Chủ Nghĩa Duy Ý Chí: Lịch Sử và Tư Tưởng Cơ Bản

Chủ nghĩa duy ý chí là một trào lưu triết học quan trọng, đặc biệt phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ… 259 trang · Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh · 2015.

• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Ngọc Thạch
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Chủ Nghĩa Duy Ý Chí Và Vai Trò Của Nó Đối Với Triết Học Phương Tây Hiện Đại
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG CƠ SỞ, TIỀN ĐỀ VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ NGHĨA DUY Ý CHÍ
• 1.1. Những cơ sở hình thành chủ nghĩa duy ý chí
• 1.1.1. Bối cảnh lịch sử của các nước châu Âu thế kỷ XIX
• 1.1.2. Bối cảnh lịch sử của nước Đức thế kỷ XIX
• 1.2. Những tiền đề lý luận hình thành chủ nghĩa duy ý chí
• 1.2.1. Tiền đề lý luận từ triết học phương Đông
• 1.2.2. Tiền đề lý luận từ triết học phương Tây
• 1.3. Quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa duy ý chí
• 1.3.1. Chủ nghĩa duy ý chí nửa đầu thế kỷ XIX trong tư tưởng triết học của A. Schopenhauer
• 1.3.2. Chủ nghĩa duy ý chí nửa sau thế kỷ XIX trong tư tưởng triết học của F. Nietzsche
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: NỘI DUNG TƯ TƯỞNG CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA DUY Ý CHÍ
• 2.1. Bản thể luận của chủ nghĩa duy ý chí
• 2.1.1. Quan niệm về ý chí trong lịch sử triết học
• 2.1.2. Thế giới như là ý chí vũ trụ và ý chí quyền lực
• 2.2. Nhận thức luận của chủ nghĩa duy ý chí
• 2.2.1. Nhận thức luận trên nền tảng thế giới như là biểu tượng và ý chí
• 2.2.2. Nhận thức luận trên nền tảng thế giới như là ý chí quyền lực
• 2.3. Nhân bản luận của chủ nghĩa duy ý chí
• 2.3.1. Tác động của ý chí đối với đời sống con người
• 2.3.2. Giải thoát cho con người trong chủ nghĩa duy ý chí
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA CHỦ NGHĨA DUY Ý CHÍ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI TRIẾT HỌC PHƯƠNG TÂY HIỆN ĐẠI
• 3.1. Những giá trị và hạn chế của chủ nghĩa duy ý chí
• 3.1.1. Những giá trị của chủ nghĩa duy ý chí
• 3.1.2. Những hạn chế của chủ nghĩa duy ý chí
• 3.2. Vai trò của chủ nghĩa duy ý chí đối với triết học phương Tây hiện đại
• 3.2.1. Chủ nghĩa duy ý chí với học thuyết sinh khí sống của H. Bergson
• 3.2.2. Chủ nghĩa duy ý chí với phân tâm học của S. Freud
• 3.2.3. Chủ nghĩa duy ý chí xây dựng triết học tâm trạng khơi dòng cho sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa hiện sinh
• 3.2.4. Chủ nghĩa duy ý chí với triết học văn bản của chủ nghĩa hậu hiện đại
• 3.3. Một số quan điểm cơ bản rút ra từ việc nghiên cứu chủ nghĩa duy ý chí và vai trò của nó đối với triết học phương Tây hiện đại
• 3.4. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CHÚ THÍCH LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Chủ Nghĩa Duy Ý Chí Tổng Quan Lịch Sử Tư Tưởng Triết Học

Chủ nghĩa duy ý chí là một trào lưu triết học quan trọng, đặc biệt phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ 19, chủ yếu ở Đức. Nó đánh dấu một bước chuyển mình từ triết học truyền thống sang triết học hiện đại, với những đại diện tiêu biểu như Arthur Schopenhauer và Friedrich Nietzsche. Chủ nghĩa này nổi lên như một phản ứng chống lại chủ nghĩa duy lý và tư duy tư biện của Hegel, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của ý chí và kinh nghiệm cá nhân trong việc hình thành nhận thức và giá trị. Nó tập trung vào việc xem xét lại vai trò của triết học trong việc giải quyết các vấn đề thực tiễn của con người, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến đời sống nội tâm và sự tồn tại cá nhân. Chủ nghĩa duy ý chí không chỉ phê phán những giá trị suy thoái của xã hội đương thời mà còn tìm kiếm những giá trị đích thực cho sự tồn tại của con người, hướng đến tự do và sáng tạo. Tư tưởng này có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều trào lưu triết học sau này, như chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa hậu hiện đại.

1.1. Định Nghĩa Chủ Nghĩa Duy Ý Chí và Các Đặc Điểm Chính

Chủ nghĩa duy ý chí, hay voluntarism, là một trường phái triết học nhấn mạnh vai trò trung tâm của ý chí trong việc định hình thực tại và kinh nghiệm của con người. Thay vì coi lý trí là yếu tố quyết định, chủ nghĩa này cho rằng ý chí, khát vọng và động cơ thúc đẩy hành động và nhận thức. Các đặc điểm chính bao gồm: (1) Ưu tiên ý chí hơn lý trí; (2) Nhấn mạnh tính chủ quan và kinh nghiệm cá nhân; (3) Phản đối các hệ thống triết học duy lý và trừu tượng; (4) Tập trung vào các vấn đề về ý nghĩa cuộc sống, tự do và giá trị. Schopenhauer và Nietzsche là những đại diện tiêu biểu, với những tư tưởng về ý chí sống và ý chí quyền lực.

1.2. Bối Cảnh Lịch Sử và Xã Hội Hình Thành Chủ Nghĩa Duy Ý Chí

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa duy ý chí gắn liền với những biến động lớn trong xã hội châu Âu thế kỷ 19. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, cùng với những bất ổn kinh tế và xã hội, đã tạo ra một cảm giác bất mãn và hoài nghi đối với các hệ thống giá trị truyền thống. Sự thất bại của các cuộc cách mạng năm 1848 cũng góp phần làm suy yếu niềm tin vào lý trí và tiến bộ. Trong bối cảnh này, chủ nghĩa duy ý chí nổi lên như một phản ứng chống lại sự áp đặt của các hệ thống tư tưởng lớn và sự tha hóa của con người trong xã hội công nghiệp. Nó tìm cách khẳng định giá trị của cá nhân và ý chí tự do.

II. Lịch Sử Chủ Nghĩa Duy Ý Chí Từ Kant Đến Nietzsche Ảnh Hưởng

Lịch sử của chủ nghĩa duy ý chí có thể được truy ngược về những ảnh hưởng từ triết học của Immanuel Kant, người đã nhấn mạnh vai trò của ý chí trong việc hình thành kinh nghiệm. Tuy nhiên, Schopenhauer mới là người đầu tiên phát triển một hệ thống triết học hoàn chỉnh dựa trên ý chí. Ông coi ý chí là bản chất của mọi tồn tại, một lực lượng mù quáng và vô thức thúc đẩy mọi sự vật. Nietzsche, mặc dù chịu ảnh hưởng từ Schopenhauer, đã phát triển một quan điểm khác về ý chí, coi nó là ý chí quyền lực, một khát vọng vươn lên và khẳng định bản thân. Chủ nghĩa duy ý chí đã có ảnh hưởng sâu rộng đến triết học hiện đại, đặc biệt là chủ nghĩa hiện sinh, phân tâm học và chủ nghĩa hậu hiện đại.

2.1. Ảnh Hưởng của Triết Học Kant Đến Sự Hình Thành Duy Ý Chí

Immanuel Kant, mặc dù không phải là một nhà duy ý chí theo nghĩa chặt chẽ, đã có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của trào lưu này. Ông nhấn mạnh vai trò của ý chí trong việc hình thành kinh nghiệm và đạo đức. Khái niệm về "ý chí tốt" của Kant cho thấy rằng giá trị đạo đức không nằm ở kết quả của hành động mà ở động cơ thúc đẩy hành động đó. Điều này đã mở đường cho các nhà duy ý chí sau này coi ý chí là yếu tố trung tâm trong việc xác định giá trị và ý nghĩa cuộc sống.

2.2. Schopenhauer và Ý Chí Sống Nền Tảng Triết Học Duy Ý Chí

Arthur Schopenhauer được coi là người sáng lập chủ nghĩa duy ý chí. Ông cho rằng ý chí là bản chất của mọi tồn tại, một lực lượng mù quáng và vô thức thúc đẩy mọi sự vật. Thế giới mà chúng ta cảm nhận chỉ là biểu hiện của ý chí này. Schopenhauer tin rằng cuộc sống là đau khổ, vì ý chí luôn khao khát và không bao giờ được thỏa mãn hoàn toàn. Ông đề xuất rằng con người có thể giải thoát khỏi đau khổ bằng cách từ bỏ ý chí và tìm kiếm sự tĩnh lặng trong nghệ thuật và chiêm nghiệm.

III. Tư Tưởng Chủ Nghĩa Duy Ý Chí Ý Chí Quyền Lực và Siêu Nhân

Tư tưởng cốt lõi của chủ nghĩa duy ý chí xoay quanh khái niệm ý chí. Schopenhauer đề xuất ý chí sống, một lực lượng mù quáng và vô thức thúc đẩy mọi tồn tại. Nietzsche phát triển khái niệm ý chí quyền lực, một khát vọng vươn lên, khẳng định bản thân và vượt qua những giới hạn. Ông cũng đưa ra khái niệm Siêu nhân, một mẫu người lý tưởng có khả năng tạo ra những giá trị mới và sống một cuộc đời đầy ý nghĩa. Chủ nghĩa duy ý chí nhấn mạnh tính chủ quan, kinh nghiệm cá nhân và sự sáng tạo trong việc hình thành nhận thức và giá trị.

3.1. Ý Chí Quyền Lực của Nietzsche Phân Tích và Diễn Giải

Friedrich Nietzsche đã phát triển khái niệm ý chí quyền lực như một lực lượng cơ bản thúc đẩy mọi sự sống. Không giống như ý chí sống của Schopenhauer, ý chí quyền lực không chỉ là một khát vọng sinh tồn mà còn là một khát vọng vươn lên, khẳng định bản thân và vượt qua những giới hạn. Nietzsche tin rằng mọi sinh vật đều có ý chí quyền lực, và sự thành công của chúng phụ thuộc vào khả năng thể hiện và phát triển ý chí này.

3.2. Siêu Nhân Übermensch Mục Tiêu và Ý Nghĩa Triết Học

Khái niệm Siêu nhân (Übermensch) là một trong những ý tưởng nổi tiếng nhất của Nietzsche. Siêu nhân không phải là một chủng tộc ưu việt hay một siêu anh hùng mà là một mẫu người lý tưởng có khả năng vượt qua những giá trị truyền thống và tạo ra những giá trị mới cho bản thân. Siêu nhân là người có thể chấp nhận cuộc sống với tất cả những khó khăn và đau khổ của nó, và sống một cuộc đời đầy ý nghĩa và sáng tạo.

3.3. Phê Phán Đạo Đức Truyền Thống và Sự Ra Đời Giá Trị Mới

Nietzsche đã phê phán mạnh mẽ đạo đức truyền thống, đặc biệt là đạo đức Kitô giáo, vì ông cho rằng nó kìm hãm sự phát triển của con người và khuyến khích sự yếu đuối và phục tùng. Ông đề xuất một hệ thống giá trị mới dựa trên sự khẳng định cuộc sống, sự sáng tạo và ý chí quyền lực. Nietzsche tin rằng con người cần phải tự tạo ra những giá trị của riêng mình và sống một cuộc đời phù hợp với những giá trị đó.

IV. Ảnh Hưởng Chủ Nghĩa Duy Ý Chí Đến Triết Học Phương Tây Hiện Đại

Chủ nghĩa duy ý chí đã có ảnh hưởng sâu sắc đến triết học phương Tây hiện đại. Nó là một trong những nguồn gốc của chủ nghĩa hiện sinh, phân tâm học và chủ nghĩa hậu hiện đại. Chủ nghĩa hiện sinh kế thừa từ chủ nghĩa duy ý chí sự nhấn mạnh vào tính chủ quan, tự do và trách nhiệm cá nhân. Phân tâm học của Sigmund Freud chịu ảnh hưởng từ ý tưởng về ý chí vô thức của Schopenhauer. Chủ nghĩa hậu hiện đại tiếp thu từ chủ nghĩa duy ý chí sự hoài nghi đối với các hệ thống tư tưởng lớn và sự nhấn mạnh vào tính đa nguyên và tương đối của chân lý.

4.1. Chủ Nghĩa Hiện Sinh Kế Thừa và Phát Triển Tư Tưởng Duy Ý Chí

Chủ nghĩa hiện sinh là một trào lưu triết học quan trọng trong thế kỷ 20, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chủ nghĩa duy ý chí. Các nhà hiện sinh như Jean-Paul Sartre và Albert Camus kế thừa từ chủ nghĩa duy ý chí sự nhấn mạnh vào tính chủ quan, tự do và trách nhiệm cá nhân. Họ tin rằng con người là tự do lựa chọn và tạo ra ý nghĩa cho cuộc sống của mình, nhưng đồng thời phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về những lựa chọn đó.

4.2. Phân Tâm Học của Freud Ảnh Hưởng từ Ý Chí Vô Thức

Sigmund Freud, người sáng lập phân tâm học, chịu ảnh hưởng từ ý tưởng về ý chí vô thức của Schopenhauer. Freud tin rằng phần lớn hành vi của con người được điều khiển bởi những động cơ vô thức, và việc khám phá và hiểu rõ những động cơ này là chìa khóa để giải quyết các vấn đề tâm lý. Ý tưởng về ý chí vô thức đã cách mạng hóa cách chúng ta hiểu về tâm trí con người và có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực, từ tâm lý học đến văn học và nghệ thuật.

4.3. Chủ Nghĩa Hậu Hiện Đại Hoài Nghi và Tính Đa Nguyên

Chủ nghĩa hậu hiện đại là một trào lưu triết học và văn hóa xuất hiện vào cuối thế kỷ 20, tiếp thu từ chủ nghĩa duy ý chí sự hoài nghi đối với các hệ thống tư tưởng lớn và sự nhấn mạnh vào tính đa nguyên và tương đối của chân lý. Các nhà hậu hiện đại như Michel Foucault và Jacques Derrida tin rằng không có một chân lý khách quan duy nhất, và mọi hệ thống tư tưởng đều mang tính chủ quan và bị ảnh hưởng bởi quyền lực.

V. Giá Trị và Hạn Chế của Chủ Nghĩa Duy Ý Chí Đánh Giá Khách Quan

Chủ nghĩa duy ý chí có những giá trị và hạn chế riêng. Về giá trị, nó nhấn mạnh tầm quan trọng của ý chí, tự do và trách nhiệm cá nhân, khuyến khích sự sáng tạo và khẳng định bản thân. Về hạn chế, nó có thể dẫn đến chủ nghĩa chủ quan, coi thường lý trí và thực tế khách quan. Việc đánh giá chủ nghĩa duy ý chí cần phải khách quan, xem xét cả những đóng góp và hạn chế của nó trong bối cảnh lịch sử và triết học.

5.1. Những Đóng Góp Tích Cực của Chủ Nghĩa Duy Ý Chí

Chủ nghĩa duy ý chí đã có những đóng góp tích cực cho triết học và văn hóa. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của ý chí, tự do và trách nhiệm cá nhân, khuyến khích sự sáng tạo và khẳng định bản thân. Nó cũng góp phần làm suy yếu các hệ thống tư tưởng áp đặt và mở đường cho sự phát triển của các trào lưu triết học mới.

5.2. Những Hạn Chế và Rủi Ro Tiềm Ẩn của Chủ Nghĩa Duy Ý Chí

Chủ nghĩa duy ý chí cũng có những hạn chế và rủi ro tiềm ẩn. Nó có thể dẫn đến chủ nghĩa chủ quan, coi thường lý trí và thực tế khách quan. Nó cũng có thể bị lợi dụng để biện minh cho các hành vi phi đạo đức và bạo lực. Việc đánh giá chủ nghĩa duy ý chí cần phải khách quan, xem xét cả những đóng góp và hạn chế của nó.

VI. Ứng Dụng Chủ Nghĩa Duy Ý Chí Văn Hóa Xã Hội và Đời Sống Cá Nhân

Chủ nghĩa duy ý chí có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực của đời sống, từ văn hóa và xã hội đến đời sống cá nhân. Trong văn hóa, nó khuyến khích sự sáng tạo và đa dạng. Trong xã hội, nó nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do và trách nhiệm cá nhân. Trong đời sống cá nhân, nó giúp con người tìm kiếm ý nghĩa và mục đích sống.

6.1. Chủ Nghĩa Duy Ý Chí trong Văn Hóa và Nghệ Thuật

Chủ nghĩa duy ý chí đã có ảnh hưởng lớn đến văn hóa và nghệ thuật. Nó khuyến khích sự sáng tạo, tự do biểu đạt và phá vỡ các quy tắc truyền thống. Nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc và hội họa đã thể hiện tinh thần của chủ nghĩa duy ý chí, nhấn mạnh tính chủ quan, cảm xúc và ý chí của con người.

6.2. Chủ Nghĩa Duy Ý Chí trong Xây Dựng Xã Hội Tự Do và Trách Nhiệm

Chủ nghĩa duy ý chí có thể đóng góp vào việc xây dựng một xã hội tự do và trách nhiệm. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của tự do cá nhân, nhưng đồng thời cũng yêu cầu mỗi người phải chịu trách nhiệm về những hành động của mình. Một xã hội dựa trên tinh thần của chủ nghĩa duy ý chí sẽ khuyến khích sự sáng tạo, đa dạng và tôn trọng lẫn nhau.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử triết học với đề tài "Chủ nghĩa duy ý chí và vai trò của nó đối với triết học phương Tây hiện đại" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Minh Hương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đinh Ngọc Thạch, được bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2015.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng chủ nghĩa duy ý chí hình thành và phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ XIX tại Đức với hai đại biểu tiêu biểu là Arthur Schopenhauer và Friedrich Nietzsche. Trào lưu này đánh dấu bước chuyển từ triết học phương Tây truyền thống sang hiện đại thông qua việc công kích chủ nghĩa duy lý và tư duy tư biện của G.W.F. Hegel, đồng thời đưa các vấn đề hiện sinh, bản ngã và nội tâm con người vào trung tâm của suy tư triết học. Dù các vấn đề nhân bản – phi duy lý mà chủ nghĩa duy ý chí đặt ra từ hơn 150 năm trước vẫn giữ nguyên tính thời sự trước những khủng hoảng kinh tế, xung đột và tình trạng tha hóa của con người trong thế giới đương đại, các công trình nghiên cứu chuyên biệt và toàn diện về chủ nghĩa duy ý chí cũng như vai trò khởi đầu của nó đối với triết học phương Tây hiện đại ngoài mác-xít tại Việt Nam vẫn còn rất hạn chế.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ các tư tưởng triết học cơ bản của chủ nghĩa duy ý chí, đánh giá giá trị và hạn chế của trào lưu này, từ đó luận chứng vai trò mở đường của nó đối với sự xuất hiện và phát triển của các trào lưu triết học nhân bản – phi duy lý phương Tây hiện đại. Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định 3 nhiệm vụ cụ thể:

1. Trình bày khái quát cơ sở, tiền đề, quá trình hình thành và phát triển của chủ nghĩa duy ý chí, giới thiệu hai đại biểu Arthur Schopenhauer và Friedrich Nietzsche cùng các trước tác tiêu biểu.
2. Phân tích nội dung tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa duy ý chí trên các bình diện bản thể luận (thế giới như biểu tượng, như ý chí và như ý chí quyền lực), nhận thức luận và nhân bản luận; nghiên cứu các yếu tố phi duy lý và phương thức giải thoát con người.
3. Nhận định, đánh giá về giá trị, hạn chế và vai trò mở đường của chủ nghĩa duy ý chí đối với triết học phương Tây hiện đại, rút ra các ý nghĩa triết học trong việc phát huy sức mạnh ý chí sáng tạo của con người.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm: cơ sở, tiền đề lý luận, quá trình hình thành, phát triển và nội dung tư tưởng triết học cơ bản của chủ nghĩa duy ý chí qua các học thuyết của A. Schopenhauer và F. Nietzsche; mối quan hệ và vai trò của chủ nghĩa duy ý chí đối với triết học đời sống, phân tâm học, chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa hậu hiện đại; cùng những tác động của ý chí luận lên hoạt động nhận thức và thực tiễn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào bối cảnh lịch sử – xã hội châu Âu và nước Đức thế kỷ XIX, các văn bản triết học của A. Schopenhauer và F. Nietzsche, cùng hệ thống trước tác của các đại biểu tiêu biểu thuộc khuynh hướng nhân bản – phi duy lý phương Tây hiện đại.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan lịch sử nghiên cứu trong luận án được tác giả phân chia thành 3 hướng chính, khảo sát đồng thời hệ thống tài liệu tiếng Việt và tài liệu tiếng nước ngoài (chủ yếu là tiếng Nga và tiếng Anh):

Hướng thứ nhất tập trung vào những vấn đề chung của chủ nghĩa duy ý chí. Tiêu biểu là công trình Triết học phương Tây hiện đại (1981) và Triết học phương Tây hiện đại tân biên (2001, bản dịch tiếng Việt của Lê Khánh Trường năm 2004) của Lưu Phóng Đồng. Tác giả này phân tích chủ nghĩa duy ý chí như một hình thức đặc biệt của chủ nghĩa phi lý tính, xác định nguồn gốc từ A. Schopenhauer, S. Kierkegaard đến F. Nietzsche và H. Bergson. Bên cạnh đó, các bộ từ điển chuyên ngành như Từ điển triết học do M. Rosenthal chủ biên (1975, bản dịch 1986), Từ điển triết học giản yếu do Hữu Ngọc chủ biên (1987), và Từ điển bách khoa triết học tiếng Nga (1998) cũng định danh chủ nghĩa duy ý chí trên cả phương diện siêu hình học bản thể lẫn tâm lý học nội tâm, đồng thời phân loại các đại biểu theo các nhánh duy tâm khách quan (E. von Hartmann) hoặc duy tâm chủ quan (M. Stirner).

Hướng thứ hai khảo cứu nội dung tư tưởng cốt lõi của Arthur Schopenhauer và Friedrich Nietzsche. Nhóm công trình nghiên cứu bao gồm các tác phẩm của Quang Chiến (Chân dung triết gia Đức, 2000; các bài báo trên Tạp chí Triết học năm 1996, 1998), Mai Sơn (101 triết gia), Lưu Căn Báo (Phridrich Nitsơ, 2004), F. Challaye (Nietzsche – Cuộc đời và triết lý, 2007), E. Craig (Triết học, 2010), G. Deleuze (Nietzsche và triết học, bản dịch tiếng Việt 2010), B. Russell (Lịch sử triết học phương Tây, bản tiếng Nga 1997), G. Reale và D. Antiseri (Triết học phương Tây từ khởi nguồn đến nay, bản tiếng Nga 1997), A.G. Spirkin (Triết học, 1998), và A.F. Zotov (Triết học phương Tây hiện đại, 2010). Về nguồn trước tác gốc của các triết gia, luận án tiếp cận qua các bản dịch tiếng Việt, tiếng Nga và tiếng Anh: đối với A. Schopenhauer là Thế giới như ý chí và biểu tượng, Siêu hình tình yêu, siêu hình sự chết, Những câu phương châm và quy tắc hành vi; đối với F. Nietzsche là Zarathustra đã nói như thế, Bên kia thiện ác, Kẻ phản Ki-tô, Buổi hoàng hôn của những thần tượng, Triết lý Hy Lạp thời bi kịch, Schopenhauer nhà giáo dục, Đánh giá lại mọi giá trị, Khoa học vui vẻ, và Ý chí quyền lực (The Will to Power).

Hướng thứ ba phân tích vai trò của chủ nghĩa duy ý chí đối với các trào lưu triết học phương Tây hiện đại. Hướng này tổng hợp tư liệu từ Nguyễn Hào Hải (Một số học thuyết triết học phương Tây hiện đại, 2001), Phạm Minh Lăng (Những chủ đề cơ bản của triết học phương Tây, 2001), Đỗ Minh Hợp (Diện mạo triết học phương Tây hiện đại, 2006), J. Melvil (Các con đường của triết học phương Tây hiện đại, 1997), Trần Quang Thái (Chủ nghĩa hậu hiện đại, 2006; Chủ nghĩa hậu hiện đại – Các vấn đề nhận thức luận, 2011), J.-F. Lyotard (Hoàn cảnh hậu hiện đại), F. Meyer (Để hiểu Bergson, 1999), D. Clark (Freud đã thực sự nói gì?, 2002), E. Bennét (Jung đã thực sự nói gì?, 2002), Lưu Hồng Khanh (Tâm lý học chuyên sâu, 2005), D. Ariely (Phi lý trí, 2009). Đi kèm là các tác phẩm chuyên biệt của S. Freud (Nghiên cứu phân tâm học, Luận bàn về văn minh, Dẫn luận phân tâm học, Totem và cấm kỵ, Nền văn minh và sự bất ổn của nó), H. Bergson (Tiến hóa sáng tạo, Vật chất và ký ức, Hai nguồn gốc của đạo đức và tôn giáo), các chuyên khảo về chủ nghĩa hiện sinh của J.-P. Sartre, cùng các tác phẩm kinh điển của K. Marx, F. Engels, V.I. Lenin và các văn kiện Đảng Cộng sản Việt Nam làm cơ sở đối sánh.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện là: phần lớn các công trình trước đây chỉ đề cập đến chủ nghĩa duy ý chí một cách tản mạn, xem xét từng tác giả riêng lẻ hoặc dừng lại ở những nhận định tổng quát ngắn gọn về ảnh hưởng của nó. Chưa có công trình nào tại Việt Nam đi sâu hệ thống hóa toàn diện cấu trúc nội dung của chủ nghĩa duy ý chí (từ bản thể luận, nhận thức luận đến nhân bản luận) và chứng minh một cách có hệ thống vai trò cầu nối, mở đường của trào lưu này đối với sự hình thành của triết học đời sống, phân tâm học, chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa hậu hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện dựa trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Việc đánh giá tư tưởng của các triết gia duy tâm, phi duy lý được tiến hành dựa trên các nguyên tắc phương pháp luận mác-xít: nguyên tắc khách quan, nguyên tắc lịch sử – cụ thể, nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, nguyên tắc mâu thuẫn biện chứng, và phương pháp tiếp cận cấu trúc hình thái kinh tế – xã hội.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả sử dụng bao gồm:

• Phương pháp lịch sử và lôgíc: tái hiện tiến trình phát sinh, phát triển của tư tưởng duy ý chí trong dòng chảy lịch sử triết học phương Tây và bối cảnh kinh tế – xã hội cụ thể.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: phân rã các khái niệm, luận điểm trong các trước tác gốc của A. Schopenhauer, F. Nietzsche và các tác giả hậu thân để tổng hợp thành các cấu trúc lý luận hoàn chỉnh.
• Phương pháp so sánh và chứng minh: đối chiếu quan điểm giữa các trường phái triết học duy lý và phi duy lý, so sánh ảnh hưởng của tư tưởng phương Đông và phương Tây, chứng minh mối liên hệ kế thừa lý luận giữa chủ nghĩa duy ý chí và các trào lưu triết học hiện đại.

Nguồn tư liệu và dữ liệu của luận án là hệ thống văn bản học thuật gốc và các bản dịch chuyên khảo về triết học của A. Schopenhauer, F. Nietzsche, S. Freud, H. Bergson, J.-P. Sartre, J.-F. Lyotard; các bộ từ điển triết học chuyên ngành; tài liệu nghiên cứu lịch sử kinh tế – xã hội thế kỷ XIX; cùng các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Marx – Lenin.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Những cơ sở, tiền đề và quá trình hình thành, phát triển của chủ nghĩa duy ý chí

Chương 1 làm rõ các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học và các mạch nguồn lý luận làm nảy sinh chủ nghĩa duy ý chí tại châu Âu và nước Đức trong thế kỷ XIX.

Về bối cảnh lịch sử châu Âu, thế kỷ XIX chứng kiến cuộc cách mạng công nghiệp chuyển đổi sản xuất từ thủ công sang đại cơ khí, làm tăng vọt lực lượng sản xuất nhưng đồng thời làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giai cấp và các cuộc khủng hoảng kinh tế chu kỳ. Sự phát triển khoa học tự nhiên với các phát minh của M. Faraday, J.C. Maxwell, H. Hertz, W. Röntgen, M. Curie đã làm thay đổi quan niệm tĩnh tại về vật chất, làm lung lay bức tranh thế giới của chủ nghĩa duy vật máy móc. Trong lĩnh vực tư tưởng, sự xuất hiện của kinh tế chính trị học cổ điển Anh (A. Smith, D. Ricardo), chủ nghĩa xã hội không tưởng (H. Saint-Simon, C. Fourier, R. Owen), chủ nghĩa Marx, chủ nghĩa thực chứng (A. Comte, J.S. Mill, E. Mach, R. Avenarius) cùng các trào lưu văn học, nghệ thuật lãng mạn và hiện thực đã phản ánh sự khủng hoảng sâu sắc của các hệ giá trị duy lý tư sản.

Về bối cảnh nước Đức, tác giả nhấn mạnh đặc thù phân tán, lạc hậu về kinh tế và chính trị trong nửa đầu thế kỷ XIX, nhưng đã có sự gia tăng vượt bậc sau khi thống nhất đất nước vào năm 1871 dưới sự chỉ đạo "từ trên xuống" bằng "máu và sắt" của Thủ tướng Otto von Bismarck. Luận án tổng hợp các dữ liệu lịch sử phản ánh sự biến động công nghiệp của các nước:

Chỉ số / Quốc gia	Nước Anh	Nước Pháp	Nước Đức
Số lượng máy hơi nước năm 1826/1830	625 (năm 1830)	-	58 (năm 1826)
Số lượng máy hơi nước năm 1847/1848	4.835 (năm 1847)	-	1.138 (năm 1848)
Mức tăng sản phẩm công nghiệp (1880 - 1890)	49%	65%	163%
Tỉ trọng sản phẩm công nghiệp thế giới năm 1870	32%	10%	13%
Tỉ trọng sản phẩm công nghiệp thế giới năm 1900	18%	7%	16%

Sự phát triển kinh tế gắn liền với chế độ quân chủ chuyên chế quý tộc Junker, bóc lột lao động nặng nề và chủ nghĩa quân phiệt đã tạo nên tâm trạng bi quan, bế tắc trong tầng lớp tiểu tư sản và giới trí thức Đức, chuyển hóa thành sự phản kháng đối với hệ thống triết học duy lý chính thống của G.W.F. Hegel.

Về tiền đề lý luận, tác giả chứng minh chủ nghĩa duy ý chí tiếp thu sâu sắc tư tưởng triết học phương Đông:

• Bái hỏa giáo (Zoroastrianism): cung cấp hình mẫu Zarathustra, quan niệm về đấng Ahura Mazda chứa đựng cả thiện và ác, khẳng định tự do ý chí và trách nhiệm tự quyết của cá nhân đối với số phận.
• Ấn giáo (Veda – Upanishad): cung cấp khái niệm Brahman (bản thể tối cao) và Atman (bản ngã), khái niệm sức mạnh nhiệt tình (tapas) và dục tính như mầm mống khởi nguyên của vũ trụ, cùng triết lý về ý chí trong Chandogya Upanishad ("Ý chí quan trọng hơn trí tuệ", "Nhờ ý chí mà tất cả được sáng tạo") và khái niệm thế giới ảo ảnh (maya).
• Phật giáo: tư tưởng Tứ diệu đế, lý thuyết nhân quả, sự nhìn nhận cuộc đời là đau khổ do dục vọng và con đường diệt dục để giải thoát ảnh hưởng trực tiếp đến nhãn quan nhân sinh của A. Schopenhauer.

Bên cạnh đó, các tiền đề phương Tây từ Plato, I. Kant (phân định giữa hiện tượng và "vật tự thân") cũng là điểm tựa để A. Schopenhauer phát triển học thuyết của mình. Quá trình phát triển của chủ nghĩa duy ý chí được phân kỳ rõ nét: nửa đầu thế kỷ XIX định hình với tư tưởng của A. Schopenhauer (ý chí sống mù quáng, bi quan), và nửa sau thế kỷ XIX chuyển hóa thành chủ nghĩa duy ý chí quyền lực, phi lý tính và phủ định tôn giáo của F. Nietzsche.

Chương 2. Nội dung tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa duy ý chí

Chương 2 phân tích hệ thống nội dung của chủ nghĩa duy ý chí qua ba bộ phận cấu thành:

1. Bản thể luận: Luận án phân tích sự phát triển của phạm trù ý chí trong lịch sử triết học, từ chỗ là thuộc tính của lý tính chuyển thành thực tại bản thể luận độc lập. Ở A. Schopenhauer, bản thể của thế giới là "ý chí vũ trụ" (Urwill / Weltwille) – một lực lượng phi lý tính, mù quáng, vô thức, vĩnh cửu và là cội nguồn tối hậu sinh ra toàn bộ giới tự nhiên và con người. Ở F. Nietzsche, bản thể luận được cụ thể hóa thành "ý chí quyền lực" (Wille zur Macht) – động lực nội tại của mọi tồn tại, biểu hiện thành khát vọng vươn lên, khẳng định sức mạnh, mở rộng quyền chi phối, tự vượt bỏ và không ngừng sáng tạo lại chính mình.

2. Nhận thức luận: A. Schopenhauer thiết lập nhận thức luận trên mô hình "thế giới như là biểu tượng và ý chí". Nhận thức cảm tính và lý tính thông thường chỉ nắm bắt được thế giới biểu tượng bề ngoài bị khúc xạ qua các phạm trù không gian, thời gian và quan hệ nhân quả (nguyên lý túc lý). Chỉ có trực giác phi duy lý và sự chiêm nghiệm nghệ thuật thuần túy mới cho phép con người thấu triệt được bản chất của ý chí. F. Nietzsche đẩy nhận thức luận phi duy lý đi xa hơn bằng cách phủ nhận sự tồn tại của chân lý khách quan tuyệt đối, coi nhận thức là sự diễn giải mang tính phối cảnh (perspectivism) xuất phát từ nhu cầu sinh tồn và sự thúc đẩy của ý chí quyền lực.

3. Nhân bản luận: Luận án phân tích tác động của ý chí lên đời sống con người và con đường giải thoát. Trong quan niệm của A. Schopenhauer, ý chí sống thúc đẩy các ham muốn bản năng không cùng, khiến con người luôn rơi vào trạng thái chao đảo giữa đau khổ (khi dục vọng chưa được thỏa mãn) và chán chường (khi dục vọng đã bão hòa). Con đường giải thoát của Schopenhauer chia làm hai cấp độ: giải thoát tương đối mang tính tạm thời thông qua thưởng ngoạn mỹ học duy mỹ (đặc biệt là âm nhạc), và giải thoát tuyệt đối thông qua đạo đức học khổ hạnh, triệt tiêu dục vọng theo tinh thần Phật giáo và Ấn giáo. Ngược lại, F. Nietzsche bác bỏ sự bi quan và chủ nghĩa khổ hạnh; ông chủ trương khẳng định sự sống thông qua việc đánh giá lại mọi giá trị, vượt qua chủ nghĩa hư vô bằng hình tượng Siêu nhân (Übermensch) – con người tự do, tự lập pháp cho chính mình, sống dũng cảm và sẵn sàng đón nhận thử thách của quy luật "quy hồi vĩnh cửu".

Chương 3. Những giá trị, hạn chế của chủ nghĩa duy ý chí và vai trò của nó đối với triết học phương Tây hiện đại

Chương 3 tổng kết giá trị, hạn chế và chứng minh vai trò chuyển giao lịch sử của chủ nghĩa duy ý chí đối với các trào lưu triết học phương Tây hiện đại:

Về mặt giá trị, chủ nghĩa duy ý chí đã công kích mạnh mẽ hệ thống duy lý trừu tượng, tư biện xơ cứng của triết học truyền thống; kéo triết học trở về gắn liền với đời sống hiện thực và thân phận cá nhân con người. Trào lưu này đánh thức tư duy phản tư, phát hiện ra chiều sâu của các yếu tố phi duy lý, trực giác, tâm lý vô thức, bản năng và cảm xúc; đồng thời đề cao khát vọng tự do và năng lực sáng tạo văn hóa – tinh thần của cá nhân.

Về mặt hạn chế, chủ nghĩa duy ý chí mang tính chất duy tâm (duy tâm khách quan ở Schopenhauer và duy tâm chủ quan ở Nietzsche), rơi vào bi quan luận, hư vô luận và phi lý tính cực đoan. Việc tuyệt đối hóa vai trò của ý chí và hạ thấp nhận thức khoa học, xem nhẹ các quy luật vận động khách quan của lịch sử và vai trò của quần chúng nhân dân là những khuyết tật thế giới quan lớn. Các luận điểm về ý chí quyền lực và tầng lớp tinh hoa của Nietzsche cũng tiềm ẩn nguy cơ bị các thế lực phản động, quân phiệt lợi dụng.

Về vai trò mở đường đối với triết học phương Tây hiện đại, luận án phân tích cụ thể 4 mối liên hệ tiếp nối lý luận:

1. Đối với học thuyết sinh khí sống (élan vital) của Henri Bergson: Bergson kế thừa trực tiếp quan niệm về sức mạnh phi duy lý và dòng chảy sinh mệnh của ý chí để xây dựng triết học đời sống, đặt nhận thức trực giác cao hơn nhận thức phân tích trí tuệ.
2. Đối với phân tâm học của Sigmund Freud: Freud chuyển hóa ý chí sống mù quáng nằm ở tầng sâu vô thức của Schopenhauer và các xung động bản năng của Nietzsche thành lý thuyết về vô thức, bản năng tính dục (libido) và xung năng sinh tồn chi phối hành vi con người.
3. Đối với chủ nghĩa hiện sinh: việc xây dựng "triết học tâm trạng" (lo âu, buồn nôn, phi lý, nỗi đau hiện sinh) và nhấn mạnh sự tự do lựa chọn, tự chịu trách nhiệm của cá nhân trong chủ nghĩa duy ý chí đã khơi nguồn trực tiếp cho các tư tưởng hiện sinh của J.-P. Sartre, A. Camus, M. Heidegger.
4. Đối với triết học hậu hiện đại: tư tưởng chống nền tảng luận, chống các đại tự sự (grand narratives), giải trung tâm, trò chơi ngôn ngữ và lý thuyết văn bản / liên văn bản của J.-F. Lyotard, J. Derrida, M. Foucault chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nhận thức luận hoài nghi và phương pháp phả hệ học của F. Nietzsche.

Từ việc phân tích trên, tác giả rút ra các định hướng nhận thức và thực tiễn: cần tiếp thu có chọn lọc các giá trị nhân văn và tinh thần sáng tạo của tư tưởng nhân loại; sử dụng thế giới quan duy vật biện chứng để phát huy đúng đắn sức mạnh ý chí, nghị lực của con người Việt Nam trong công cuộc đổi mới và hội nhập, đồng thời kiên quyết khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí trong hoạch định chính sách và hoạt động thực tiễn.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các điểm đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận như sau:

• Thứ nhất, luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ các cơ sở kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học kỹ thuật và tiền đề lý luận (bao gồm cả tư tưởng triết học – tôn giáo phương Đông và triết học phương Tây) cùng tiến trình hình thành, phát triển của chủ nghĩa duy ý chí trong thế kỷ XIX.
• Thứ hai, công trình đã luận giải một cách chỉnh thể nội dung tư tưởng của chủ nghĩa duy ý chí trên ba phương diện thống nhất: bản thể luận, nhận thức luận và nhân bản luận; phân tích rõ hai khái niệm then chốt là "ý chí vũ trụ" của A. Schopenhauer và "ý chí quyền lực" của F. Nietzsche cùng các biểu hiện phi duy lý trong hoạt động sáng tạo tinh thần của con người.
• Thứ ba, luận án chứng minh vai trò mở đường và đặt nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy ý chí đối với các trào lưu triết học nhân bản – phi duy lý phương Tây hiện đại (triết học đời sống, phân tâm học, chủ nghĩa hiện sinh, chủ nghĩa hậu hiện đại); đồng thời chỉ ra tính hai mặt (giá trị thức tỉnh nhân văn và hạn chế duy tâm, bi quan) của trào lưu này.

Về giải pháp và kiến nghị thực tiễn, luận án đề xuất việc vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng để cân bằng giữa nhận thức lý tính khoa học và các yếu tố tâm lý, cảm xúc, ý chí; xây dựng các giải pháp giáo dục phát huy nhân tố ý chí sáng tạo của con người Việt Nam, gắn liền với việc phòng chống tư tưởng chủ quan duy ý chí vi phạm quy luật khách quan.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do rào cản ngôn ngữ và điều kiện tư liệu, tác giả chủ yếu tiếp cận các trước tác của A. Schopenhauer và F. Nietzsche thông qua các bản dịch tiếng Việt, tiếng Nga và tiếng Anh, chưa thể bao quát toàn bộ nguyên bản tiếng Đức. Ngoài ra, do dung lượng của một đề tài lịch sử triết học khái quát, việc phân tích sự kế thừa của từng trào lưu triết học hiện đại (như phân tâm học hay hậu hiện đại) chủ yếu dừng lại ở mức độ xác lập mối liên hệ và vai trò mở đường nguyên lý.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được xác định là:

• Mở rộng khảo sát trực tiếp các văn bản gốc tiếng Đức của hai triết gia để làm sâu sắc hơn các thuật ngữ chuyên ngành.
• Đi sâu nghiên cứu chuyên biệt từng nhánh ảnh hưởng cụ thể của chủ nghĩa duy ý chí sang các trường phái triết học hậu hiện đại, phân tâm học cấu trúc hoặc triết học nhân học đương đại.
• Nghiên cứu cơ chế tâm lý và tác động thực tiễn của ý chí sáng tạo trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và quản trị xã hội tại Việt Nam hiện nay.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Triết học, Lịch sử triết học, Lý luận văn hóa, Văn học, Tâm lý học và Khoa học xã hội nhân văn.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến lịch sử triết học phương Tây thế kỷ XIX – XX, đặc biệt là tiến trình chuyển giao từ triết học cổ điển sang triết học hiện đại phi mác-xít.
• Các cán bộ nghiên cứu lý luận, quản lý văn hóa và người làm công tác tư tưởng trong việc tìm hiểu nguồn gốc các khuynh hướng tư tưởng đương đại, từ đó xây dựng phương pháp tiếp nhận tinh hoa triết học thế giới có phê phán.

Phần đáng tham khảo nhất của công trình là Chương 2 (hệ thống hóa chi tiết cấu trúc bản thể luận, nhận thức luận, nhân bản luận của Schopenhauer và Nietzsche) và Chương 3 (sơ đồ hóa mạch nguồn ảnh hưởng từ chủ nghĩa duy ý chí sang Bergson, Freud, Sartre và Lyotard).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn hai đại biểu cốt lõi nào để đại diện cho chủ nghĩa duy ý chí? Luận án khuôn định hai đại biểu tiêu biểu nhất của chủ nghĩa duy ý chí là Arthur Schopenhauer (đại diện cho giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX với thuyết ý chí sống và ý chí vũ trụ) và Friedrich Nietzsche (đại diện cho giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX với thuyết ý chí quyền lực).

2. Những nguồn tư tưởng triết học phương Đông nào đã đóng vai trò tiền đề lý luận cho chủ nghĩa duy ý chí theo phân tích của tác giả? Tác giả chứng minh chủ nghĩa duy ý chí tiếp thu ba nguồn tiền đề phương Đông: Bái hỏa giáo (tư tưởng Zarathustra về sự tự do ý chí và trách nhiệm cá nhân), Ấn giáo qua kinh Veda – Upanishad (khái niệm Brahman, Atman, sức mạnh nhiệt tình tapas và bản chất ý chí trong Chandogya Upanishad), và Phật giáo (quan niệm cuộc đời là bể khổ do dục vọng, thuyết nhân quả và con đường diệt dục giải thoát).

3. Sự khác biệt căn bản trong con đường giải thoát con người giữa A. Schopenhauer và F. Nietzsche là gì? A. Schopenhauer đề xuất con đường phủ định ý chí sống, giải thoát tạm thời qua chiêm nghiệm nghệ thuật duy mỹ và giải thoát triệt để qua lối sống khổ hạnh diệt dục. Ngược lại, F. Nietzsche bác bỏ sự bi quan và chủ nghĩa khổ hạnh, đề xuất con đường khẳng định sự sống thông qua việc phát huy ý chí quyền lực, sáng tạo lại các giá trị sống và hướng tới hình tượng Siêu nhân.

4. Chủ nghĩa duy ý chí đã mở đường trực tiếp cho những trào lưu triết học phương Tây hiện đại cụ thể nào? Luận án luận chứng chủ nghĩa duy ý chí mở đường cho 4 trào lưu: triết học đời sống (học thuyết sinh khí sống của H. Bergson), phân tâm học (lý thuyết vô thức và libido của S. Freud), chủ nghĩa hiện sinh (triết học tâm trạng và bản thể người của J.-P. Sartre), và chủ nghĩa hậu hiện đại (tư tưởng chống nền tảng luận và chống đại tự sự của J.-F. Lyotard).

5. Hạn chế lớn nhất của chủ nghĩa duy ý chí dưới góc nhìn duy vật biện chứng trong luận án là gì? Hạn chế lớn nhất là lập trường thế giới quan duy tâm, tuyệt đối hóa các yếu tố phi lý tính, bản năng, cảm xúc; rơi vào bi quan luận hoặc hư vô luận; hạ thấp vai trò của nhận thức khoa học và quy luật khách quan, đồng thời xem nhẹ vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Minh Hương đã tái hiện toàn diện bối cảnh lịch sử, tiền đề tư tưởng và quá trình hình thành của chủ nghĩa duy ý chí thế kỷ XIX qua hai đại biểu Arthur Schopenhauer và Friedrich Nietzsche. Bằng việc phân tích có hệ thống cấu trúc bản thể luận, nhận thức luận và nhân bản luận, công trình đã làm rõ những đóng góp phản tư duy lý cũng như những giới hạn thế giới quan duy tâm của trào lưu này. Luận án đã luận chứng vai trò bản lề của chủ nghĩa duy ý chí trong việc khơi dòng cho các khuynh hướng triết học nhân bản – phi duy lý phương Tây hiện đại phát triển. Kết quả nghiên cứu cung cấp nguồn tư liệu học thuật có giá trị cho công tác nghiên cứu, giảng dạy lịch sử triết học và gợi mở những định hướng phát huy ý chí sáng tạo của con người trong thực tiễn xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG CƠ SỞ, TIỀN ĐỀ VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ NGHĨA DUY Ý CHÍ 1 Chủ nghĩa duy ý chí (Voluntarism) với tính chất nhân bản - phi duy lý, đã đưa ra một cách nhìn mới trong việc giải quyết những vấn đề của triết học, vì vậy sự ra đời của chủ nghĩa duy ý chí đánh dấu bước chuyển của triết học phương Tây từ truyền thống sang hiện đại, nhưng bước chuyển này gắn với rất nhiều xung đột, mâu thuẫn trong đời sống xã hội, trong tư tưởng của các nhà triết học, cho nên để hiểu sâu sắc của chủ nghĩa duy ý chí trước hết cần thiết phải xem xét những cơ sở, tiền đề và quá trình hình thành, phát triển của nó. CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHỦ NGHĨA DUY Ý CHÍ 1. Bối cảnh lịch sử của các nước châu Âu thế kỷ XIX Thế kỷ XIX là thời kỳ chủ nghĩa tư bản trải qua những biến cố có tính lịch sử phản ánh sự xung đột gay gắt nhất giữa hai hình thái kinh tế - xã hội, hình thành kinh tế - xã hội phong kiến hầu như đã sụp đổ, nhưng chưa mất đi hẳn, hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa ngày càng phát triển, nhưng chưa xác lập hoàn toàn. Trong suốt quá trình xung đột như vậy, những mâu thuẫn cũ chưa mất đi, những mâu thuẫn mới lại tiếp tục nảy nở: một mặt, chủ nghĩa tư bản đang hình thành và phát triển trong các nước châu Âu nhanh chóng tích tụ và tập trung tư bản chuẩn bị cho giai đoạn chuyển từ chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh lên chủ nghĩa tư bản độc quyền, mặt khác giai cấp công nhân và nhân dân lao động thống khổ đứng lên đấu tranh mạnh mẽ.

Vì vậy, tuy hệ thống chính trị tư sản trước đây đã từng bước thiết lập trong các nước tư bản như Hà Lan, Anh, Pháp và lan rộng ra nhiều quốc gia khác, nhưng đến thế kỷ XIX vẫn là thời kỳ bão táp cách mạng và chiến tranh nổi lên liên tiếp từ nước này tới nước khác với quy mô và cường độ khác nhau, phụ thuộc vào tính chất tiến bộ hay phản động của giai cấp tư sản các nước ấy. 21 Ttrên lĩnh vực kinh tế, trước hết phải kể đến vai trò to lớn của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, mà nước Anh đã đi đầu từ khi James Hargreaves phát minh ra máy kéo sợi Jenny (năm 1765) đến máy hơi nước của James Walt (năm 1784), từ đó phát triển công nghiệp khai khoáng, luyện kim, cơ khí và giao thông vận tải. Cuộc cách mạng công nghiệp ở Anh cơ bản đã hoàn thành vào cuối những năm 30 của thế kỷ XIX có tác dụng: Thứ nhất, thay thế cho lao động thủ công quy mô nhỏ, phân tán bằng tập trung sản xuất đại cơ khí lan ra hầu hết các nước tây Âu. Gần nhất là nước Pháp và nước Đức đi theo mô hình công nghiệp hóa của nước Anh.

Nước Anh trở thành công xưởng chế tạo máy móc cho toàn thế giới, “nước Pháp năm 1830, có tất cả 625 máy hơi nước đến năm 1847 tăng vọt lên tới 4835 cái, nước Đức năm 1826 có 58 máy hơi nước đến năm 1848 tăng lên tới 1138 cái”[59,tr. Thứ hai, việc áp dụng khoa học và kỹ thuật vào sản xuất vật chất đã làm cho trình độ của lực lượng sản xuất được nâng lên một bước mới, con người với tính cách là chủ thể của lịch sử đã phát huy tới mức rất cao khả năng nhận thức và cải tạo thế giới của mình để tạo ra sức sản xuất khổng lồ.