Chính sách thúc đẩy xuất khẩu hàng nông sản Việt Nam sang thị trường EU

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EU, góp phần nâng cao giá trị nông sản.

• Tác giả: Dương Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Chính Sách Thúc Đẩy Xuất Khẩu Hàng Nông Sản Việt Nam Sang Thị Trường EU
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU VÀ HÌNH VẼ
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU NÔNG SẢN
• 1.1. Khái quát về xuất khẩu nông sản
• 1.1.1. Hàng nông sản
• 1.1.2. Khái niệm và đặc điểm của xuất khẩu nông sản
• 1.1.3. Vai trò của xuất khẩu nông sản
• 1.2. Chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 1.2.1. Khái niệm và phân loại chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 1.2.2. Vai trò, chức năng và nguyên tắc của chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 1.2.3. Các chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 1.2.4. Tiêu chí đánh giá chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 1.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản
• 1.3.1. Nhóm yếu tố quốc tế
• 1.3.2. Nhóm yếu tố trong nước
• 1.3.3. Các yếu tố khác
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU NÔNG SẢN CỦA VIỆT NAM SANG THỊ TRƯỜNG EU GIAI ĐOẠN 2016 - 2020
• 2.1. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng và tình hình xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU
• 2.1.1. Các yếu tố quốc tế
• 2.1.2. Các yếu tố trong nước
• 2.1.3. Tình hình xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU
• 2.2. Các chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU
• 2.2.1. Nhóm chính sách đối với sản xuất hàng nông sản xuất khẩu
• 2.2.2. Nhóm chính sách đối với tiêu thụ hàng nông sản xuất khẩu
• 2.2.3. Nhóm chính sách khác
• 2.3. Đánh giá chung về chính sách xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU
• 2.3.1. Những kết quả đạt được của chính sách
• 2.3.2. Những tồn tại của chính sách
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU NÔNG SẢN CỦA VIỆT NAM SANG EU GIAI ĐOẠN 2021-2030
• 3.1. Bối cảnh mới và định hướng xuất khẩu nông sản sang EU
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU
• 3.1.2. Định hướng và mục tiêu xuất khẩu nông sản của Việt Nam
• 3.2. Quan điểm và định hướng về hoàn thiện chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản sang thị trường EU
• 3.3. Một số giải pháp hoàn thiện chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam vào thị trường EU
• 3.3.1. Giải pháp hoàn thiện nhóm chính sách đối với sản xuất nông sản xuất khẩu
• 3.3.2. Giải pháp hoàn thiện nhóm chính sách đối với tiêu thụ nông sản xuất khẩu
• 3.3.3. Giải pháp hoàn thiện các chính sách khác nhằm thúc đẩy xuất khẩu
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU

Chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của đất nước. Với 27 quốc gia thành viên, EU là một thị trường tiềm năng cho hàng nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, cần có những chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy xuất khẩu. Các chính sách này không chỉ giúp tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu mà còn nâng cao giá trị thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

1.1. Tình hình xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU

Xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU đã có những bước tiến đáng kể trong những năm qua. Tuy nhiên, thị phần nông sản Việt Nam tại EU vẫn còn khiêm tốn, chỉ chiếm khoảng 1-2% tổng giá trị nhập khẩu của EU. Các mặt hàng chủ lực như cà phê, chè và hồ tiêu vẫn chiếm ưu thế nhưng cần cải thiện hơn nữa để đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường.

1.2. Vai trò của chính sách xuất khẩu nông sản

Chính sách xuất khẩu nông sản không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp mà còn góp phần nâng cao giá trị nông sản Việt Nam. Các chính sách này giúp cải thiện chất lượng sản phẩm, tăng cường xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường tiêu thụ, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam tại EU.

II. Thực trạng chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU

Thực trạng chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU cho thấy nhiều điểm tích cực nhưng cũng tồn tại không ít thách thức. Mặc dù đã có nhiều cải cách trong chính sách, nhưng việc thực thi vẫn gặp khó khăn. Các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật và yêu cầu chất lượng cao từ thị trường EU.

2.1. Những thách thức trong xuất khẩu nông sản

Các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Việt Nam gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm của EU. Ngoài ra, chi phí logistics cao và thủ tục xuất khẩu phức tạp cũng là những rào cản lớn đối với việc gia tăng kim ngạch xuất khẩu.

2.2. Đánh giá hiệu quả chính sách hiện tại

Mặc dù chính sách xuất khẩu nông sản đã có nhiều cải tiến, nhưng hiệu quả thực tế vẫn chưa đạt được như mong đợi. Các biện pháp hỗ trợ chưa đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất và xuất khẩu nông sản, dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng của thị trường EU.

III. Giải pháp hoàn thiện chính sách xuất khẩu nông sản sang EU

Để nâng cao hiệu quả xuất khẩu nông sản sang EU, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào cải cách chính sách mà còn cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp.

3.1. Cải cách chính sách hỗ trợ xuất khẩu

Cần thiết phải cải cách các chính sách hỗ trợ xuất khẩu để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Các biện pháp hỗ trợ tài chính, đào tạo và xúc tiến thương mại cần được tăng cường để giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.2. Tăng cường xúc tiến thương mại tại EU

Xúc tiến thương mại là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về nông sản Việt Nam tại thị trường EU. Cần tổ chức các sự kiện quảng bá, hội chợ thương mại và các hoạt động kết nối doanh nghiệp để giới thiệu sản phẩm nông sản Việt Nam đến người tiêu dùng và các nhà phân phối tại EU.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp đồng bộ có thể mang lại kết quả tích cực. Những thành công trong việc xuất khẩu nông sản không chỉ giúp tăng trưởng kinh tế mà còn nâng cao vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

4.1. Kết quả đạt được từ chính sách hiện tại

Chính sách xuất khẩu nông sản đã giúp tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu, với nhiều mặt hàng nông sản chủ lực có sự tăng trưởng ổn định. Tuy nhiên, cần tiếp tục cải thiện để đạt được mục tiêu cao hơn trong tương lai.

4.2. Bài học từ các quốc gia khác

Nghiên cứu các mô hình xuất khẩu nông sản thành công từ các quốc gia khác có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam. Việc học hỏi từ kinh nghiệm của các nước đi trước sẽ giúp Việt Nam có những bước đi đúng đắn hơn trong chính sách xuất khẩu nông sản.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho xuất khẩu nông sản

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng chính sách xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU cần được hoàn thiện hơn nữa để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm, cải thiện quy trình xuất khẩu và tăng cường hợp tác quốc tế.

5.1. Định hướng phát triển xuất khẩu nông sản

Định hướng phát triển xuất khẩu nông sản cần tập trung vào việc nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm, đồng thời mở rộng thị trường tiêu thụ. Cần có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ chế biến và bảo quản nông sản.

5.2. Tương lai của nông sản Việt Nam tại EU

Tương lai của nông sản Việt Nam tại EU phụ thuộc vào khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm. Việc xây dựng thương hiệu mạnh cho nông sản Việt Nam sẽ là yếu tố quyết định trong việc chiếm lĩnh thị trường EU.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường Liên minh Châu Âu (EU) với 27 quốc gia thành viên và quy mô dân số khoảng 516 triệu người đại diện cho một trong những khối thương mại có sức mua nông sản lớn nhất toàn cầu. Trong bức tranh thương mại quốc tế, Việt Nam hiện giữ vị trí đối tác thương mại nông sản thứ 12 của EU, đóng góp khoảng 2,2% tổng nhu cầu tiêu thụ nông sản của khối này. Ngược lại, EU là thị trường xuất khẩu lớn thứ 2 của ngành nông sản Việt Nam, duy trì tỷ trọng từ 11% đến 19% trong tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản cả nước với tốc độ tăng trưởng bình quân đạt xấp xỉ 10%/năm. Tuy nhiên, thị phần thực tế của nông sản Việt Nam tại EU vẫn còn rất khiêm tốn khi chỉ chiếm từ 1% đến 2% tổng giá trị nhập khẩu nông sản của liên minh.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ sự bất đối xứng giữa tiềm năng sản xuất nông nghiệp trong nước và hiệu quả thâm nhập thị trường EU. Kim ngạch xuất khẩu vẫn phụ thuộc nặng nề vào 3 mặt hàng truyền thống ở dạng thô là cà phê, chè nguyên liệu và hồ tiêu; đồng thời luồng hàng hóa chỉ tập trung cục bộ tại 7 quốc gia gồm Đức, Hà Lan, Italia, Tây Ban Nha, Bỉ, Pháp và Ba Lan. Mục tiêu cụ thể của công trình là đánh giá toàn diện hệ thống chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang EU trong giai đoạn 2016 - 2020, làm rõ các rào cản kỹ thuật và thể chế, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính sách hoàn thiện cho giai đoạn 2021 - 2030 trong bối cảnh thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA). Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược đối với việc định hình lại cơ chế quản lý nhà nước, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng nông sản chế biến sâu lên trên 40% và duy trì mức tăng trưởng xuất khẩu nông sản bền vững trên 12%/năm sang thị trường châu Âu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng phân tích dựa trên sự kết hợp của 3 lý thuyết kinh tế và quản lý công cốt lõi:

1. Lý thuyết lợi thế so sánh (David Ricardo) và Lý thuyết thương mại quốc tế hiện đại: Giải thích động lực chuyên môn hóa sản xuất và trao đổi hàng nông sản giữa các quốc gia có sự khác biệt về điều kiện tự nhiên, nguồn lực đất đai và công nghệ.
2. Lý thuyết can thiệp công và hiệu quả Pareto: Luận giải vai trò điều tiết của Nhà nước trong việc khắc phục các thất bại thị trường, phân bổ nguồn lực công bằng và tối ưu hóa phúc lợi xã hội thông qua các chính sách hỗ trợ sản xuất và thương mại.
3. Mô hình chuỗi giá trị nông sản xuất khẩu: Tiếp cận toàn diện quá trình lưu chuyển hàng hóa qua 3 công đoạn liên hoàn: sản xuất nông nghiệp, thu mua - chế biến - bảo quản, và tiêu thụ - xúc tiến thương mại quốc tế.

Các khái niệm chính được làm rõ trong nghiên cứu bao gồm: Hàng nông sản xuất khẩu (theo chuẩn phân loại của EU gồm 2 nhóm chính: động vật/sản phẩm động vật và thực vật/sản phẩm thực vật); Chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản (hệ thống quan điểm, công cụ, biện pháp của Nhà nước tác động vào khâu sản xuất và tiêu thụ); Hiệu lực chính sách (bao gồm hiệu lực lý thuyết và hiệu lực thực tế); Hàng rào phi thuế quan và tiêu chuẩn kỹ thuật (SPS/TBT, các chứng nhận an toàn thực phẩm như BRC, IFS, FSSC22000, GlobalGAP, UTZ, Rainforest Alliance).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016 - 2020 được thu thập từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Hải quan, Vụ Thị trường Châu Âu - Châu Mỹ (Bộ Công Thương), Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cùng cơ sở dữ liệu thương mại quốc tế UN Comtrade.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát 100% các nhóm hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang 27 quốc gia thành viên EU, trong đó tập trung phân tích sâu vào 5 nhóm mặt hàng chiếm trên 80% kim ngạch (cà phê, hạt điều, hạt tiêu, cao su, rau quả) tại 7 thị trường đích trọng điểm (Đức, Hà Lan, Italia, Tây Ban Nha, Bỉ, Pháp, Ba Lan). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm phản ánh chính xác nhất diễn biến dòng thương mại chủ đạo và các phân khúc chịu tác động mạnh nhất bởi các khung chính sách hiện hành.

Phương pháp phân tích dữ liệu kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, quy nạp - diễn dịch và so sánh đối chiếu đa chiều. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đánh giá khách quan mối quan hệ nhân quả giữa sự thay đổi trong các công cụ chính sách (thuế, tín dụng, xúc tiến thương mại, quy chuẩn kỹ thuật) với biến động về kim ngạch, cơ cấu sản phẩm và thị phần nông sản Việt Nam tại EU xuyên suốt lộ trình 5 năm trước thềm EVFTA.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng chính sách và số liệu thương mại giai đoạn 2016 - 2020 làm nổi bật 4 phát hiện quan trọng:

• Quy mô xuất khẩu duy trì tăng trưởng nhưng tỷ trọng đóng góp chưa tương xứng: Kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU duy trì mức 3,2 đến 3,5 tỷ USD/năm, chiếm tỷ trọng ổn định từ 11% đến 19% tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản cả nước với tốc độ tăng bình quân 10%/năm. Dù vậy, thị phần tại EU vẫn dao động ở mức thấp 1% - 2%.
• Sự lệch pha lớn trong cơ cấu mặt hàng và thị trường tiếp nhận: Hơn 65% tổng giá trị xuất khẩu sang EU tập trung vào 3 nhóm hàng sơ chế thô là cà phê, hồ tiêu và chè; trong khi nhóm rau quả chế biến giá trị gia tăng cao chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn dưới 15%. Về địa bàn, 7 quốc gia (Đức, Hà Lan, Italia, Tây Ban Nha, Bỉ, Pháp, Ba Lan) chiếm tới trên 78% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn khối.
• Tác động bước ngoặt từ cắt giảm thuế quan theo cam kết EVFTA: Kể từ ngày 1/8/2020 khi EVFTA có hiệu lực, khoảng 94% trong tổng số 547 dòng thuế nhóm hàng rau quả tươi và chế biến đã được EU cắt giảm về mức 0%, tạo lợi thế cạnh tranh vượt trội so với mức thuế ưu đãi GSP cũ từ 10% đến 20%.
• Chính sách hỗ trợ sản xuất và công nghệ có chuyển biến nhưng thiếu tính đồng bộ: Các chương trình tín dụng và hỗ trợ chuyển đổi kỹ thuật đã giúp diện tích canh tác đạt chuẩn VietGAP/GlobalGAP tăng trưởng khoảng 15% mỗi năm, tuy nhiên tỷ lệ nông sản xuất khẩu có chứng nhận thương hiệu quốc gia và chỉ dẫn địa lý sang EU vẫn đạt dưới 10%.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm được minh họa rõ nét qua các biểu đồ phân tích xu hướng tăng trưởng kim ngạch giai đoạn 2016 - 2020, bảng so sánh cơ cấu thuế suất trước và sau EVFTA, cùng biểu đồ tròn mô tả mức độ tập trung thị phần giữa các quốc gia EU. Kết quả cho thấy chính sách thúc đẩy xuất khẩu đã thành công trong việc giữ vững nhịp độ tăng trưởng và mở đường cho việc hội nhập sâu rộng, song vẫn còn bộc lộ những điểm nghẽn nghiêm trọng.

Nguyên nhân căn bản là do khâu hoạch định và thực thi chính sách trong nước chưa giải quyết triệt để bài toán chuỗi liên kết giá trị. Sản xuất nông nghiệp còn manh mún, chi phí logistics nội địa và quốc tế chiếm tới 20% - 25% giá thành sản phẩm (cao hơn mức 12% - 15% của các đối thủ cạnh tranh như Thái Lan). Khi so sánh với các nghiên cứu trước đây về phát triển thị trường xuất khẩu nông sản, nghiên cứu này tái khẳng định rằng rào cản lớn nhất hiện nay không còn nằm ở thuế quan mà đã chuyển dịch hoàn toàn sang các rào cản phi thuế quan (SPS, TBT). Người tiêu dùng EU ngày càng khắt khe về an toàn thực phẩm, yêu cầu bắt buộc các chứng nhận BRC, IFS, FSSC22000, đồng thời áp đặt các tiêu chuẩn khắt khe về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) và bảo vệ môi trường (tiêu chuẩn hữu cơ, Fairtrade, Rainforest Alliance). Sự chậm trễ trong việc ban hành các chính sách kiểm soát dư lượng hóa chất và bảo hộ nhãn hiệu đã khiến nông sản Việt Nam đánh mất nhiều cơ hội gia tăng giá trị thặng dư.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản sang EU giai đoạn 2021 - 2030, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Hoàn thiện chính sách tín dụng và đầu tư khoa học công nghệ cho sản xuất sạch:

  • Hành động: Ban hành gói tín dụng ưu đãi với mức lãi suất thấp hơn từ 2% đến 3%/năm so với lãi suất thương mại thông thường dành riêng cho các hợp tác xã, doanh nghiệp đầu tư nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ và quy trình canh tác đạt chuẩn GlobalGAP.
  • Chỉ số mục tiêu: Nâng tỷ lệ diện tích vùng trồng đạt tiêu chuẩn an toàn quốc tế lên 45% - 50% vào năm 2030.
  • Thời gian thực hiện: 2021 - 2025.
  • Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì phối hợp với Ngân hàng Nhà nước và UBND các tỉnh trọng điểm.

• Đổi mới chính sách hỗ trợ chế biến sâu và quản trị chuỗi cung ứng:

  • Hành động: Hỗ trợ tài chính trực tiếp tương đương 15% - 20% chi phí đầu tư mua sắm dây chuyền công nghệ sấy lạnh, chiếu xạ, tiệt trùng và chế biến sâu cho các nhà máy chế biến nông sản xuất khẩu sang thị trường khó tính.
  • Chỉ số mục tiêu: Tăng tỷ trọng hàng nông sản chế biến sâu xuất khẩu sang EU đạt trên 40% tổng kim ngạch xuất khẩu ngành vào năm 2030.
  • Thời gian thực hiện: 2021 - 2027.
  • Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Tài chính.

• Tái cấu trúc hoạt động xúc tiến thương mại và phát triển thương hiệu quốc gia:

  • Hành động: Đa dạng hóa các hình thức xúc tiến thương mại số, tổ chức các đoàn giao thương chuyên đề tại các thị trường tiềm năng mới như Bắc Âu và Đông Âu; thiết lập cổng thông tin cảnh báo sớm về các rào cản SPS/TBT của EU.
  • Chỉ số mục tiêu: Mở rộng thị phần tại các thị trường ngách ở Đông Âu và Bắc Âu tăng từ 3% đến 5%/năm; 100% các mặt hàng nông sản chủ lực có chỉ dẫn địa lý được bảo hộ tại EU.
  • Thời gian thực hiện: 2022 - 2028.
  • Chủ thể thực hiện: Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), Bộ Ngoại giao và các Hiệp hội ngành hàng.

• Tối ưu hóa chính sách phát triển hạ tầng logistics và dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu:

  • Hành động: Quy hoạch và cấp ưu đãi quỹ đất để xây dựng các trung tâm logistics chuyên dụng kết hợp kho lạnh thông minh tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên; giảm 10% phí hạ tầng cảng biển đối với hàng nông sản xuất khẩu chính ngạch.
  • Chỉ số mục tiêu: Giảm chi phí logistics nông sản xuống dưới 15% giá trị hàng hóa xuất khẩu vào năm 2030.
  • Thời gian thực hiện: 2022 - 2030.
  • Chủ thể thực hiện: Bộ Giao thông vận tải, Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng chính quyền các địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Các đơn vị thuộc Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Tài chính có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ khoa học để xây dựng chiến lược ngoại thương, rà soát văn bản quy phạm pháp luật và thiết kế các gói kích cầu phù hợp với cam kết EVFTA.
• Doanh nghiệp và hợp tác xã kinh doanh xuất khẩu nông sản: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về thị hiếu, quy định kiểm dịch thực vật, tiêu chuẩn chất lượng (BRC, IFS, Rainforest Alliance) và bản đồ phân phối tại 27 nước EU, giúp doanh nghiệp xây dựng phương án kinh doanh, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và cắt giảm chi phí trung gian.
• Các viện nghiên cứu, trường đại học và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu về phương pháp luận đánh giá chính sách công, khung phân tích chuỗi giá trị và hệ thống dữ liệu thực chứng đa dạng về thương mại quốc tế giai đoạn 2016 - 2020.
• Các Hiệp hội ngành hàng nông sản (Cà phê, Hồ tiêu, Chè, Rau quả): Cung cấp cơ sở thực tiễn để hiệp hội tổ chức các chương trình tư vấn pháp lý, đào tạo tiêu chuẩn kỹ thuật cho hội viên và nâng cao năng lực phản biện, đề xuất chính sách lên các cơ quan quản lý.

Câu hỏi thường gặp

• Hiệp định EVFTA mang lại lợi thế cạnh tranh cụ thể nào về thuế quan cho nông sản Việt Nam?
  Kể từ ngày 1/8/2020, EVFTA đã xóa bỏ thuế nhập khẩu đối với 94% trong tổng số 547 dòng thuế rau quả tươi và chế biến, đưa mức thuế từ 10% - 20% (theo biểu thuế GSP cũ) về 0%. Các mặt hàng như cà phê, hạt tiêu, gạo thơm được hưởng mức thuế suất ưu đãi đặc biệt hoặc hạn ngạch thuế quan lớn, giúp sản phẩm Việt Nam gia tăng cách biệt cạnh tranh về giá trước các đối thủ chưa có hiệp định thương mại tự do với EU.

• Những rào cản phi thuế quan lớn nhất mà doanh nghiệp xuất khẩu nông sản sang EU phải đối mặt là gì?
  Các rào cản nghiêm ngặt nhất bao gồm tiêu chuẩn an toàn thực phẩm (SPS), kiểm dịch thực vật, giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRL) thường xuyên được điều chỉnh giảm, cùng các chứng nhận tự nguyện nhưng mang tính bắt buộc của thị trường như BRC, IFS, GlobalGAP. Thêm vào đó, EU áp dụng các quy định khắt khe về trách nhiệm xã hội (CSR) và bảo vệ môi trường đối với toàn bộ chuỗi cung ứng.

• Tại sao nông sản Việt Nam xuất khẩu sang EU vẫn chủ yếu ở dạng thô và sơ chế?
  Thực trạng trên bắt nguồn từ việc hơn 70% sản lượng nông sản trong nước chưa được đầu tư công nghệ chế biến sâu và bảo quản sau thu hoạch. Các chính sách khuyến khích liên kết chuỗi giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến còn thiếu chế tài ràng buộc, trong khi chi phí đầu tư công nghệ chế biến tinh đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của EU đòi hỏi nguồn vốn lớn nhưng doanh nghiệp khó tiếp cận các khoản vay ưu đãi dài hạn.

• Chính sách tín dụng hiện hành cần điều chỉnh thế nào để thúc đẩy sản xuất nông sản xuất khẩu?
  Chính sách tín dụng cần chuyển dịch từ hình thức cho vay thế chấp bằng bất động sản sang cơ chế cho vay tín chấp dựa trên dòng tiền hợp đồng xuất khẩu và chuỗi giá trị. Đồng thời, cần áp dụng cơ chế bù lãi suất từ 2% đến 3%/năm cho các dự án nông nghiệp công nghệ cao và bảo hiểm nông nghiệp để khuyến khích nông dân và doanh nghiệp mạnh dạn chuyển đổi quy trình sản xuất theo chuẩn GlobalGAP.

• Doanh nghiệp cần chiến lược gì để khai thác các thị trường thành viên EU ngoài nhóm 7 nước truyền thống?
  Doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ với hệ thống Thương vụ Việt Nam tại châu Âu để nắm bắt đặc thù thị hiếu của các nước Bắc Âu và Đông Âu, ứng dụng thương mại điện tử B2B xuyên biên giới, tham gia các hội chợ chuyên ngành thường niên và phát triển dòng sản phẩm ngách như nông sản hữu cơ, gia vị đặc sản có chứng nhận chỉ dẫn địa lý rõ ràng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về chính sách thúc đẩy xuất khẩu nông sản, xây dựng khung tiêu chí đánh giá toàn diện dựa trên tính hiệu lực, hiệu quả và tính công bằng kinh tế.
• Phân tích thực chứng giai đoạn 2016 - 2020 chỉ ra rằng kim ngạch xuất khẩu sang EU duy trì tăng trưởng bình quân 10%/năm nhưng vẫn tồn tại hạn chế lớn về cơ cấu sản phẩm thô (chiếm trên 65%) và sự tập trung cục bộ tại 7 thị trường đích.
• Làm rõ tác động tích cực của EVFTA trong việc cắt giảm 94% dòng thuế rau quả, đồng thời chỉ ra các thách thức phi thuế quan mang tính sống còn như tiêu chuẩn SPS/TBT, chứng nhận chuỗi cung ứng bền vững và chi phí logistics cao (20% - 25%).
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp đột phá về tín dụng sản xuất, công nghệ chế biến sâu, xúc tiến thương mại số và phát triển hạ tầng logistics với lộ trình thực hiện cụ thể từ năm 2021 đến 2030.
• Cung cấp nguồn luận cứ khoa học thực tiễn xác đáng phục vụ công tác điều hành vĩ mô của Nhà nước và định hướng chiến lược thương mại cho các doanh nghiệp xuất khẩu.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã làm rõ khoảng trống giữa cam kết hội nhập quốc tế và năng lực thực thi chính sách nông nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển giao của Hiệp định EVFTA. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi giai đoạn 2021 - 2025 phải hoàn thiện khung khổ pháp lý, chuẩn hóa 100% vùng trồng chủ lực; giai đoạn 2026 - 2030 bứt phá nâng cao giá trị chế biến sâu và xác lập vị thế thương hiệu nông sản Việt Nam bền vững. Các cơ quan quản lý, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động phối hợp hành động ngay hôm nay để chuyển hóa các cam kết thương mại thành giá trị tăng trưởng kinh tế thực chất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU NÔNG SẢN 1. Khái quát về xuất khẩu nông sản 1. Hàng nông sản a. Khái niệm Theo Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), hàng nông sản bao gồm một phạm vi khá rộng các loại hàng hóa có nguồn gốc từ hoạt động nông nghiệp nhưng không bao gồm các sản phẩm thuộc lĩnh vực thủy sản, lâm nghiệp và diêm ngư nghiệp.

Theo quan điểm của FAO, nông sản hay sản phẩm có nguồn gốc nông nghiệp là bất kỳ sản phẩm hoặc mặt hàng nào ở dạng thô hoặc đã qua chế biến được đem bán để phục vụ cho tiêu dùng của con người (ngoại trừ nước, muối và các chất phụ gia) hoặc để làm thức ăn cho gia súc. Dựa trên quan điểm của FAO, EU đưa ra một danh sách khá chi tiết các mặt hàng được xếp vào nhóm nông sản. Có thể chia mặt hàng này thành 2 nhóm chính sau: + Nhóm 1: Động vật và các sản phẩm có nguồn gốc động vật bao gồm 6 mặt hàng sau: Động vật sống, thịt và phụ phẩm dạng thịt ăn được sau khi giết mổ; các chế phẩm từ thịt; sản phẩm từ sữa; các sản phẩm có nguồn gốc từ động vật; mỡ, dầu động vật. + Nhóm 2: Thực vật và các sản phẩm có nguồn gốc bao gồm 14 mặt hàng sau: Cây sống và các loại cây trồng khác, rau, thân, củ và quả có thể ăn được; hạt và quả có dầu; cây công nghiệp nguyên liệu, cây dược liệu, các chế phẩm từ rau, hoa quả, quả hạch và thực vật, cà phê, chè, phụ gia và các loại gia vị, ca cao và chế phẩm từ ca cao, ngũ cốc, các xay xát, các chế phẩm từ ngũ cốc, bột, tinh bột, cánh kiến đỏ, gôm, nhựa cây và các chất nhựa, đường và các loại kẹo đường, đồ uống, rượu và giấm, thuốc lá và các sản phẩm tương tự, mỡ, dầu thực vật.

Tại Việt Nam, nông nghiệp được hiểu theo nghĩa rộng là bao gồm các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp và ngư nghiệp. Theo cách hiểu này 9 thì nông sản bao gồm sản phẩm thu được từ hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp và ngư nghiệp, các ngành công nghiệp chế biến nông lâm thủy sản được gộp vào lĩnh vực công nghiệp. Do phạm vi nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu nông sản xuất khẩu sang EU nên tác giả sử dụng cách tiếp cận của EU về hàng nông sản. Phân loại hàng nông sản Xét về hình thái, sản phẩm nông nghiệp rất đa dạng nhưng nông sản có thể chia thành 2 nhóm chính là: sản phẩm cây trồng và sản phẩm vật nuôi.

Nếu xét về mục đích sử dụng thì nông sản có thể chia thành 3 nhóm: làm giống, làm thực phẩm và làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp. Nông sản có nhiều hình thái và cách thức sử dụng khác nhau như dạng hạt, dạng thân lá, dạng hoa quả, dạng củ; có loại sử dụng khô, có loại sử dụng tươi; có loại không qua chế biến, có loại phải qua chế biến. Mỗi loại nông sản khác nhau có những đặc điểm khác nhau. Sự đa dạng của nông sản cũng tạo ra sự đa dạng các loại hình giao dịch nông sản.

Đặc điểm của hàng nông sản Hàng nông sản là sản phẩm của ngành nông nghiệp, mà bản chất là kết quả của quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng, vật nuôi. Do vậy, hàng nông sản mang một số đặc điểm của hoạt động sản xuất nông nghiệp.  Tính thời vụ Quá trình sản xuất, thu hoạch và tiêu thụ nông sản luôn mang tính thời vụ bởi các loại cây trồng sinh trưởng và phát triển theo quy luật sinh vật nhất định. Mặt khác, do sự biến thiên về điều kiện thời tiết - khí hậu làm cho mỗi loại cây trồng có sự thích ứng riêng, tạo nên những mùa vụ khác nhau trong sản xuất.

Vào khoảng thời gian chính vụ, nông sản thường dồi dào, phong phú về chủng loại, chất lượng khá đồng đều và giá bán rẻ. Ngược lại, khi trái vụ thì nông sản khan hiếm, chất lượng không đồng đều và giá bán thường cao. 10  Phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên Nông sản chịu tác động lớn từ các điều kiện tự nhiên, đặc biệt là các điều kiện về đất đai, khí hậu và thời tiết. Đa phần các nông sản đều rất nhạy cảm với các nhân tố ngoại cảnh.

Do vậy, mọi sự thay đổi về điều kiện tự nhiên đều tác động trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Nếu điều kiện tự nhiên thuận lợi, cây trồng sinh trưởng và phát triển bình thường, cho sản lượng thu hoạch cao, chất lượng tốt. Ngược lại, nếu điều kiện tự nhiên không thuận lợi như: nắng nóng hoặc giá rét kéo dài gây hạn hán hoặc bão lụt… sẽ gây sụt giảm về năng suất và sản lượng cây trồng.  Chất lượng nông sản ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng Chất lượng nông sản luôn là tiêu chí đầu tiên được người tiêu dùng quan tâm khi quyết định mua hàng.

Tại các quốc gia phát triển, đối với hoạt động nhập khẩu nông sản, ngày càng có nhiều yêu cầu khắt khe đặt ra về chất lượng, vệ sinh ATTP, kiểm dịch, xuất xứ,…của loại hàng hóa này. Nguyên nhân chính là do chất lượng của nông sản sẽ có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người sử dụng. Vì vậy, khi đời sống người dân được nâng lên thì chất lượng nông sản cũng cần được cải thiện tương ứng.  Sản phẩm có tính tươi sống Nông sản có đặc tính tươi sống nên khó bảo quản được trong thời gian dài.

Ngoài ra, nhân tố thời vụ của nông sản dẫn đến tính không phù hợp giữa sản xuất và tiêu dùng, cho nên cần quan tâm đến khâu chế biến và bảo quản cho tốt đặc biệt với nông sản xuất khẩu. Bên cạnh đó, nông sản dễ bị hư hỏng, ẩm mốc, biến chất,… do đó chỉ cần để một thời gian ngắn trong môi trường không bảo đảm về độ ẩm, nhiệt độ. là nông sản sẽ bị hư hỏng, giảm chất lượng.  Sản phẩm có tính đa dạng Nông sản có đặc điểm đa dạng cả về chủng loại và chất lượng.

Bởi vì nông sản được sản xuất ra từ các địa phương khác nhau, với các nhân tố về địa lý, tự nhiên khác nhau, mỗi vùng, mỗi hộ, mỗi trang trại có phương thức sản xuất khác nhau với các giống nông sản khác nhau cho nên chủng loại cũng khác nhau. Đây 11 cũng là nguyên nhân làm cho chất lượng nông sản không có tính đồng đều, do đó vấn đề quản lý chất lượng nông sản thường gặp nhiều khó khăn. Khái niệm và đặc điểm của xuất khẩu nông sản 1. Khái niệm về xuất khẩu và xuất khẩu nông sản Theo Giáo trình Kinh tế ngoại thương, “Xuất khẩu là việc bán hàng hóa, dịch vụ cho nước ngoài” [tr.

Theo Điều 28 Luật Thương mại (năm 2006), xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hóa được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật. Xuất khẩu là hoạt động kinh doanh với phạm vi vượt ra khỏi biên giới quốc gia hoặc là hoạt động buôn bán của một nước với nước khác trên phạm vi quốc tế (Nguyễn Văn Tuấn, Trần Hòe, 2008). Đây không phải là hành vi mua bán đơn lẻ mà là cả hệ thống các quan hệ mua bán phức tạp có tổ chức cả bên trong lẫn bên ngoài nhằm thúc đẩy hàng hóa phát triển ổn định đem lại lợi ích cho quốc gia. Xuất khẩu hàng hóa là hoạt động đưa hàng hóa (vật chất và dịch vụ) ra khỏi một nước (từ quốc gia này sang quốc gia khác) để bán trên cơ sở dùng tiền làm phương tiện thanh toán hoặc trao đổi lấy một hàng hóa khác có giá trị tương đương.

Một cách khái quát có thể hiểu, xuất khẩu là việc đưa hàng hóa ra nước ngoài nhằm thực hiện giá trị sử dụng và giá trị của hàng hóa. Theo Luật Thương mại về hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam, hoạt động xuất khẩu hàng hóa là hoạt động bán hàng của thương nhân Việt Nam với thương nhân nước ngoài theo hợp đồng mua bán hàng hóa, bao gồm cả hoạt động tạm nhập tái xuất và chuyển khẩu hàng hóa. Như vậy, xuất khẩu là một phạm trù kinh tế phản ánh hoạt động trao đổi, bán hàng hóa của một quốc gia với phần còn lại của thế giới. Có thể hiểu một các giản đơn thì xuất khẩu là những hoạt động cụ thể trong trao đổi, bán hàng hóa của các chủ thể kinh tế trong nước với các đối tác nước ngoài.

Từ khái niệm chung về xuất khẩu có thể đưa ra khái niệm xuất khẩu nông sản (XKNS) như sau: XKNS là một loại xuất khẩu hàng hóa, đó là việc bán hàng nông sản cho nước ngoài nhằm đạt được các lợi ích kinh tế, xã hội. 12 Theo đó, chủ thể của hoạt động XKNS là các doanh nghiệp XKNS. Đây là những doanh nghiệp được đăng ký kinh doanh hàng nông sản theo quy định của pháp luật, có thể trực tiếp hoặc gián tiếp, thực hiện hoạt động bán hàng nông sản ra nước ngoài. Đối tượng của XKNS là hàng nông sản, có thể được sản xuất, chế biến trong nước hoặc mua để xuất khẩu (như tạm nhập, tái xuất).

Khác với hoạt động thương mại nội địa, hoạt động xuất khẩu và XKNS gắn với thị trường ngoài nước có phạm vi rộng lớn, có nhiều yếu tố ảnh hưởng như nhu cầu, văn hóa, thói quen, lối sống. Trong thế giới hội nhập ngày nay, các quốc gia đều quan tâm đến chính sách khuyến khích xuất khẩu bởi nhiều mục đích, như: mở rộng thị trường ngoài nước trong khi thị trường trong nước đang có xu hướng không tăng trưởng; xuất khẩu thu được ngoại tệ để bù đắp khoản ngoại tệ cho nhập khẩu; và các mục tiêu tiếp nhận các văn minh của nước nhập khẩu cho doanh nghiệp và người tiêu dùng… 1. Đặc điểm của xuất khẩu nông sản Một là, đối tượng xuất khẩu là hàng nông sản. Ở Việt Nam, hàng nông sản là sản phẩm từ trồng trọt, chăn nuôi, trồng rừng, và từ hoạt động khai thác, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, các sản phẩm nghề muối.

Đó là những sản phẩm trực tiếp do sản xuất nông nghiệp tạo ra có thể nằm dưới dạng thô hoặc ở dạng sơ chế. NSXK là một loại hàng hoá xuất khẩu, được bán trên thị trường ngoài nước. Vì vậy, nó cần phải đáp ứng được các nhu cầu của nước nhập khẩu và người tiêu dùng tại nước nhập khẩu về các chỉ số dinh dưỡng, an toàn thực phẩm, an toàn kỹ thuật, môi trường.