Chính Sách Tiêu Dùng Xanh Ở Việt Nam: Nghiên Cứu và Giải Pháp Đến Năm 2030

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích chính sách tiêu dùng xanh tại Việt Nam, đề xuất giải pháp thúc đẩy phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Gia Thọ
• Người hướng dẫn: TS. Trần Công Sách
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Quản Lý Kinh Tế Trung Ơng
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Chính Sách Tiêu Dùng Xanh Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN CHÍNH SÁCH TIÊU DÙNG XANH
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đã công bố liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu đã công bố ở ngoài nước liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh
• 1.3. Những vấn đề thuộc đề tài luận án chưa được các công trình đã công bố nghiên cứu giải quyết
• 1.4. Những vấn đề trọng tâm luận án sẽ tập trung nghiên cứu giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH TIÊU DÙNG XANH TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ XANH
• 2.1. Tiêu dùng xanh trong phát triển kinh tế xanh
• 2.1.1. Kinh tế xanh và các bên liên quan trong phát triển kinh tế xanh
• 2.1.2. Tiêu dùng xanh và vai trò của tiêu dùng xanh đối với phát triển kinh tế xanh
• 2.2. Chính sách tiêu dùng xanh trong phát triển kinh tế xanh
• 2.2.1. Khái quát khung chính sách tiêu dùng xanh và vai trò của chính sách tiêu dùng xanh trong phát triển kinh tế xanh
• 2.2.2. Bản chất, nội dung và tiêu chí đánh giá chính sách tiêu dùng xanh
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạch định, thực thi chính sách tiêu dùng xanh
• 2.3.1. Nhóm yếu tố khách quan
• 2.3.2. Nhóm yếu tố chủ quan
• 2.4. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới về hoạch định và thực thi chính sách tiêu dùng xanh trong phát triển kinh tế xanh và bài học cho Việt Nam
• 2.4.1. Kinh nghiệm của các nước. Bài học rút ra cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TIÊU DÙNG XANH Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát thực trạng tiêu dùng xanh ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng tiêu dùng, mua sắm ở Việt Nam
• 3.3. Thực trạng tiêu dùng xanh ở Việt Nam
• 3.4. Thực trạng chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam
• 3.4.1. Thực trạng chủ trương, chính sách chung của Đảng và Nhà nước về tiêu dùng xanh ở Việt Nam
• 3.4.2. Nhóm chính sách nhằm hạn chế tiêu dùng sản phẩm “nâu”
• 3.4.3. Nhóm chính sách nhằm ràng buộc người tiêu dùng thực hiện tiêu dùng xanh
• 3.4.4. Nhóm chính sách nhằm khuyến khích, kích thích và hỗ trợ tiêu dùng xanh
• 3.4.5. Nhóm chính sách bảo vệ người tiêu dùng xanh
• 3.5. Đánh giá chung thực trạng chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam
• 3.5.1. Những thành quả bước đầu
• 3.5.2. Những hạn chế, yếu kém và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH TIÊU DÙNG XANH Ở VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Bối cảnh và triển vọng phát triển kinh tế xanh, tiêu dùng xanh ở Việt Nam thời kỳ tới năm 2030
• 4.1.1. Bối cảnh phát triển kinh tế xanh, tiêu dùng xanh ở Việt Nam thời kỳ tới năm 2030
• 4.1.2. Triển vọng phát triển kinh tế xanh, tiêu dùng xanh ở Việt Nam thời kỳ tới năm 2030
• 4.2. Quan điểm và những phương hướng hoàn thiện chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam thời kỳ tới năm 2030
• 4.2.1. Quan điểm hoàn thiện chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam đến năm 2030
• 4.2.2. Phương hướng hoàn thiện chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam đến năm 2030
• 4.3. Một số giải pháp hoàn thiện chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam đến năm 2030
• 4.3.1. Rà soát lại toàn bộ chính sách liên quan đến tiêu dùng xanh
• 4.3.2. Hoàn thiện khung thể chế, chính sách cho tiêu dùng xanh
• 4.3.3. Nâng cao hiệu quả quá trình thực thi chính sách tiêu dùng xanh
• 4.4. Một số khuyến nghị
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chính Sách Tiêu Dùng Xanh Tại Việt Nam

Tiêu dùng xanh đang nổi lên như một xu hướng tiêu dùng toàn cầu, đặc biệt khi môi trường trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhiều quốc gia. Trong thập kỷ qua, nhiều nỗ lực đã được thực hiện để chuyển đổi cơ cấu công nghiệp, làm cho quy trình sản xuất sạch và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, các doanh nghiệp chỉ có thể giảm thiểu tác động môi trường liên quan đến sản xuất mà chưa giải quyết được tác động từ lựa chọn, sử dụng và thải loại sản phẩm của người tiêu dùng. Do đó, tiêu dùng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề môi trường. Sự hợp tác giữa nhà sản xuất, người tiêu dùng và các bên liên quan khác có thể mang lại giải pháp bền vững hơn trong hệ thống sản xuất - tiêu thụ. Ở các nước phát triển, tiêu dùng xanh đã trở nên phổ biến, còn ở các nước đang phát triển, nó đang có những bước tiến ban đầu nhờ thu nhập cá nhân và ý thức tiêu dùng ngày càng tăng. Hội nghị Rio 20+ đã chứng minh tầm quan trọng của mua sắm xanh trong khu vực công, với nhiều chính phủ và tổ chức cam kết thực hiện các nguyên tắc này. Tại Việt Nam, Chính phủ cũng đã ban hành nhiều văn bản liên quan đến sản xuất và tiêu dùng bền vững, bao gồm Tuyên ngôn quốc tế và Kế hoạch hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững (1999), Luật sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả, và Chiến lược tăng trưởng xanh (2012).

1.1. Định Nghĩa và Vai Trò của Tiêu Dùng Xanh

Tiêu dùng xanh không chỉ là một xu hướng nhất thời mà còn là một yếu tố then chốt trong việc bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Nó bao gồm việc lựa chọn các sản phẩm xanh, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, tiết kiệm năng lượng và tài nguyên, cũng như giảm thiểu quản lý chất thải. Tiêu dùng xanh đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà sản xuất, người tiêu dùng và các nhà hoạch định chính sách để tạo ra một hệ sinh thái sản xuất và tiêu thụ bền vững hơn. Theo [Tài liệu gốc], sự thay đổi phương thức tiêu dùng theo hướng xanh là chủ đề được quan tâm rộng rãi hiện nay, bởi nó liên quan đến nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội.

1.2. Xu Hướng Tiêu Dùng Xanh trên Thế Giới và tại Việt Nam

Xu hướng tiêu dùng xanh đang ngày càng trở nên phổ biến trên toàn thế giới, đặc biệt ở các nước phát triển nơi người tiêu dùng có ý thức cao về tác động của hành vi tiêu dùng đến môi trường. Tại Việt Nam, xu hướng này còn khá mới mẻ, nhưng đang dần phát triển nhờ sự gia tăng thu nhập và nhận thức của người dân. Sự tham gia của chính phủ thông qua các chính sách khuyến khích sản xuất bền vững, nhãn sinh thái, và giáo dục người tiêu dùng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tiêu dùng xanh tại Việt Nam. Chiến lược về tăng trưởng xanh vào tháng 9/2012, trong đó mục tiêu thứ ba là nâng cao đời sống của nhân dân, xây dựng lối sống thân thiện với môi trường.

II. Thách Thức và Rào Cản Phát Triển Chính Sách Xanh

Việt Nam đang đối mặt với tình trạng tăng trưởng kinh tế đi kèm với sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên và gia tăng ô nhiễm môi trường. Để giải quyết vấn đề này, chính sách tiêu dùng xanh đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển bền vững. Tuy nhiên, việc thực thi chính sách này còn gặp nhiều thách thức. Các thói quen tiêu dùng khó thay đổi, chi phí cho các sản phẩm xanh cao hơn so với sản phẩm thông thường, và nhận thức của người tiêu dùng về tiêu dùng xanh còn hạn chế. Ngoài ra, chính sách mua sắm công của chính phủ chưa đồng bộ, chưa khuyến khích mua sắm các sản phẩm tái chế, thân thiện với môi trường trong hoạt động chi tiêu công. Các doanh nghiệp Việt Nam vẫn ưu tiên máy móc, dây chuyền sản xuất rẻ, với công nghệ lạc hậu, tiêu tốn năng lượng, gây ảnh hưởng đến môi trường sinh thái.

2.1. Hạn Chế trong Nhận Thức và Hành Vi Tiêu Dùng

Một trong những rào cản lớn nhất đối với tiêu dùng xanh ở Việt Nam là nhận thức và hành vi của người tiêu dùng. Nhiều người tiêu dùng chưa hiểu rõ về lợi ích của sản phẩm xanh và tác động tiêu cực của sản phẩm thông thường đến môi trường. Thói quen tiêu dùng đã hình thành từ lâu cũng rất khó thay đổi. Việc thiếu thông tin, thiếu sự tin tưởng vào nhãn mác và chất lượng của sản phẩm xanh cũng là những yếu tố cản trở người tiêu dùng lựa chọn tiêu dùng xanh.

2.2. Thiếu Đồng Bộ Trong Cơ Chế Chính Sách và Thực Thi

Mặc dù Việt Nam đã có một số chính sách liên quan đến tiêu dùng xanh, nhưng chúng vẫn còn thiếu đồng bộ, rời rạc và chưa đủ mạnh để tạo ra sự thay đổi đáng kể. Các chính sách khuyến khích sản xuất xanh và tiêu dùng xanh còn hạn chế, thiếu các biện pháp hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho doanh nghiệp. Cơ chế thực thi chính sách còn yếu kém, thiếu sự kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

2.3. Chi Phí và Giá Cả Của Sản Phẩm Xanh

Một rào cản quan trọng khác là chi phí và giá cả của sản phẩm xanh. Thông thường, các sản phẩm xanh có giá cao hơn so với các sản phẩm thông thường do chi phí sản xuất cao hơn. Điều này khiến cho nhiều người tiêu dùng, đặc biệt là những người có thu nhập thấp, khó tiếp cận và lựa chọn sản phẩm xanh.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Tiêu Dùng Xanh Đến 2030

Để thúc đẩy tiêu dùng xanh ở Việt Nam đến năm 2030, cần có một hệ thống giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này phải tập trung vào việc nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi tiêu dùng, hoàn thiện khung thể chế và chính sách, tăng cường năng lực thực thi và hợp tác quốc tế. Cần rà soát lại toàn bộ chính sách liên quan đến tiêu dùng xanh, hoàn thiện khung thể chế, chính sách cho tiêu dùng xanh, và nâng cao hiệu quả quá trình thực thi chính sách tiêu dùng xanh.

3.1. Giáo Dục Tiêu Dùng Xanh Nâng Cao Nhận Thức và Thay Đổi Hành Vi

Nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi tiêu dùng là yếu tố then chốt để thúc đẩy tiêu dùng xanh. Cần tăng cường công tác truyền thông tiêu dùng xanh, giáo dục về lợi ích của sản phẩm xanh và tác động tiêu cực của sản phẩm thông thường đến môi trường. Các hình thức truyền thông cần đa dạng, phù hợp với từng đối tượng và vùng miền. Cần khuyến khích các hoạt động giáo dục tiêu dùng tại trường học, cộng đồng và nơi làm việc.

3.2. Hoàn Thiện Thể Chế và Cơ Chế Chính Sách Hỗ Trợ Doanh Nghiệp Xanh

Chính phủ cần hoàn thiện khung thể chế và cơ chế chính sách để tạo môi trường thuận lợi cho sản xuất xanh và tiêu dùng xanh. Cần xây dựng và ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về sản phẩm xanh, nhãn sinh thái và các công cụ khác để giúp người tiêu dùng dễ dàng nhận biết và lựa chọn sản phẩm xanh. Cần có các chính sách hỗ trợ tài chính, kỹ thuật, và đào tạo cho doanh nghiệp xanh để giúp họ nâng cao năng lực cạnh tranh và sản xuất ra sản phẩm xanh chất lượng cao.

3.3. Tăng Cường Kiểm Soát Ô Nhiễm và Quản Lý Chất Thải

Để thúc đẩy tiêu dùng xanh, cần tăng cường kiểm soát ô nhiễm môi trường và quản lý chất thải một cách hiệu quả. Cần có các biện pháp xử lý nghiêm các hành vi gây ô nhiễm môi trường, khuyến khích các hoạt động tái chế và tái sử dụng chất thải. Cần xây dựng hệ thống thu gom, phân loại và xử lý chất thải sinh hoạt, công nghiệp và nông nghiệp một cách khoa học và hợp lý.

IV. Thực Trạng Tiêu Dùng Xanh Ở Việt Nam Nghiên Cứu Phân Tích

Hiện nay, thực trạng tiêu dùng xanh ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù nhận thức của người tiêu dùng về các vấn đề môi trường ngày càng tăng, nhưng hành vi tiêu dùng xanh vẫn chưa phổ biến. Các sản phẩm xanh vẫn còn ít và giá thành cao, khiến cho người tiêu dùng khó tiếp cận. Ngoài ra, các chính sách khuyến khích tiêu dùng xanh chưa thực sự hiệu quả. Để hiểu rõ hơn về thực trạng tiêu dùng xanh ở Việt Nam, cần có các nghiên cứu và phân tích chi tiết về hành vi tiêu dùng, các yếu tố ảnh hưởng và các rào cản đối với tiêu dùng xanh.

4.1. Phân Tích Hành Vi Tiêu Dùng và Ưu Tiên của Người Việt

Nghiên cứu về hành vi tiêu dùng của người Việt cho thấy rằng, người tiêu dùng Việt Nam ngày càng quan tâm đến các vấn đề môi trường, nhưng vẫn ưu tiên các yếu tố như giá cả, chất lượng và sự tiện lợi khi lựa chọn sản phẩm. Để thúc đẩy tiêu dùng xanh, cần có các sản phẩm xanh chất lượng cao, giá cả hợp lý và dễ dàng tiếp cận. Cần tạo ra sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế và lợi ích môi trường để người tiêu dùng có động lực lựa chọn sản phẩm xanh.

4.2. Thị Trường Xanh Tiềm Năng và Cơ Hội Phát Triển ở Việt Nam

Thị trường xanh ở Việt Nam có tiềm năng phát triển rất lớn nhờ sự gia tăng nhận thức của người tiêu dùng, sự hỗ trợ của chính phủ và sự tham gia của các doanh nghiệp. Cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào sản xuất xanh, hỗ trợ doanh nghiệp xanh tiếp cận thị trường và quảng bá sản phẩm xanh đến người tiêu dùng. Cần tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh để các doanh nghiệp xanh có thể phát triển bền vững.

V. Kinh Tế Xanh Phát Triển Bền Vững Bài Học Kinh Nghiệm Quốc Tế

Nhiều quốc gia trên thế giới đã thành công trong việc thúc đẩy kinh tế xanh và phát triển bền vững thông qua các chính sách tiêu dùng xanh hiệu quả. Các bài học kinh nghiệm từ các quốc gia này có thể giúp Việt Nam xây dựng và thực thi các chính sách tiêu dùng xanh phù hợp với điều kiện của mình. Cần nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm quốc tế về các mô hình tiêu dùng xanh thành công, các công cụ chính sách hiệu quả và các biện pháp khuyến khích sản xuất xanh và tiêu dùng xanh.

5.1. Mô Hình Tiêu Dùng Xanh Thành Công ở Các Nước Phát Triển

Các nước phát triển như Đức, Nhật Bản, và các nước Bắc Âu đã xây dựng được các mô hình tiêu dùng xanh rất thành công nhờ sự kết hợp giữa chính sách của chính phủ, sự tham gia của doanh nghiệp và sự ủng hộ của người tiêu dùng. Các mô hình này tập trung vào việc khuyến khích sản xuất xanh, thúc đẩy tiêu dùng bền vững và giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Cần nghiên cứu và học hỏi các yếu tố thành công của các mô hình này để áp dụng vào điều kiện của Việt Nam.

5.2. Vai trò của Tài Chính Xanh trong Thúc Đẩy Tiêu Dùng Bền Vững

Tài chính xanh đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tiêu dùng bền vững bằng cách cung cấp nguồn vốn cho các dự án sản xuất xanh, khuyến khích doanh nghiệp áp dụng công nghệ thân thiện với môi trường và hỗ trợ người tiêu dùng mua sản phẩm xanh. Cần phát triển các công cụ tài chính xanh như trái phiếu xanh, tín dụng xanh và quỹ đầu tư xanh để thu hút vốn đầu tư vào lĩnh vực này.

VI. Tầm Nhìn 2030 Tiêu Dùng Xanh và Phát Triển Bền Vững Tại VN

Đến năm 2030, tiêu dùng xanh cần trở thành một phần không thể thiếu trong lối sống của người Việt Nam, góp phần quan trọng vào việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Để đạt được điều này, cần có sự chung tay của tất cả các bên liên quan, từ chính phủ, doanh nghiệp đến người tiêu dùng. Cần xây dựng một xã hội tiêu dùng có trách nhiệm, nơi người dân hiểu rõ và thực hiện các hành vi tiêu dùng xanh để bảo vệ môi trường và xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.

6.1. Năng Lượng Tái Tạo Chìa Khóa Cho Tương Lai Xanh

Năng lượng tái tạo đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu ô nhiễm môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Cần tăng cường đầu tư vào năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió và điện sinh khối để giảm sự phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch. Cần có các chính sách khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo trong sản xuất và tiêu dùng.

6.2. Nông Nghiệp Hữu Cơ và Du Lịch Sinh Thái Hướng Đi Bền Vững

Nông nghiệp hữu cơ và du lịch sinh thái là hai lĩnh vực có tiềm năng phát triển rất lớn ở Việt Nam, góp phần vào việc bảo vệ môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Cần khuyến khích nông nghiệp hữu cơ để giảm sử dụng hóa chất độc hại, bảo vệ đất đai và nguồn nước. Cần phát triển du lịch sinh thái để bảo tồn các giá trị thiên nhiên và văn hóa, tạo ra thu nhập cho cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu và sự suy thoái tài nguyên thiên nhiên đang đặt các nền kinh tế đang phát triển trước bài toán chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ "nâu" sang "xanh". Trong dòng chảy đó, luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Quản lý kinh tế (Mã số: 9 31 01 10) với đề tài "Chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam" do Nghiên cứu sinh Nguyễn Gia Thọ thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Công Sách và TS. Trần Mạnh Hùng tại Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM, 2019) là công trình nghiên cứu tiên phong tiếp cận tiêu dùng xanh dưới góc độ can thiệp chính sách công và quản lý kinh tế vĩ mô.

Nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật cốt lõi (research gap): Phần lớn các công trình trong và ngoài nước trước đây (như Rylander & Allen, 2001; Kollmuss & Agyeman, 2002; Hoàng Thị Bảo Thoa, 2017) chủ yếu phân tích tiêu dùng xanh ở cấp độ vi mô, xoay quanh ý định và hành vi tâm lý của người tiêu dùng cá nhân hoặc tiếp cận thiên lệch về phía cung (sản xuất sạch hơn). Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện tiêu dùng xanh như một chỉnh thể chính sách công khép kín bao hàm cấu trúc can thiệp đa chủ thể: Nhà nước (chủ thể quản lý và người mua công) – Doanh nghiệp (nhà sản xuất và tiêu dùng trung gian) – Người dân (tiêu dùng cuối cùng). Luận án xây dựng và trả lời 4 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Tiêu dùng xanh là gì và Nhà nước giữ vai trò gì để thúc đẩy tiêu dùng xanh trong phát triển kinh tế xanh, tăng trưởng xanh?
2. Khung khổ và nội dung cấu thành chính sách tiêu dùng xanh của một quốc gia được xác lập như thế nào?
3. Hệ thống chính sách nào đang trực tiếp và gián tiếp điều chỉnh hành vi tiêu dùng xanh tại Việt Nam hiện nay?
4. Những giải pháp và chính sách mang tính đột phá nào cần được Nhà nước ban hành nhằm thúc đẩy tiêu dùng xanh tại Việt Nam giai đoạn đến năm 2030?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết Kinh tế xanh (UNEP, 2010; OECD, 2011; World Bank, 2012), lý thuyết Kinh tế học tiêu dùng và lý thuyết Can thiệp chính sách công, định vị tiêu dùng xanh là động lực kích cầu tất yếu nhằm tái cơ cấu nền kinh tế. Luận án xác lập quy mô khảo sát thực chứng toàn diện trên phạm vi cả nước với mẫu định lượng $N = 1.005$ đối tượng (bao gồm 480 người dân, 205 cán bộ doanh nghiệp và 320 cán bộ, công chức nhà nước), kết hợp dữ liệu thống kê thứ cấp giai đoạn 2012–2018 nhằm kiến tạo lộ trình chính sách giai đoạn 2020–2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận ba nhánh nghiên cứu chính:

1. Nhánh tăng trưởng xanh và kinh tế xanh: Dẫn dắt bởi các báo cáo kinh điển của UNEP (2009, 2010), OECD (2011), và Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2012) với ấn phẩm "Inclusive Green Growth: The Pathway to Sustainable Development", khẳng định: "Tăng trưởng xanh là công cụ rất cần thiết để đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Các chính sách tăng trưởng xanh phải được hoạch định đảm bảo tính khả thi nhằm tối đa hoá lợi ích, giảm thiểu tối đa chi phí cho người nghèo và các đối tượng dễ bị tổn thương". Nhánh này tập trung vào cấu trúc vĩ mô, chuỗi cung ứng xanh và kỹ thuật tài chính (Zongwei Luo, 2012; Woodrow W. Clark II & Grant Cooke, 2015).
2. Nhánh tâm lý và hành vi tiêu dùng xanh: Khởi xướng từ mô hình hành vi tiêu dùng vì môi trường của Rylander & Allen (2001), lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991), mở rộng qua các nghiên cứu của Sigmund A. (2008), Hui-hui Zhao et al. (2014), và Qinghua Zhu et al. (2013). Các nghiên cứu này làm rõ khoảng cách giữa nhận thức và hành động thực tế (intention-behavior gap), khi khoảng 30% người tiêu dùng dù có ý thức môi trường cao nhưng không chuyển hóa thành quyết định mua sản phẩm xanh (Young et al., 2010; Rex & Baumann, 2007).
3. Nhánh công cụ chính sách tiêu dùng bền vững: Tiêu biểu là công trình của nhóm ASCEE (2008) với báo cáo "Policy Instruments to Promote Sustainable Consumption", chỉ rõ sự bất cập khi các chính phủ chỉ tập trung xử lý phía cung mà bỏ quên các công cụ thúc đẩy phía cầu.

Tại Việt Nam, các tác giả như Vũ Anh Dũng, Nguyễn Thu Huyền, Nguyễn Thị Ngọc Ánh (2012), Trần Ngọc Ngoạn (2015), Nguyễn Huy Hoàng (2015), và Hoàng Thị Bảo Thoa (2017) đã bước đầu tiếp cận các khía cạnh hành vi tiêu dùng sinh thái và chính sách tăng trưởng xanh của ASEAN. Tuy nhiên, tranh luận học thuật (scholarly debate) vẫn tồn tại giữa hai luồng quan điểm: Luồng quan điểm tự do thị trường cho rằng hành vi xanh hóa sẽ tự vận động theo quy luật cung - cầu và sự gia tăng thu nhập; ngược lại, luồng quan điểm can thiệp thể chế khẳng định thị trường sản phẩm xanh luôn thất bại do ngoại ứng tiêu cực (negative externalities) của sản phẩm "nâu" và bất đối xứng thông tin, đòi hỏi Nhà nước phải can thiệp bằng chế tài và công cụ tài chính.

Luận án của Nguyễn Gia Thọ định vị vững chắc ở giao điểm của luồng quan điểm can thiệp thể chế và quản lý kinh tế. So sánh với các nghiên cứu quốc tế như khuôn khổ Mua sắm bền vững của Vương quốc Anh (Sustainable Procurement Task Force) và bài học cải cách thuế sinh thái tại Liên minh Châu Âu (EU), công trình đã bản địa hóa các công cụ chính sách vào bối cảnh thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc chuẩn hóa và mở rộng các khái niệm học thuật trong phân ngành Quản lý kinh tế tại Việt Nam:

• Chuẩn hóa định nghĩa Tiêu dùng xanh: "Tiêu dùng xanh là thực hiện một chuỗi các hành vi gồm mua sắm sản phẩm hoặc dịch vụ xanh và sử dụng xanh: tiết kiệm, tái sử dụng, tái chế, sử dụng bao bì xanh, xử lý rác xanh nhằm giảm thiểu tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường". Luận án mở rộng nội hàm tiêu dùng không chỉ dừng lại ở giao dịch mua sắm (green purchasing) mà bao hàm toàn bộ vòng đời hành vi sử dụng và thải bỏ.
• Định nghĩa bản chất Chính sách tiêu dùng xanh: "Chính sách TDX là tên gọi chung của một nhóm các chính sách kinh tế cụ thể để tác động tới lợi ích và hành vi của người tiêu dùng nhằm khuyến khích, thúc đẩy tiêu dùng xanh, hạn chế và thu hẹp tiêu dùng 'nâu' góp phần phát triển kinh tế xanh và thúc đẩy tiêu dùng bền vững".
• Xác lập mô hình chuyển dịch trạng thái từ "Nền kinh tế nâu - Tiêu dùng nâu" sang "Nền kinh tế xanh - Tiêu dùng xanh", chứng minh rằng can thiệp chính sách phải tác động đồng thời vào động cơ kinh tế và chuẩn mực hành vi của ba nhóm chủ thể: Nhà nước, Doanh nghiệp và Hộ gia đình.

       [NỀN KINH TẾ NÂU]                          [NỀN KINH TẾ XANH]
        (Tiêu dùng nâu)                            (Tiêu dùng xanh)
   - Tiêu tốn nhiều tài nguyên               - Tiết kiệm, bảo tồn tài nguyên
   - Hiệu quả sinh thái thấp      ======>    - Sản phẩm, dịch vụ sinh thái
   - Xả thải, ô nhiễm cao                    - Tái sử dụng, tái chế, xử lý sạch
                          hành chính & truyền thông)

Khung phân tích độc đáo

Luận án phân loại và cấu trúc hệ thống chính sách tiêu dùng xanh thành 4 nhóm công cụ trụ cột tương hỗ:

1. Nhóm chính sách hạn chế tiêu dùng sản phẩm "nâu": Thuế bảo vệ môi trường, thuế tiêu thụ đặc biệt, loại bỏ trợ cấp nhiên liệu hóa thạch, biểu giá lũy tiến đối với năng lượng và nước sinh hoạt.
2. Nhóm chính sách ràng buộc tiêu dùng xanh: Thể chế hóa Mua sắm công xanh (Green Public Procurement - GPP), quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc và quy hoạch hạ tầng phân phối sản phẩm xanh.
3. Nhóm chính sách khuyến khích, kích thích và hỗ trợ tiêu dùng xanh: Ưu đãi thuế xanh, chính sách giá xanh, trợ giá sản phẩm tái chế và các gói tín dụng tiêu dùng xanh.
4. Nhóm chính sách bảo vệ và hỗ trợ người tiêu dùng xanh: Chứng nhận nhãn sinh thái (Vietnam Green Label), dán nhãn năng lượng, minh bạch thông tin và giám sát chất lượng sản phẩm thân thiện môi trường.

Khung phân tích này vận hành theo nguyên lý tiếp cận chuỗi hành vi và chu trình chính sách công (Hoạch định $\rightarrow$ Ban hành $\rightarrow$ Thực thi $\rightarrow$ Đánh giá & Giám sát), đặt dưới tác động của các biến số môi trường khách quan (hội nhập FTA, biến đổi khí hậu) và chủ quan (nhận thức xã hội, nguồn lực tài chính, năng lực công nghệ).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo đuổi trường phái nhận thức luận thực chứng kết hợp thực tế phê phán (Positivism & Critical Realism), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (mixed-methods design) kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng:

• Nghiên cứu định tính: Tổng quan văn bản quy phạm pháp luật, phân tích nội dung chính sách (policy content analysis), phỏng vấn sâu (in-depth interviews) các chuyên gia, nhà quản lý và lãnh đạo doanh nghiệp.
• Nghiên cứu định lượng: Điều tra cắt ngang bằng bảng hỏi cấu trúc nhằm lượng hóa mức độ tiếp cận, đánh giá tính hiệu lực và phát hiện các rào cản thực thi chính sách.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu và thu thập dữ liệu được kiểm soát nghiêm ngặt theo 3 nhóm tác nhân:

• Nhóm 1 - Người dân / Hộ gia đình: Khảo sát $N_1 = 480$ phiếu tại các đô thị và vùng nông thôn đại diện, phân tầng theo đặc tính nhân khẩu học (độ tuổi, giới tính, học vấn, thu nhập).
• Nhóm 2 - Doanh nghiệp sản xuất và phân phối: Khảo sát $N_2 = 205$ phiếu đối với cán bộ quản trị, đo lường năng lực đáp ứng tiêu chuẩn xanh và tác động của rào cản chi phí.
• Nhóm 3 - Cán bộ quản lý nhà nước: Khảo sát $N_3 = 320$ phiếu từ các Bộ ngành trung ương (Bộ Tài nguyên & Môi trường, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ Công Thương) và Sở ban ngành địa phương, đánh giá sự đồng bộ trong khâu tổ chức thực thi.
• Tổng cỡ mẫu thực tế: $N = 1.005$ phiếu hợp lệ.
• Phương pháp quan sát: Quan sát tham dự và không tham dự tại các hệ thống siêu thị, chợ truyền thống và chuỗi cửa hàng tiện lợi nhằm đối chiếu hành vi mua sắm thực tế với câu trả lời khảo sát.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu sơ cấp được xử lý bằng phần mềm SPSS và Microsoft Excel. Các phép kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha $> 0.7$), phân tích thống kê mô tả, kiểm định tương quan và phân tích bảng chéo (Cross-tabulation) được ứng dụng nhằm phát hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) giữa nhận thức chính sách và hành vi tiêu dùng. Dữ liệu thứ cấp được kiểm toán chính sách (policy audit) thông qua đối chiếu ngân sách chi tiêu công, biểu thuế bảo vệ môi trường và số lượng sản phẩm được cấp nhãn xanh giai đoạn 2014–2017.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khoảng trống pháp lý trong Mua sắm công xanh (GPP): Chi tiêu công chiếm tỷ trọng lớn trong tổng cầu nền kinh tế (tổng chi tiêu cuối cùng của Nhà nước giai đoạn 2014–2017 tăng trưởng liên tục), nhưng Việt Nam hoàn toàn thiếu vắng các chế tài bắt buộc cơ quan công quyền phải ưu tiên đấu thầu sản phẩm dán nhãn sinh thái hoặc sản phẩm tái chế. Hoạt động mua sắm công vẫn chủ yếu dựa trên tiêu chí "giá rẻ nhất" thay vì "chi phí vòng đời thấp nhất".
2. Hiệu lực hạn chế của Nhãn sinh thái Việt Nam: Dù Chương trình cấp Nhãn xanh Việt Nam được triển khai từ năm 2009 bởi Bộ Tài nguyên và Môi trường, số lượng doanh nghiệp và chủng loại sản phẩm đạt chứng nhận còn vô cùng khiêm tốn (chỉ một số ít doanh nghiệp đạt chứng chỉ). Nguyên nhân cốt lõi là thủ tục hành chính phức tạp, thiếu các chính sách hỗ trợ kỹ thuật và ưu đãi thuế đi kèm để bù đắp chi phí chứng nhận.
3. Sự phân hóa sâu sắc theo độ tuổi và nhận thức chính sách: Kết quả khảo sát $1.005$ mẫu chỉ ra rằng nhóm người tiêu dùng trẻ tuổi và cán bộ công chức có nhận thức cao về biến đổi khí hậu nhưng tỷ lệ chuyển đổi sang hành vi mua sắm xanh thực tế bị chặn lại bởi yếu tố "chênh lệch giá cả" và "tính sẵn có của sản phẩm". Các chính sách hỗ trợ giá hiện hành chưa đủ mạnh để kích hoạt tiêu dùng đại chúng.
4. Sự thiếu đồng bộ giữa chính sách thuế môi trường và cơ chế khuyến khích: Thuế bảo vệ môi trường chủ yếu đóng vai trò thu ngân sách thay vì tạo động lực hành vi rõ nét để người tiêu dùng từ bỏ sản phẩm "nâu". Chưa hình thành các gói tín dụng xanh tiêu dùng hoặc chính sách hoàn tiền/thưởng kinh tế cho hành vi phân loại và xử lý rác thải sinh hoạt tại nguồn.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án khẳng định tính đúng đắn của việc dịch chuyển từ mô hình quản lý hành chính đơn thuần sang mô hình quản trị công hiện đại (Public Governance), trong đó Nhà nước đóng vai trò "Nhạc trưởng kiến tạo", điều tiết thị trường thông qua tín hiệu kinh tế và chuẩn mực pháp lý.
• Về mặt chính sách và thực tiễn đến năm 2030:
  • Hoàn thiện khung thể chế: Bổ sung quy định bắt buộc về tỷ lệ tối thiểu (ví dụ 20–30%) sản phẩm đạt nhãn sinh thái hoặc nhãn năng lượng trong các gói thầu mua sắm công.
  • Cải cách công cụ tài chính: Áp dụng biểu thuế lũy tiến đối với hàng hóa phát thải cao; miễn giảm thuế VAT và thuế tiêu thụ đặc biệt cho hàng hóa sinh thái; triển khai các gói tín dụng xanh ưu đãi lãi suất cho doanh nghiệp đổi mới công nghệ sạch.
  • Chuẩn hóa hệ thống nhãn xanh: Đơn giản hóa thủ tục chứng nhận nhãn sinh thái, thực hiện công nhận lẫn nhau (mutual recognition) với các tổ chức nhãn sinh thái quốc tế trong khuôn khổ các hiệp định FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Phạm vi nội dung: Luận án khu biệt nghiên cứu chính sách tiêu dùng cuối cùng (tiêu dùng của dân cư và chi tiêu công của chính phủ), không đi sâu vào tiêu dùng trung gian (tiêu dùng cho sản xuất công - nông nghiệp).
• Giới hạn dữ liệu: Do nguồn lực và tính bảo mật, dữ liệu thống kê chi tiêu công chi tiết theo danh mục sản phẩm xanh ở cấp địa phương chưa thực sự đồng nhất trên cả nước.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

1. Đánh giá tác động kinh tế lượng vĩ mô (mô hình CGE - Computable General Equilibrium) lượng hóa tác động của chính sách thuế carbon đến hành vi tiêu dùng và tăng trưởng GDP.
2. Nghiên cứu sâu về chuỗi cung ứng xanh và tiêu dùng trung gian trong các khu công nghiệp sinh thái.
3. Ứng dụng kinh tế học hành vi (Behavioral Economics) và lý thuyết "Cú hích" (Nudge Theory) trong việc thiết kế các can thiệp chính sách phi tài chính nhằm định hình thói quen xanh của cư dân đô thị.
4. Nghiên cứu cơ chế tài chính vi mô và fintech xanh hỗ trợ người tiêu dùng thu nhập thấp tiếp cận sản phẩm tiết kiệm năng lượng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn cao:

• Giá trị học thuật: Cung cấp hệ thống khái niệm, cơ sở lý luận và khung phân tích chuẩn mực cho các công trình nghiên cứu sau đại học về kinh tế môi trường, quản lý kinh tế và chính sách công tại Việt Nam. Ước tính công trình là nguồn trích dẫn nền tảng cho các nghiên cứu về kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh.
• Tác động chuyển đổi ngành: Định hướng cho các doanh nghiệp bán lẻ và sản xuất (tiêu dùng nhanh FMCG, vật liệu xây dựng, năng lượng) nắm bắt xu hướng chính sách để chủ động tái cấu trúc quy trình công nghệ và đăng ký nhãn sinh thái.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho các cơ quan hoạch định chiến lược (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường) trong việc rà soát Chiến lược Tăng trưởng Xanh quốc gia và sửa đổi Luật Bảo vệ Môi trường.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận khung lý thuyết liên ngành và bộ công cụ khảo sát thực chứng mẫu lớn ($N = 1.005$) phục vụ giảng dạy và phát triển các đề tài nhánh.
• Các nhà hoạch định chính sách: Sở hữu bức tranh phân tích thực trạng điểm nghẽn của hệ thống văn bản pháp luật hiện hành và lộ trình giải pháp đến năm 2030 có tính khả thi cao.
• Lãnh đạo doanh nghiệp: Nhận diện rõ xu thế điều tiết của Nhà nước về hàng rào kỹ thuật, thuế sinh thái và cơ hội từ thị trường mua sắm công xanh để xây dựng chiến lược kinh doanh bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng lý thuyết Can thiệp chính sách công trong phát triển kinh tế xanh bằng việc xây dựng Khung chính sách tiêu dùng xanh 4 nhóm trụ cột (Hạn chế sản phẩm nâu – Ràng buộc tiêu dùng xanh – Khuyến khích hỗ trợ – Bảo vệ người tiêu dùng), giải quyết triệt để sự mất cân đối giữa can thiệp phía cung và can thiệp phía cầu trong kinh tế học môi trường tại Việt Nam.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật so với các nghiên cứu trước đây?
Khác với các nghiên cứu trước (như Vũ Anh Dũng et al., 2012; Hoàng Thị Bảo Thoa, 2017) chỉ khảo sát đơn lẻ người tiêu dùng cá nhân, luận án thiết kế phương pháp hỗn hợp điều tra đồng thời 3 nhóm chủ thể tương tác trong nền kinh tế ($N = 1.005$, gồm 480 người dân, 205 doanh nghiệp, 320 cán bộ công quyền), kết hợp quan sát thực địa và kiểm toán dữ liệu chính sách thứ cấp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?
Phát hiện về "nghịch lý mua sắm công": Khu vực công – nơi nắm giữ nguồn lực tài chính lớn và giữ vai trò kiến tạo – lại là khu vực chậm chuyển đổi sang tiêu dùng xanh nhất do sự trói buộc của các tiêu chí đấu thầu truyền thống ưu tiên giá thấp ngắn hạn, tạo ra rào cản ngược đối với các doanh nghiệp tiên phong đổi mới sinh thái.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Luận án trình bày chi tiết cấu trúc bảng hỏi, quy trình chọn mẫu phân tầng, hệ thống chỉ báo đo lường và các bước xử lý dữ liệu qua SPSS/Excel, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng và tái lặp trên các địa bàn hoặc ngành hàng cụ thể.

5. Lộ trình chính sách 10 năm được định hình như thế nào?
Luận án phác thảo lộ trình 3 giai đoạn đến năm 2030: (i) Rà soát, bãi bỏ các quy định trợ giá gián tiếp cho nhiên liệu hóa thạch và xây dựng chuẩn GPP; (ii) Thể chế hóa toàn diện khung thuế - phí sinh thái và chuẩn hóa hệ thống nhãn xanh quốc gia; (iii) Vận hành đồng bộ thị trường tiêu dùng xanh với sự liên thông tiêu chuẩn quốc tế và nền tảng kinh tế tuần hoàn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Gia Thọ đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về chính sách tiêu dùng xanh dưới góc độ Quản lý kinh tế và Chính sách công.
2. Nhận diện chuẩn xác 4 nhóm chính sách công cụ điều tiết hành vi tiêu dùng xanh và làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa Nhà nước, Doanh nghiệp và Người dân.
3. Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng quy mô lớn ($N = 1.005$) phản ánh toàn diện thực trạng điểm nghẽn thể chế, thuế, nhãn sinh thái và mua sắm công tại Việt Nam.
4. Luận giải sâu sắc kinh nghiệm quốc tế và đề xuất hệ thống giải pháp đột phá, đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm định hình chính sách tiêu dùng xanh đến năm 2030.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về quản trị kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và tài chính bền vững trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, luận án gồm 4 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh. Chƣơng 2: Cơ sở lý luận về chính sách tiêu dùng xanh trong phát triển kinh tế xanh. Chƣơng 3: Thực trạng chính sách tiêu dùng xanh trong quá trình phát triển kinh tế xanh ở Việt Nam. Chƣơng 4: Giải pháp hoàn thiện chính sách tiêu dùng xanh ở Việt Nam đến năm 2030.

5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN CHÍNH SÁCH TIÊU DÙNG XANH 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu đã công bố liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu đã công bố ở ngoài nước liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh 1.1 Các công trình đề cập đến tăng trưởng xanh, kinh tế xanh Đến nay, nội hàm về tăng trƣởng xanh, nền kinh tế xanh đã đƣợc nhiều tổ chức quốc tế nhƣ: Uỷ ban Liên Hợp quốc về kinh tế và xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dƣơng (UN-ESCAP), Chƣơng trình Môi trƣờng Liên Hợp quốc (UNEP), Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), Cộng đồng châu Âu (EU) và nhiều quốc gia trên thế giới đề cập và đƣợc hiểu ở những khía cạnh khác nhau. Nhƣng có một quan điểm chung nhất là tăng trƣởng xanh là quá trình tái cơ cấu hoạt động kinh tế và kết cấu hạ tầng để thu đƣợc kết quả tốt hơn từ các khoản đầu tƣ cho tài nguyên, nhân lực và tài chính, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, khai thác và sử dụng ít tài nguyên thiên nhiên, tạo ra ít chất thải hơn và giảm sự mất công bằng trong xã hội (Kim Ngọc và Nguyễn Thị Kim Thu, năm 2015). Xu hƣớng quốc tế trên đây cho thấy rằng, tăng trƣởng xanh đang là xu hƣớng chủ đạo trong chính sách phát triển kinh tế của các nƣớc trên thế giới nhằm vƣợt qua khủng hoảng kinh tế, giảm sự lệ thuộc vào các nguồn tài nguyên đang ngày một cạn kiệt, đồng thời thích ứng và góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu hƣớng tới sự phát triển bền vững. Để phục vụ cho hƣớng nghiên cứu này, trong thời gian qua, nhiều học giả trên thế giới đã có các công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: - Công trình “Inclusive Green Growth: The Pathway to Sustainable Development”của Ngân hàng thế giới (2012).

Công trình nghiên cứu đã khái 6 lƣợc sự cần thiết, tính khả thi và hiệu quả thực tế của mô hình tăng trƣởng xanh, trong đó các tác giả khẳng định rằng: “Tăng trƣờng xanh là công cụ rất cần thiết để đạt đƣợc mục tiêu phát triển bền vững. Các chính sách tăng trƣởng xanh phải đƣợc hoạch định đảm bảo tính khả thi nhằm tối đa hoá lợi ích, giảm thiếu tối đa chi phí cho ngƣời nghèo và các đối tƣợng dễ bị tổn thƣơng”. Bên cạnh đó, công trình nghiên cứu đã xây dựng khung phân tích tăng trƣởng xanh để chỉ ra các tác nhân tác động quá trình tăng trƣởng theo mô hình tăng trƣởng xanh và cơ chế tác động của tăng trƣởng xanh đến chiến lƣợc hoạt động của các công ty, ngƣời tiêu dùng, ngƣời hoạch định chính sách. - Công trình “Advanced Analytics for Green and Sustainable Economic Development: Supply Chain Models and Financial Technologies” của tác giả Zongwei Luo (2012).

Công trình nghiên cứu này là những nghiên cứu chuyên sâu về phát triển xanh và bền vững trong nền kinh tế, thông qua việc phân tích các mô hình chuối cung ứng và các kỹ thuật tài chính trong việc giải quyết các vấn đề hóc búa trong xu thế phát triển bền vững nền kinh tế hiện nay. Với cách tiếp cận tƣơng tự có các công trình sau: “The green Industrial Revolution: Energy, Engineering and Economics” của tác giả Woodrow W. Clark II, Grant Cooke (2015), công trình “Green Energy and Effiency: An Economic Perspective” của các tác giả Alberto Ansuategi, Juan Delgado và Ibon Galarraga (2015), công trình “The Architecture of Green Economic Policies” của tác giả P.2 Công trình đề cập đến hành vi, chính sách tiêu dùng xanh Hiện nay trên thế giới có nhiều công trình nghiên cứu hành vi tiêu dùng, các nhân tố tác động đến hành vi tiêu dùng trong đó có tiêu dùng xanh. Nghiên cứu tham khảo mô hình hành vi tiêu dùng của ngƣời tiêu dùng quan tâm tới môi trƣờng đƣợc giới thiệu bởi Rylander và Allen (2001) của Hiệp hội Marketing Mỹ (American Marketing Association).

Mô hình này mô tả tổng thể hành vi tiêu dùng 7 của ngƣời tiêu dùng quan tâm tới môi trƣờng. Trong đó ý định ảnh hƣởng đến hành vi tiêu dùng, các nhân tố bên trong và bên ngoài có thể ảnh hƣởng đến mối quan hệ giữa ý định và hành vi tiêu dùng xanh. Đây đƣợc xem là mô hình tổng hợp phần lớn các nhân tố đƣợc đề xuất bởi các nhà nghiên cứu trƣớc đây về các nhân tố có thể ảnh hƣởng tới tác động của ý định đến hành vi tiêu dùng xanh. Căn cứ vào mối quan hệ nhân quả giữa ý định và hành vi tiêu dùng trong lý thuyết hành vi có kế hoạch của Ajzen và mô hình hành vi tiêu dùng vì môi trƣờng của Rylander và Allen.

Dựa vào các nghiên cứu trƣớc đây của Hui-hui Zhao a, Quian Gao b, Yao- ping (2014) và Qinghua Zhu, Ying Li, Yong Geng, Yu Qi (2013), các nhân tố có tác động tới mối quan hệ giữa ý định và hành vi tiêu dùng xanh gồm có các nhóm nhân tố: quan tâm tới môi trƣờng, nhận thức về tính hiệu quả của sản phẩm, xúc tiến của Chính phủ, xúc tiến của doanh nghiệp, tính sẵn có của sản phẩm và các yếu tố tình huống và nhân tố giới. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực đầu tƣ cho nhãn xanh nhƣng thị phần của sản phẩm xanh vẫn thấp (Rex và Baumann, 2007). Khoảng 30% ngƣời tiêu dùng Anh nói rằng họ có quan tâm tới môi trƣờng nhƣng không chuyển mối quan tâm đó thành hành động mua sản phẩm xanh thực tế (Young et la. Nhiều ngƣời khẳng định thái độ và hành vi ủng hộ môi trƣờng nhƣng thất bại trong việc thực hiện chúng do các nhân tố bên trong và bên ngoài (Rylander and Allen, 2001).

Trong đó nhân tố bên trong chủ yếu bao gồm mối quan tâm về môi trƣờng và nhận thức của ngƣời tiêu dùng về tính hiệu quả. Mối quan tâm về môi trƣờng biểu thị định hƣớng của cá nhân đối với môi trƣờng và mức độ quan tâm của họ với vấn đề môi trƣờng (Kim and Choi, 2005). Trong nghiên cứu thực nghiệm của Hui-hui Zhao và các đồng nghiệp, yếu tố điều tiết bên trong chủ yếu bao gồm các mối quan tâm về môi trƣờng và nhận thức hiệu quả của ngƣời tiêu dùng. Các nhân tố bên ngoài cũng có thể ảnh hƣởng đến quá trình ra quyết định của ngƣời tiêu dùng.

Kollmuss và Agyeman (2002) nhấn mạnh rằng hành vi ủng hộ môi trƣờng có nhiều khả năng xảy ra nếu các Chính phủ và các tập đoàn thúc đẩy một lối sống bền vững. Bonini và Oppenheim (2008) cho 8 rằng sự hạn chế của sản phẩm xanh có thể ngăn cản hành vi tiêu dùng xanh. Trên cơ sở nghiên cứu này, nhiều công trình nghiên cứu đã làm rõ thêm lý thuyết và thực tiễn tiêu dùng xanh, cụ thể là: - Công trình “Understanding Green Consumer Behaviour: A qualitative cognitive approach” (Tìm hiểu về hành vi ngƣời tiêu dùng xanh: Một cách nhận thức về chất lƣợng) của tác giả Sigmund A. Thông qua một phƣơng pháp tiếp cận liên ngành và những am hiểu sâu sắc từ tâm lý học và nhân học cũng nhƣ nghiên cứu chuyên sâu của chính tác giả, công trình nghiên cứu đã nghiên cứu sâu về hành vi ngƣời tiêu dùng, xã hội học về hoạt động tiêu dùng và tâm lý học hành vi.

Trong công trình nghiên cứu này, tác giả sẽ làm rõ các câu hỏi: (1) Làm thế nào để ngƣời tiêu dùng nhận thức đầy đủ vai trò về các sản phẩm xanh? (2) Các quá trình nhận thức đƣợc cấu trúc dƣới tác động tiềm ẩn bởi các hoạt động nhận thức nhƣ thế nào? (3) Làm thế nào ngƣời tiêu dùng có thể thành công trong việc đánh giá các thuộc tính thân thiện với môi trƣờng của sản phẩm trong cuộc sống hàng ngày? - Công trình “Policy Instruments to Promote Sustainable Consumption” ( Công cụ chính sách để thúc đẩy tiêu dùng bền vững) của ASCEE team (2008) đã cho rằng: Các ƣu tiên can thiệp hiện tại của chính phủ nhằm để phát triển bền vững đang mới giải quyết phía cung, từ đó đòi hỏi cần thêm những biện pháp về phía cầu ngoài các giải pháp nhƣ nhãn sinh thái và chiến dịch nâng cao nhận thức của ngƣời tiêu dùng. nhóm lập luận phân tích và đƣa ra một số kiến nghị xây dựng, bổ sung hoàn thiện chính sách tiêu dùng bền vững cụ thể là: 1) Đảm nhận nhiều vai trò nhƣ thiết kế và thực hiện chính sách thúc đẩy tiêu dùng bền vững 2) Thiết kế và hỗ trợ tiêu dùng bền vững về các hoạt động của các bên trong kinh doanh và xã hội dân sự. 3) Tìm các hình thức thể chế hóa phù hợp cho chính sách tiêu dùng bền vững. 4) Cố gắng khai thác hơn nữa toàn bộ tiềm năng của các mô hình tiêu dùng bền vững 5) Phát triển, hỗ trợ và sử dụng các công cụ có khả năng thích ứng tích hợp cao trong lĩnh vực phát triển tiến bộ công nghệ 6) 9 Thiết kế một công cụ tìm kiếm quy định về ý thức cộng đồng, phản hồi của xã hội và các giải pháp thực tế 7) Tạo cơ sở bằng chứng hợp lý thiết kế chính sách kết nối vòng đời và dữ liệu thị trƣờng với dữ liệu kinh tế xã hội về hành vi của ngƣời tiêu dùng 8) Giám sát và đánh giá tác động của chính sách nhƣ một phần liên tiếp của quá trình cải tiến liên tục.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước liên quan đến chính sách tiêu dùng xanh Trong quá trình đổi mới mô hình tăng trƣởng, tái cấu trúc nền kinh tế, Đảng và Nhà nƣớc ta đã chủ trƣơng phát triển kinh tế xanh, thân thiện với môi trƣờng: “chú trọng phát triển kinh tế xanh, thân thiện với môi trƣờng, từng bƣớc phát triển năng lƣợng sạch, sản xuất sạch, tiêu dùng sạch” (Nghị quyết Ðại hội lần thứ XI, 2011).

Trên tinh thần đó, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cƣờng quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng, trong đó khẳng định: “Đầu tƣ cho bảo vệ môi trƣờng là đầu tƣ cho phát triển bền vững”.