CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu liên quan công bố trong và ngoài nước 1. Các nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp được rất nhiều các học giả trên thế giới quan tâm nghiên cứu, phân tích dưới nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau.
Đã có nhiều công trình được công bố, tiêu biểu có thể kể đến các sách như sau: Alain Juppé và Louis Schweitzer (đồng chủ biên), Livre blanc sur la politique étrangère et européenne de la France 2008 - 2020 (Sách trắng về chính sách đối ngoại và châu Âu của Pháp giai đoạn 2008 - 2020), 2008 [66] xác định nhiệm vụ đối ngoại của Cộng hòa Pháp trong bối cảnh thế giới và châu Âu có nhiều biến động; trình bày việc tái cơ cấu Bộ Ngoại giao và châu Âu để thực hiện các nhiệm vụ này. Nghiên cứu này tiếp cận trực tiếp và cụ thể vào thể chế chính trị của Cộng hòa Pháp, chỉ ra được một số vấn đề tồn tại cũng như bước đầu đặt ra vấn đề phải cải tổ cơ quan đối ngoại của Cộng hòa Pháp, tuy nhiên nó chỉ có giá trị tham khảo trên góc độ chủ thể chính sách. Cuốn La puissance ou l’influence?: La France dans le monde depuis 1958 (Sức mạnh hay ảnh hưởng?: Nước Pháp trên thế giới từ năm 1958) của Maurice Vaïsse, 2009 [75] giải đáp cho câu hỏi “Vị thế nào cho nước Pháp trong thế giới hiện nay?” thông qua việc nghiên cứu các khu vực trọng yếu và đối tác ngoại giao chính của Cộng hòa Pháp. Trong công trình này, tác giả đã cung cấp một cái nhìn hệ thống về chính sách đối ngoại Pháp trong suốt 50 năm từ sau khi nền Cộng hòa thứ V ra đời.
Đề cập đến quan hệ với hai nước lớn vốn là ưu tiên truyền thống về đối ngoại của Cộng hòa Pháp, tác giả LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 khẳng định quan hệ với Mỹ là nền móng trong hệ thống đồng minh của Cộng hòa Pháp còn quan hệ với Nga luôn tồn tại trong tư duy về an ninh châu Âu của Cộng hòa Pháp và EU. Đối với các khu vực châu Phi, châu Mỹ Latinh và châu Á, tác giả đề cập khái quát những biện pháp để gây ảnh hưởng thông qua các công cụ ngoại giao đa phương và ngoại giao văn hóa. Đây là một trong những công trình có giá trị tham khảo cao về chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp, tuy nhiên, tính thời sự của nghiên cứu còn hạn chế. Frédéric Charillon, La politique étrangère de la France (Chính sách đối ngoại của Pháp), 2011 [60] trình bày chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp trong hơn 50 năm qua, đi từ phân tích di sản đối ngoại dưới thời De Gaulle đến việc điều chỉnh chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp trước những biến động địa chính trị, sự rạn nứt trong QHQT và sự xuất hiện của những chủ thể QHQT mới.
Tác giả cũng phân tích việc thực thi chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp từ năm 2007 với các nét nổi bật qua từng nhiệm kỳ Tổng thống trong nền Cộng hòa thứ V. Phụ lục rất phong phú, bao gồm các bài phát biểu và tuyên bố chính sách đối ngoại của các Tổng thống Cộng hòa Pháp. Vì tập trung phác thảo chính sách qua từng thời kỳ Tổng thống dẫn đến nghiên cứu thiếu cái nhìn tổng thể và chưa làm rõ được những nguyên tắc chỉ đạo xuyên suốt về đối ngoại của Cộng hòa Pháp. Cuốn Le monde selon Sarkozy (Thế giới dưới góc nhìn của Sarkozy) của Pascal Boniface, 2012 [50] giải mã chính sách đối ngoại được thực hiện bởi Tổng thống Nicolas Sarkozy và ý nghĩa của nó trong năm năm.
Nhiệm kỳ của Nicolas Sarkozy được đánh dấu bằng những biến động ở các nước Ả Rập, cuộc khủng hoảng thể chế ở châu Âu, sự suy yếu của Mỹ và sự trỗi dậy của các nước mới nổi như Trung Quốc, Ấn Độ. Trên hết, trong nỗ lực kiểm soát tình hình, Sarkozy thường ưu tiên sự cân bằng quyền lực. Ở cuối cuốn sách, tác giả lập bảng so sánh chính sách ngoại giao của Cộng hòa Pháp qua các thời kỳ; khẳng định các vấn đề về chiến lược, địa chính trị và vị trí của Cộng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 hòa Pháp trên thế giới sẽ vẫn là những nhân tố chính tác động đến hoạch định chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp. Công trình tập trung nghiên cứu chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp dưới thời kỳ Tổng thống Nicolas Sarkozy nên giá trị tham khảo bị giới hạn trong một giai đoạn lịch sử nhất định và mang đậm phong cách cá nhân của người lãnh đạo.
Tác giả Michel Foucher (chủ biên), Atlas de l'influence de la France au XXIe siècle (Bản đồ ảnh hưởng của Pháp trong thế kỉ XXI), 2013 [62] trình bày tầm ảnh hưởng của Cộng hòa Pháp trên thế giới. Trong các lĩnh vực đa dạng như nhân đạo, luật pháp quốc tế, khảo cổ học, luật dân sự, nghệ thuật sống, văn hóa hay sản phẩm xa xỉ, Cộng hòa Pháp đã gây ảnh hưởng không thể phủ nhận trên thế giới trong nhiều thập kỷ. Ảnh hưởng này là một công cụ quyền lực, nếu được sử dụng một cách khôn ngoan, sẽ rất có lợi cho Cộng hòa Pháp cả về mặt hình ảnh theo quan điểm kinh tế và chiến lược, là một lợi thế so sánh với các cường quốc khác. Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn tổng thể về tầm ảnh hưởng của Cộng hòa Pháp trên thế giới tuy nhiên dàn trải nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực nên giá trị tham khảo chuyên sâu về đối ngoại còn hạn chế.
Tài liệu do Jean-Paul Chagnollaud (chủ biên), La politique française au Moyen-Orient (Chính sách của Pháp ở Trung Đông), 2016 [59] tập hợp các bài viết phân tích chính sách của Cộng hòa Pháp đối với khu vực Trung Đông và các bài phỏng vấn với đô đốc Édouard Guillaud - Tham mưu trưởng Liên quân Pháp về việc thực thi chính sách ở khu vực này. Nhóm tác giả cũng khẳng định việc thực hiện chính sách đối ngoại phải đối diện với rất nhiều thách thức, đặc biệt tại một khu vực phức tạp như Trung Đông. Thông qua nghiên cứu này, các tác giả đã chứng minh Trung Đông là đối tượng được coi trọng trong chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp dựa trên hai lập luận chính: yếu tố lịch sử đến từ các quốc gia nằm trong hệ thống thuộc địa cũ của Cộng hòa Pháp; yếu tố chính sách đến từ vị trí địa chiến lược của khu vực. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Tuy nhiên, các tác giả đã không đặt chính sách Trung Đông trong tổng thể chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp để chỉ ra thứ tự ưu tiên giữa các đối tượng chính.
Frédéric Bozo, La politique étrangère de la France depuis 1945 (Chính sách đối ngoại Pháp từ năm 1945), 2019 [51] trình bày chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Tác giả nhận định nước Pháp giai đoạn này mặc dù là một cường quốc tầm trung nhưng vẫn khao khát một tầm vóc lớn hơn trên trường quốc tế. Từ thời kỳ hậu chiến đến những năm đầu tiên trong nhiệm kỳ năm năm của Tổng thống Emmanuel Macron, Cộng hòa Pháp xây dựng chính sách đối ngoại đầy tham vọng với những vấn đề cốt lõi như cuộc tìm kiếm sự vĩ đại, xây dựng châu Âu và tìm kiếm một trật tự thế giới mới. Nghiên cứu này đánh giá Cộng hòa Pháp có thể trở nên năng động hơn trong việc khẳng định tầm vóc trên trường quốc tế nhưng chưa đánh giá được thực tiễn triển khai chính sách đối ngoại thực sự có vai trò như thế nào trong nhiệm vụ đó.
Tài liệu với tựa đề Pour l'autonomie stratégique de la France (Tự chủ chiến lược của Pháp) của Viện Nghiên cứu quốc phòng quốc gia, 2018 [76] tập hợp những bài viết được trình bày trong diễn đàn thường niên của Viện. Công trình được kết cấu thành ba phần: những nhân tố trước hết tạo ra sự tự chủ chiến lược của Cộng hòa Pháp, từ năng lực quân sự đến khả năng ảnh hưởng, bao gồm ngoại giao hải quân, quan hệ với châu Âu và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), vai trò trong Liên Hợp Quốc (LHQ); các yếu tố tạo nên sức mạnh cứng và sức mạnh mềm của Cộng hòa Pháp, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của công nghệ cao như động cơ siêu thanh, máy bay không người lái và rôbốt, hệ thống phòng thủ mạng, sinh kỹ thuật, trí tuệ nhân tạo; thiết lập mô hình tự chủ chiến lược với các tiêu chí đo lường, đề xuất các giải pháp để Cộng hòa Pháp tăng cường sự tự chủ chiến lược trong thời gian tới. Phần phụ lục là các thống kê về hợp đồng buôn bán vũ khí của Cộng hòa LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 Pháp với các quốc gia trên thế giới, danh sách các vũ khí và thiết bị mới của Cộng hòa Pháp, sự tự chủ trong các lãnh thổ hải ngoại của Cộng hòa Pháp. Đây là một trong những công trình nghiên cứu có giá trị tham khảo cao nhìn từ góc độ quân sự và khoa học công nghệ.
Mặc dù có phân chia cách tiếp cận theo sức mạnh nhưng chưa thấy được rõ các thành tố cấu thành sức mạnh mềm của Cộng hòa Pháp. Nghiên cứu với tựa đề Macron, an I. Quelle politique étrangère? (Chính sách đối ngoại nào của Macron?), của Thomas Gomart và Marc Hecker (đồng chủ biên) tập hợp 14 bài viết của các chuyên gia thuộc Viện QHQT Pháp, 2018 [64], tiếp nối nghiên cứu trước đó được công bố vào đêm trước cuộc bầu cử tổng thống. Cuốn sách phân tích chính sách đối ngoại của Cộng hòa Pháp trong năm đầu tiên dưới nhiệm kỳ Tổng thống Emmanuel Macron.
Ấn phẩm gồm 14 chương đề cập tới chính sách nhập cư, tầm nhìn của Tổng thống Emmanuel Macron về khối Pháp ngữ, các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu và khủng bố quốc tế, ảnh hưởng của công nghệ kỹ thuật số đến quan hệ giữa Cộng hòa Pháp với các nước lớn như Đức, Mỹ, Nga và các khu vực Trung Đông, châu Phi, châu Á. Bốn chuyên gia về châu Á thuộc Viện QHQT Pháp chỉ ra rằng, chính sách đối với châu Á của Tổng thống Emmanuel Macron đi từ một nguyên tắc cơ bản là Cộng hòa Pháp phải hiện diện trên các hồ sơ lớn ở những khu vực khác nhau trên địa cầu. Đây là một nghiên cứu có tính cập nhật cao, đem lại cái nhìn toàn diện về chính sách đối ngoại Cộng hòa Pháp dưới nhiệm kỳ của tân Tổng thống.