vị thế thứ yếu thành một trụ cột độc lập tương đối, gắn liền với mục tiêu tối thượng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: "Mục đích của chủ nghĩa xã hội là gì? Nói một cách đơn giản và dễ hiểu là: không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, trước hết là nhân dân lao động", đồng thời hiện thực hóa quy định tại Điều 3 Hiến pháp năm 1992: "Nhà nước bảo đảm và không ngừng phát huy quyền làm chủ về mọi mặt của nhân dân... xây dựng đất nước giàu mạnh, thực hiện công bằng xã hội, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện". Phạm vi nghiên cứu trải dài qua các mốc lịch sử từ năm 1945, 1954–1975, 1976–1986 và trọng tâm là 16 năm đầu Đổi mới (1986–2002).
Literature Review và Positioning
Tổng quan y văn cho thấy các luồng tư tưởng về chức năng xã hội của nhà nước phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử với những trường phái đối lập sâu sắc:
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Cổ điển & Khai sáng (Aristotle, Montesquieu, Rousseau, Kant, Jefferson) |
| -> Nhà nước vì phúc lợi, công lý, bảo toàn thành viên xã hội |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 2. Học thuyết Mác - Lênin (C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I. Lênin) |
| -> Bản chất nhị nguyên: Chuyên chính giai cấp & Quản lý công việc chung |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 3. Hậu chiến & Hiện đại (Osborne & Gaebler, World Bank, Toffler, SIDA) |
| -> Nhà nước điều tiết, chuyển từ "cai trị" sang "phục vụ", khắc phục thị trường |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 4. Định vị của Luận án (Lê Thu Hằng, 2003) |
| -> Chức năng xã hội là trụ cột độc lập của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
Ở phương Tây cổ đại và cận đại, Aristotle (384–322 TCN) khẳng định cứu cánh của nhà nước là cuộc sống phúc lợi và công lý; Charles de Montesquieu (1748) trong Tinh thần pháp luật nhấn mạnh nghĩa vụ của nhà nước phải bảo đảm cho mọi thành viên các phương tiện sinh tồn; Jean-Jacques Rousseau (1762) trong Bàn về khế ước xã hội xác định thước đo của một chính phủ tốt là sự bảo toàn và phát triển của dân cư; Immanuel Kant (1797) và Thomas Jefferson (1776) coi sứ mệnh công quyền là bảo đảm bình đẳng, tự do và mưu cầu hạnh phúc cho con người. Marcel Mauss tiếp cận dưới góc độ nghĩa vụ tương hỗ hoàn trả giữa nhà nước và công dân thay vì hành vi ban ơn từ thiện.
Trong hệ tư tưởng Mác - Lênin, Karl Marx và Friedrich Engels đã luận giải bản chất nhị nguyên của nhà nước: vừa là công cụ trấn áp giai cấp, vừa là chủ thể công quyền quản lý các công việc chung nảy sinh từ lòng xã hội. Đặc biệt, Engels chỉ rõ trong tác phẩm Chống Dühring: "...ở khắp nơi, chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị chính trị; và sự thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào nó còn thực hiện chức năng xã hội đó của nó". Tuy nhiên, tài liệu giáo khoa Xô-viết giai đoạn trước như cuốn Những nguyên lý xây dựng Nhà nước Xô-viết và pháp quyền của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội thuộc Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô chỉ xem chức năng xã hội như một bộ phận phái sinh, giới hạn trong bảo trợ xã hội và dịch vụ công ích.
Trong các nghiên cứu quốc tế đương đại:
- Nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 1997) với báo cáo Nhà nước trong một thế giới chuyển đổi (The State in a Changing World) đã phân tích vai trò tái lập trật tự thể chế của nhà nước nhằm bù đắp những khiếm khuyết của thị trường.
- Công trình Đổi mới hoạt động của Chính phủ (Reinventing Government) của David Osborne và Ted Gaebler (1992) đề xuất chuyển đổi mô hình từ "nhà nước chèo thuyền" (trực tiếp cung ứng) sang "nhà nước lái thuyền" (định hướng và điều tiết), tương đồng với các phân tích của Alvin Toffler và Heidi Toffler trong Tạo dựng một nền văn minh mới - chính trị của làn sóng thứ ba.
Tại Việt Nam, trước năm 2003, các nghiên cứu chỉ chạm đến từng khía cạnh hẹp, tiêu biểu như Đề tài cấp nhà nước KX.16 do cố PGS.PTS Trần Trọng Hựu chủ nhiệm (1995) về hoàn thiện hệ thống pháp luật chính sách xã hội, hay luận văn thạc sĩ của Cao Thị Thanh Thảo (1997). Luận án của Lê Thu Hằng định vị sự đột phá bằng việc xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, chỉ ra rằng chức năng xã hội không đối lập mà là điều kiện tiên quyết bảo đảm an ninh chính trị và phát triển kinh tế bền vững trong mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Đóng góp lý thuyết và khung phân tích
Đóng góp cho lý thuyết
Luận án đã đóng góp vào việc bổ sung và hoàn thiện hệ thống lý luận về Nhà nước và Pháp luật thông qua 4 luận điểm lý thuyết cơ bản:
- Phát triển luận điểm Mác-xít về tính nhị nguyên của nhà nước: Luận án chứng minh rằng tính giai cấp và tính xã hội là hai mặt thống nhất biện chứng cấu thành bản chất nhà nước. Khi mâu thuẫn giai cấp gay gắt, tính giai cấp biểu hiện trực tiếp dưới dạng chuyên chính; khi xã hội ổn định, tính xã hội trở thành phương thức chủ yếu để duy trì sự đồng thuận và củng cố quyền lực công quyền.
- Khái niệm hóa chuẩn xác chức năng xã hội dưới giác độ pháp lý: Định nghĩa chức năng xã hội là phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước, xuất phát từ bản chất chính trị - xã hội, nhằm điều tiết các quan hệ xã hội, phân phối lại thu nhập quốc dân, bảo đảm an sinh xã hội, phát triển y tế, giáo dục, văn hóa và nâng cao chất lượng cuộc sống con người.
- Mô hình hóa quy luật chuyển dịch từ "Nhà nước cai trị" sang "Nhà nước phục vụ": Xác lập cơ sở lý luận cho thấy trong nền kinh tế thị trường, nhà nước chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị bằng pháp luật, kiến tạo môi trường và hỗ trợ xã hội.
- Luận giải mối quan hệ tương hỗ giữa 3 chức năng trụ cột: Chức năng bảo vệ an ninh chính trị (tiền đề bảo đảm) – Chức năng kinh tế (cơ sở vật chất) – Chức năng xã hội (mục tiêu cứu cánh và nền tảng chính danh).
Khung phân tích độc đáo
Tác giả xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp của 3 dòng lý thuyết nền tảng:
- Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội: Xem xét phương thức sản xuất và cơ cấu giai cấp quyết định phạm vi can thiệp của nhà nước.
- Lý thuyết thể chế và điều tiết vĩ mô: Đánh giá vai trò của pháp luật như công cụ phân phối nguồn lực và bảo đảm công bằng.
- Lý thuyết nhân tố con người trong chủ nghĩa xã hội: Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội.
+--------------------------------------------+
| BẢN CHẤT NHÀ NƯỚC |
| (Tính giai cấp & Tính xã hội) |
+---------------------+----------------------+
|
+-----------------+-----------------+
| |
+-----------v-----------+ +-----------v-----------+
| CHỨC NĂNG KINH TẾ | <=======> | CHỨC NĂNG XÃ HỘI |
| (Cơ sở vật chất & | Tương | (Phát triển con người|
| Tăng trưởng vĩ mô) | hỗ | & Công bằng xã hội) |
+-----------+-----------+ +-----------+-----------+
| |
+-----------------+-----------------+
|
+-----------------v-----------------+
| CHỨC NĂNG BẢO VỆ AN NINH |
| CHÍNH TRỊ |
| (Tiền đề giữ vững trật tự) |
+-----------------------------------+
Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ: áp dụng cho nhà nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH với nền kinh tế nhiều thành phần, nơi sở hữu toàn dân và tập thể giữ vai trò nền tảng, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Phương pháp nghiên cứu tiên tiến
Thiết kế nghiên cứu
Luận án áp dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng triết học (philosophical stance). Thiết kế nghiên cứu tích hợp đa tầng (multi-level research design):
- Cấp độ bản thể luận và nhận thức luận: Phân tích bản chất quyền lực công quyền và nguồn gốc xã hội của nhà nước từ thời kỳ nguyên thủy, qua các kiểu nhà nước cổ đại (như Văn Lang - Âu Lạc với nhu cầu trị thủy và chống ngoại xâm), phong kiến, tư sản đến nhà nước XHCN.
- Cấp độ thể chế: Khảo sát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, trọng tâm là Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980 và 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001), các bộ luật chuyên ngành (Bộ luật Lao động 1994, Luật Giáo dục 1998, Luật Bảo vệ sức khỏe nhân dân 1989).
- Cấp độ thực tiễn chính sách: Đánh giá kết quả triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia về an sinh, xóa đói giảm nghèo và phát triển văn hóa - xã hội.
Quy trình nghiên cứu rigorous
Quy trình thu thập và xử lý tài liệu tuân thủ các bước nghiêm ngặt:
- Hệ thống hóa văn bản định chế: Tổng hợp 100% các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc từ khóa VI, VII, VIII đến IX, các nghị quyết Trung ương liên quan đến chính sách xã hội và cải cách bộ máy nhà nước.
- Thu thập dữ liệu thứ cấp có đối chứng: Khai thác niên giám thống kê, báo cáo tổng kết của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Y tế giai đoạn 1986–2002.
- Tam giác giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử - cụ thể (phân tích sự biến đổi qua từng thời kỳ 1960–1964, 1976–1986, 1986–2002), phương pháp so sánh luật học (đối chiếu mô hình nhà nước phúc lợi phương Tây, nhà nước Xô-viết và thực tiễn Việt Nam), và phương pháp phân tích quy phạm (normative legal analysis).
+---------------------------------------+
| NGUỒN DỮ LIỆU & VĂN KIỆN PHÁP LÝ |
| (Hiến pháp, Văn kiện Đảng, Niên giám) |
+-------------------+-------------------+
|
+--------------------------------+--------------------------------+
| | |
+--------v--------+ +--------v--------+ +--------v--------+
| LỊCH SỬ - | | SO SÁNH | | PHÂN TÍCH |
| CỤ THỂ | | LUẬT HỌC | | QUY PHẠM |
| (1945 -> 2002) | | (VN - Tây Âu - | | (Hiến định & |
| | | Liên Xô) | | Luật định) |
+--------+--------+ +--------+--------+ +--------+--------+
| | |
+--------------------------------+--------------------------------+
|
+-------------------v-------------------+
| TỔNG HỢP, ĐỐI CHỨNG VÀ RÚT RA LUẬN ĐIỂM|
+---------------------------------------+
Data và phân tích
Dữ liệu được xử lý mang tính xác thực cao với nhiều chỉ số kinh tế - xã hội lịch sử cụ thể:
- Giai đoạn 1960–1964: Tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người hàng năm đạt 3,4%, trong đó thu nhập thực tế của nông dân miền Bắc tăng 24%, phản ánh tính ưu việt của các chính sách an sinh ban đầu trong điều kiện kinh tế hợp tác xã.
- Giai đoạn Đổi mới: Đánh giá nguồn lực phân bổ thực tế, tiêu biểu là năm 1999, tổng vốn đầu tư cho Chương trình 135 (Chương trình phát triển kinh tế - xã hội các xã đặc biệt khó khăn miền núi và vùng sâu, vùng xa) và các dự án liên quan trên địa bàn 1.000 xã khó khăn nhất đạt trên 700 tỷ đồng.
- Chỉ số kiểm chứng: Sự gia tăng tỷ lệ bao phủ của mạng lưới trường học, trạm y tế cơ sở và hệ thống quỹ Bảo hiểm xã hội Việt Nam (thành lập năm 1995) tách biệt khỏi ngân sách hành chính sự nghiệp thuần túy.
Phát hiện đột phá và implications
Những phát hiện then chốt
- Nguồn gốc công quyền độc lập của chức năng xã hội: Luận án chứng minh chức năng xã hội không phải là sản phẩm sinh ra muộn màng ở thế kỷ XX mà xuất hiện đồng thời với sự ra đời của nhà nước. Tại Việt Nam, Nhà nước cổ đại Văn Lang - Âu Lạc hình thành chủ yếu từ yêu cầu bức thiết của công cuộc trị thủy đắp đê và tự vệ chống ngoại xâm, khiến thuộc tính công quyền và chức năng xã hội nổi bật ngay từ đầu.
- Sự dịch chuyển phương thức thực hiện chức năng:
- Thời kỳ bao cấp (1976–1986): Nhà nước thực hiện chức năng xã hội bằng cơ chế phân phối cào bằng, trực tiếp qua chỉ tiêu kế hoạch hóa và mệnh lệnh hành chính, đối tượng chỉ hẹp trong khu vực cán bộ, công nhân viên nhà nước.
- Thời kỳ Đổi mới (sau 1986): Chuyển sang cơ chế tạo lập cơ hội bình đẳng, mở rộng đối tượng thụ hưởng tới toàn thể nhân dân (đặc biệt là nông dân, đồng bào thiểu số), vận hành thông qua công cụ tối thượng là pháp luật kết hợp đòn bẩy kinh tế và xã hội hóa dịch vụ công.
- Phát hiện nghịch lý của mô hình bao cấp: Việc tuyệt đối hóa sở hữu công cộng và đồng nhất hóa chức năng xã hội với sự bao cấp toàn diện đã triệt tiêu động lực lao động, làm suy yếu cơ sở kinh tế, dẫn tới sự sụt giảm chất lượng của chính các dịch vụ công mà nhà nước cam kết cung cấp.
- Mối liên hệ nhân quả giữa an sinh và ổn định thể chế: Bằng chứng thực tiễn khẳng định việc giải quyết hài hòa các vấn đề lao động, việc làm, y tế, giáo dục và xóa đói giảm nghèo là nhân tố quyết định triệt tiêu các mầm mống bất ổn chính trị, củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng.
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| SO SÁNH PHƯƠNG THỨC THỰC HIỆN CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA NHÀ NƯỚC |
+----------------------+------------------------------------+---------------------------------------+
| TIÊU CHÍ | THỜI KỲ BAO CẤP (TRƯỚC 1986) | THỜI KỲ ĐỔI MỚI (TỪ 1986 ĐẾN NAY) |
+----------------------+------------------------------------+---------------------------------------+
| Đối tượng thụ hưởng | Hẹp: Cán bộ, công chức, công nhân | Toàn dân: Nông dân, hộ nghèo, vùng sâu|
| Nguyên tắc thực hiện | Phân phối trực tiếp, cào bằng | Tạo cơ hội bình đẳng, hỗ trợ mục tiêu |
| Công cụ chủ yếu | Mệnh lệnh hành chính, tem phiếu | Hệ thống pháp luật, chính sách kinh tế|
| Nguồn lực thực hiện | 100% Ngân sách nhà nước gánh vác | Đa dạng hóa: Ngân sách + Xã hội hóa |
+----------------------+------------------------------------+---------------------------------------+
Implications đa chiều
- Về mặt lý luận: Xác lập vị trí bình đẳng và độc lập tương đối của chức năng xã hội trong hệ thống chức năng nhà nước, phá vỡ định kiến xem nhẹ lĩnh vực xã hội trong khoa học pháp lý XHCN truyền thống.
- Về mặt lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 (năm 2001), tạo tiền đề cho việc xây dựng Luật Bảo hiểm xã hội, Luật Dược, Luật Phòng, chống tệ nạn xã hội và hoàn thiện Bộ luật Lao động.
- Về mặt quản trị công: Khuyến nghị chuyển giao một số dịch vụ công ích không thiết yếu cho khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội đảm nhiệm dưới sự kiểm soát, giám sát chặt chẽ của pháp luật, giảm tải áp lực cho ngân sách công.
- Về mặt thực thi chính sách: Đề xuất mô hình lồng ghép các chương trình phát triển kinh tế với mục tiêu tiến bộ xã hội ngay trong từng bước đi và từng dự án phát triển vĩ mô.
Limitations và Future Research
Tác giả thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:
- Giới hạn dữ liệu thời gian: Các số liệu và khảo sát thực tiễn của luận án dừng lại ở mốc năm 2002, khi Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của tiến trình hội nhập quốc tế và chuẩn bị gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).
- Phương pháp định lượng: Luận án chủ yếu dựa trên phân tích lý luận quy phạm và tổng hợp dữ liệu thống kê mô tả, chưa có điều kiện áp dụng các công cụ kinh tế lượng pháp lý phức tạp (như hồi quy đa biến hay mô hình SEM) để đo lường độ trễ chính sách.
- Phạm vi so sánh: Phân tích so sánh với các mô hình nhà nước phúc lợi hiện đại (Bắc Âu, Đông Á) chủ yếu dừng ở mức khái quát lý thuyết, chưa đi sâu vào từng quy chế kỹ thuật cụ thể.
Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:
- Nghiên cứu sự biến đổi chức năng xã hội của nhà nước dưới tác động của các cam kết thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và tiêu chuẩn lao động quốc tế (ILO).
- Ứng dụng chuyển đổi số và chính phủ điện tử trong quản trị phúc lợi và cung ứng dịch vụ an sinh xã hội công bằng.
- Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về an sinh xã hội thích ứng với xu hướng già hóa dân số nhanh và biến đổi khí hậu tại Việt Nam.
- Đánh giá tác động của cơ chế tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập (y tế, giáo dục đại học) đối với việc bảo đảm quyền tiếp cận của các nhóm yếu thế.
Tác động và ảnh hưởng
Luận án đã tạo ra tiếng vang học thuật lớn trong giới luật học Việt Nam kể từ năm 2003, trở thành tài liệu tham khảo kinh điển cho các giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật tại Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh. Hàng trăm công trình nghiên cứu sau đại học (luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ) đã kế thừa khung phân tích về chức năng nhà nước do tác giả xác lập.
Về mặt chính sách và lập pháp, kết quả nghiên cứu của luận án đã đóng góp tiếng nói quan trọng cho các ban soạn thảo văn kiện Đảng tại Đại hội X, XI và phục vụ quá trình tổng kết thi hành Hiến pháp 1992, định hình quan điểm hiến định về quyền con người, quyền công dân trong lĩnh vực an sinh xã hội tại Hiến pháp năm 2013. Luận án góp phần thay đổi nhận thức của các nhà hoạch định chính sách về chủ trương xã hội hóa y tế, giáo dục, khẳng định rõ: xã hội hóa không phải là nhà nước "khoán trắng" mà là huy động nguồn lực xã hội đi kèm bảo đảm an sinh tối thiểu cho nhân dân.
Đối tượng hưởng lợi
- Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tìm thấy cơ sở lý luận vững chắc và phương pháp luận chuẩn mực để mở rộng các đề tài về Nhà nước pháp quyền và chính sách công.
- Giảng viên và nhà nghiên cứu lý luận pháp lý: Nguồn tài liệu tham khảo toàn diện với hệ thống trích dẫn kinh điển từ các nhà tư tưởng Hy Lạp cổ đại, triết học Khai sáng phương Tây đến lý thuyết Mác - Lênin.
- Cơ quan lập pháp và cơ quan hành chính nhà nước: Cơ sở tham chiếu khoa học phục vụ thẩm tra chính sách, ban hành luật và xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia về bảo trợ xã hội.
- Các tổ chức chính trị - xã hội và đoàn thể quần chúng: Hiểu rõ cơ chế phối hợp và giám sát phản biện xã hội đối với hoạt động thực hiện dịch vụ công của bộ máy nhà nước.
Câu hỏi chuyên sâu
1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đó là việc giải mã thành công bản chất biện chứng giữa tính giai cấp và tính xã hội của Nhà nước CHXHCN Việt Nam trong nền kinh tế thị trường, phục hồi luận điểm kinh điển của Engels để chứng minh rằng chức năng xã hội không hề mâu thuẫn hay phụ thuộc thụ động vào chức năng chuyên chính giai cấp, mà chính là cơ sở vật chất - tinh thần để xác lập tính chính danh và củng cố vững chắc sự thống trị chính trị của giai cấp công nhân.
2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đó tại Việt Nam?
So với Đề tài KX.16 (1995) hay luận văn của Cao Thị Thanh Thảo (1997), luận án của Lê Thu Hằng đã nâng tầm nghiên cứu từ phạm vi kỹ thuật lập pháp chính sách xã hội đơn thuần lên cấp độ lý luận bản thể học của khoa học pháp lý. Tác giả kết hợp phương pháp lịch sử - cụ thể đa giai đoạn với phương pháp phân tích so sánh liên ngành giữa luật học, kinh tế chính trị học và xã hội học.
3. Phát hiện thực tiễn nào bất ngờ và có tính phản biện sâu sắc nhất?
Phát hiện về tác động tiêu cực của cơ chế bao cấp toàn diện: việc nhà nước gánh vác toàn bộ từ ăn, mặc, ở, y tế đến giáo dục bằng mệnh lệnh hành chính không những không tạo ra công bằng xã hội bền vững mà còn biến chức năng xã hội thành gánh nặng kìm hãm tăng trưởng kinh tế, dẫn đến sự suy thoái nguồn lực công. Ngược lại, nền kinh tế thị trường định hướng XHCN khi được quản lý bằng pháp luật lại tạo ra thặng dư vật chất dồi dào hơn để đầu tư trở lại cho an sinh xã hội (như minh chứng gói đầu tư hơn 700 tỷ đồng cho Chương trình 135 năm 1999).
4. Luận án có cung cấp quy trình nghiên cứu có thể tái lập (replication protocol) không?
Có. Khung phân tích 3 bước (Bản chất nhà nước -> Nội dung chức năng theo lĩnh vực đời sống -> Phương thức và công cụ thể chế hóa) được thiết kế có tính khái quát hóa cao, hoàn toàn có thể tái lập để nghiên cứu chức năng xã hội của các nhà nước khác trong giai đoạn chuyển đổi thể chế hoặc áp dụng phân tích các chức năng chuyên biệt khác như chức năng bảo vệ môi trường, chức năng hội nhập kinh tế quốc tế.
5. Luận án đã dự báo chương trình nghị sự phát triển thể chế trong 10 năm tiếp theo như thế nào?
Tác giả đã dự báo chính xác yêu cầu khách quan phải đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, phân định rõ chức năng quản lý nhà nước về mặt vĩ mô với chức năng quản trị đơn vị sự nghiệp cung ứng dịch vụ công, đồng thời cảnh báo sớm nguy cơ phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng xã hội khi kinh tế thị trường phát triển mạnh, từ đó đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện hệ thống lưới an sinh xã hội đa tầng bằng luật pháp.
Kết luận
Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Thu Hằng đã xác lập một mốc son quan trọng trong lịch sử nghiên cứu lý luận nhà nước và pháp luật tại Việt Nam với các giá trị cốt lõi:
- Khẳng định tính tất yếu khách quan: Chứng minh chức năng xã hội là thuộc tính tự nhiên, gắn liền với bản chất công quyền của mọi kiểu nhà nước và là thước đo bản chất ưu việt của Nhà nước CHXHCN Việt Nam.
- Chuyển đổi paradigm quản trị: Luận giải thành công bước chuyển lịch sử từ mô hình "nhà nước quản lý - bao cấp" sang "nhà nước kiến tạo - phục vụ", quản lý xã hội bằng hệ thống pháp luật thượng tôn và các đòn bẩy kinh tế văn minh.
- Giải mã mối quan hệ biện chứng kiềng 3 chân: Xác lập sự thống nhất hữu cơ giữa chức năng an ninh chính trị (giữ vững định hướng), chức năng kinh tế (tạo nguồn lực) và chức năng xã hội (mục tiêu con người).
- Cung cấp luận cứ thực tiễn đắt giá: Đánh giá khách quan các giai đoạn lịch sử (1960–1964, 1976–1986, 1986–2002) với các dữ liệu cụ thể như mức tăng trưởng thu nhập nông dân 24% hay ngân sách Chương trình 135 trên 700 tỷ đồng năm 1999.
- Mở ra các hướng nghiên cứu hiện đại: Đặt nền móng cho các chuyên ngành xã hội học pháp lý, pháp luật an sinh xã hội và quản trị công hiện đại tiếp tục phát triển trong bối cảnh hội nhập quốc tế toàn diện.
