Phân tích chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ giai đoạn 1953-1957

Luận án tiến sĩ phân tích quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng tại tỉnh Phú Thọ giai đoạn 1953-1957, nêu bật những thành tựu và thách thức.

• Tác giả: Đỗ Khánh Chi
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Văn Thịnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Thực Hiện Chính Sách Ruộng Đất Của Đảng Ở Tỉnh Phú Thọ Từ Năm 1953 Đến Năm 1957
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về tình hình ruộng đất ở Việt Nam giai đoạn 1953 đến 1957
• 2. CHƯƠNG II: QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH RUỘNG ĐẤT CỦA ĐẢNG Ở TỈNH PHÚ THỌ TỪ NĂM 1953 ĐẾN NĂM 1955
• 2.1. Tình hình ruộng đất ở tỉnh Phú Thọ trước năm 1953
• 2.2. Quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ từ năm 1953 đến năm 1955
• 2.2.1. Chủ trương của Đảng phóng tay phát động quần chúng thực hiện triệt để giảm tô, giảm tức và cải cách ruộng đất
• 2.2.2. Quá trình thực hiện giảm tô, giảm tức và cải cách ruộng đất ở tỉnh Phú Thọ
• 3. CHƯƠNG III: THỰC HIỆN SỬA SAI TRONG CẢI CÁCH RUỘNG ĐẤT, HOÀN THÀNH KHẨU HIỆU "NGƯỜI CÀY CÓ RUỘNG" Ở TỈNH PHÚ THỌ (1955-1957)
• 3.1. Những yếu tố tác động tới công tác sửa sai trong cải cách ruộng đất ở Phú Thọ
• 3.2. Chủ trương sửa sai trong cải cách ruộng đất của Đảng
• 3.3. Quá trình kiểm tra thí điểm cải cách ruộng đất và những sai lầm trong cải cách ruộng đất tại Phú Thọ
• 3.4. Công tác sửa sai trong cải cách ruộng đất ở Phú Thọ
• 3.4.1. Chủ trương của Đảng bộ tỉnh Phú Thọ
• 3.4.2. Quá trình sửa sai trong cải cách ruộng đất ở Phú Thọ
• 4. CHƯƠNG IV: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Nhận xét chung
• 4.2. Nhận xét về quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ từ năm 1953 đến 1955
• 4.3. Nhận xét về công tác sửa sai trong cải cách ruộng đất ở tỉnh Phú Thọ
• 4.4. Một vài kinh nghiệm chủ yếu
• 4.4.1. Quan tâm giải quyết vấn đề ruộng đất của nông dân phải đi đôi với việc củng cố khối đoàn kết toàn dân tộc
• 4.4.2. Dựa vào quần chúng, phát huy quyền làm chủ của quần chúng, nhưng phải coi trọng việc giác ngộ và tổ chức quần chúng
• 4.4.3. Điều tra nghiên cứu, đánh giá đúng thực tế khách quan để đề ra chủ trương, chính sách cho đúng, đặc biệt là chính sách với đồng bào dân tộc thiểu số
• 4.4.4. Coi trọng công tác xây dựng tổ chức cơ sở Đảng và phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng bộ địa phương trong quá trình thực hiện chính sách ruộng đất
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tình hình ruộng đất ở tỉnh Phú Thọ trước năm 1953

Trước năm 1953, tình hình ruộng đất ở tỉnh Phú Thọ chịu ảnh hưởng nặng nề của chế độ phong kiến và thực dân. Đất đai chủ yếu thuộc về một số ít địa chủ, trong khi phần lớn nông dân không có đất hoặc chỉ sở hữu một diện tích rất nhỏ. Chính sách ruộng đất của Đảng Cộng sản Việt Nam đã được hình thành từ những năm đầu cách mạng, nhưng chưa được thực hiện triệt để. Nông dân sống trong cảnh nghèo đói, thiếu thốn, không có quyền sở hữu đất đai. Đảng đã nhận thức rõ tầm quan trọng của việc giải quyết vấn đề ruộng đất, coi đây là một trong những nhiệm vụ hàng đầu để xây dựng xã hội mới. Việc cải cách ruộng đất được xem là một bước đi cần thiết để thực hiện khẩu hiệu "người cày có ruộng". Đảng đã chuẩn bị cho một cuộc cải cách ruộng đất quy mô lớn nhằm xóa bỏ chế độ chiếm hữu phong kiến và thực hiện quyền sở hữu đất đai cho nông dân.

II. Quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ từ năm 1953 đến năm 1955

Giai đoạn 1953-1955 đánh dấu sự khởi đầu của cuộc cải cách ruộng đất tại Phú Thọ. Đảng đã phát động phong trào giảm tô, giảm tức, nhằm giảm bớt gánh nặng cho nông dân. Chính sách này được thực hiện thông qua việc tổ chức các cuộc họp quần chúng, tuyên truyền về lợi ích của cải cách ruộng đất. Nông dân được khuyến khích tham gia vào quá trình này, từ đó tạo ra sự đồng thuận trong cộng đồng. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, một số sai lầm đã xảy ra, như việc phân loại địa chủ không chính xác, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng cho nhiều gia đình nông dân. Đảng đã nhận thức được những sai lầm này và bắt đầu có những điều chỉnh cần thiết để đảm bảo quyền lợi cho nông dân, đồng thời củng cố niềm tin của họ vào chính sách của Đảng.

III. Thực hiện sửa sai trong cải cách ruộng đất hoàn thành khẩu hiệu người cày có ruộng ở tỉnh Phú Thọ 1955 1957

Giai đoạn 1955-1957 là thời kỳ Đảng thực hiện công tác sửa sai trong cải cách ruộng đất. Sau khi nhận thấy những sai lầm trong quá trình thực hiện trước đó, Đảng đã chủ trương điều chỉnh chính sách, nhằm đảm bảo quyền lợi cho nông dân. Các cuộc kiểm tra, đánh giá được tiến hành để xác định những sai lầm và tìm ra giải pháp khắc phục. Đảng đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lắng nghe ý kiến của quần chúng, từ đó điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thực tiễn. Khẩu hiệu "người cày có ruộng" được thực hiện một cách triệt để hơn, giúp nhiều nông dân có được quyền sở hữu đất đai. Tuy nhiên, những sai lầm trong quá trình thực hiện vẫn để lại những hậu quả nặng nề, cần được nghiên cứu và rút ra bài học cho các giai đoạn sau.

IV. Nhận xét và kinh nghiệm

Nhìn chung, quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ từ năm 1953 đến 1957 đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nhưng cũng không tránh khỏi những sai lầm. Việc giảm tô, giảm tức đã giúp nông dân cải thiện đời sống, nhưng những sai lầm trong phân loại địa chủ đã gây ra nhiều hệ lụy. Kinh nghiệm rút ra từ giai đoạn này cho thấy, việc lắng nghe ý kiến của quần chúng và điều chỉnh chính sách kịp thời là rất quan trọng. Đảng cần phải có những biện pháp cụ thể để đảm bảo quyền lợi cho nông dân, đồng thời củng cố niềm tin của họ vào chính sách của Đảng. Những bài học này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay, khi mà vấn đề ruộng đất vẫn là một trong những vấn đề nóng bỏng trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề ruộng đất có tầm quan trọng đặc biệt trong lịch sử Việt Nam do mối liên hệ trực tiếp với nông nghiệp, nông thôn và đời sống nông dân. Nông nghiệp là ngành kinh tế chủ đạo, trong đó đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế, còn nông dân là lực lượng sản xuất quyết định. Ngay từ Cương lĩnh chính trị đầu tiên và Luận cương chính trị tháng 10/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định vấn đề thổ địa là cái cốt của cách mạng tư sản dân quyền. Sau năm 1945, chính quyền cách mạng đã tiến hành giảm tô, giảm tức, chia đất công, và Đại hội II (tháng 2/1951) tiếp tục khẳng định chủ trương xóa bỏ tàn tích phong kiến để người cày có ruộng. Tuy nhiên, quyền lợi ruộng đất của nông dân vẫn chưa được giải quyết triệt để. Giai đoạn 1953 - 1957, Đảng chủ trương phóng tay phát động quần chúng giảm tô, giảm tức và tiến hành cải cách ruộng đất trên quy mô toàn miền Bắc.

Mặc dù sự kiện cải cách ruộng đất đã lùi vào lịch sử hơn 60 năm, việc nghiên cứu về tiến trình tổ chức thực hiện ở từng địa phương cụ thể vẫn còn nhiều vấn đề chưa được làm rõ thỏa đáng. Nhiều công trình nghiên cứu đã tiếp cận cải cách ruộng đất ở cấp độ vĩ mô, nhưng khảo cứu toàn diện quá trình thực hiện tại các tỉnh, trong đó có tỉnh Phú Thọ, vẫn là một khoảng trống lịch sử. Cuốn Lịch sử Đảng bộ tỉnh Phú Thọ (tập 1, 1939 - 1968, xuất bản năm 2000) dày gần 200 trang nhưng chỉ dành hơn 3 trang phản ánh giai đoạn này; các công trình lịch sử cấp huyện cũng chỉ đề cập sơ lược, thiếu tư liệu kiểm chứng và chưa phân tích rõ nét chuyển biến sở hữu ruộng đất. Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Đỗ Khánh Chi với đề tài "Quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ từ năm 1953 đến năm 1957", do PGS. Lê Văn Thịnh hướng dẫn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội (2019), chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam (mã số: 62 22 03 15), được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu này.

Mục đích nghiên cứu: Làm rõ quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ thời kỳ 1953 - 1957. Từ đó, đưa ra những nhận xét, đánh giá về ưu điểm, hạn chế và rút ra một số kinh nghiệm chủ yếu, góp phần thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng trong thời kỳ đổi mới.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa các tư liệu về vấn đề ruộng đất ở Phú Thọ từ năm 1953 tới hết cải cách ruộng đất.
2. Làm rõ tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.
3. Phân tích những tác động của bối cảnh lịch sử đến quá trình hình thành và thực hiện đường lối, chính sách ruộng đất của Đảng tại tỉnh Phú Thọ từ đầu năm 1953 tới 1957.
4. Đi sâu mô tả hiện thực lịch sử, phân tích, đánh giá các giai đoạn thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng trên địa bàn tỉnh Phú Thọ từ năm 1953 đến 1957 trên cơ sở khai thác nhiều nguồn tư liệu lịch sử, đặc biệt là tư liệu lưu trữ.
5. Luận giải và nhận xét về quá trình thực hiện đường lối, chính sách ruộng đất của Đảng tại Phú Thọ. Đánh giá về ưu điểm, hạn chế và rút ra một số kinh nghiệm chủ yếu góp phần thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng về ruộng đất từ năm 1953 đến năm 1957 và sự chỉ đạo quá trình thực thi chủ trương, chính sách đó ở tỉnh Phú Thọ của Đảng.
• Phạm vi thời gian: Từ đầu năm 1953 (Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II thông qua phương thức phát động quần chúng) đến năm 1957 (hoàn thành công tác sửa sai sau cải cách ruộng đất); có khảo cứu bối cảnh trước năm 1953.
• Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Phú Thọ, tập trung vào các địa bàn trọng điểm gồm: Lâm Thao, Thanh Thủy, Tam Nông, Thanh Sơn, Yên Lập, Việt Trì, Thanh Ba, Thị xã Phú Thọ, Đoan Hùng, Phù Ninh và Hạ Hòa.
• Phạm vi nội dung: Đặc điểm bối cảnh lịch sử tác động; chủ trương chính sách của Trung ương và Đảng bộ tỉnh Phú Thọ; diễn biến các đợt giảm tô, cải cách ruộng đất và công tác sửa sai; nguyên nhân sai lầm, hậu quả và các bài học kinh nghiệm.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong văn bản luận án được chia thành hai nhóm công trình chính:

Nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

• Edwin Moise (1983) với công trình Land reform in China and North Vietnam: Consolidating the revolution at the village level (khảo sát cải cách ruộng đất ở Trung Quốc 1947 - 1953 và miền Bắc Việt Nam 1953 - 1957, phân tích 8 đợt giảm tô, 5 đợt cải cách ruộng đất, Luật Cải cách ruộng đất năm 1953, Hiệp định Genève và chỉ ra các sai lầm tả khuynh ở nông thôn miền Bắc cũng như ngoại thành Hà Nội qua tư liệu báo Nhân Dân, Thời Mới và sách của Trần Phương).
• Christine White (1981) với công trình Agrarian reform and national liberation in the Vietnamese revolution: 1920-1957.
• Bernhard Dahm và Vincent (1999) với tác phẩm Vietnam Village in transition: Background and Consequence of Reform Policies in Rural Vietnam.
• Lương Văn Hy (1992, Đại học Hawaii xuất bản) với công trình Revolution in the village: Tradition and Transformation in North Vietnam (1925-1988), dành 24 trang khảo cứu huyện Lâm Thao (Phú Thọ) về sở hữu và phân phối ruộng đất từ năm 1925 đến 1988.
• Các tài liệu dịch giới thiệu kinh nghiệm quốc tế: Antonin Nedved, E. Varga, Mikhai Minkov, R. Zambrovsky (Lê Văn Ngoạn dịch, 1950) về ruộng đất Đông Âu (Tiệp Khắc, Ba Lan, Bulgaria); J. Kotako về cải cách điền địa Tiệp Khắc; Văn Lâm dịch (1950) về ruộng đất Trung Hoa; Lưu Trấn Bản với Kinh nghiệm về phương pháp lãnh đạo trong việc cải cách ruộng đất (46 trang, hướng dẫn phương pháp "tam đồng", gợi khổ, tố khổ); Tiết Thọ Chương và Lý Quảng Điền với tác phẩm Không thể cải cách ruộng đất một cách hòa bình.

Nghiên cứu của các tác giả trong nước

• Hoàng Ước, Lê Đức Bình, Trần Phương (chủ biên, 1968), Cách mạng ruộng đất ở Việt Nam (chương III do Lê Đức Bình viết, phân tích phân định thành phần giai cấp, diễn biến giảm tô, cải cách ruộng đất, chỉnh đốn tổ chức và chỉ ra 3 nguyên nhân sai lầm: chủ quan giáo điều, vi phạm tập trung dân chủ, không theo đúng đường lối quần chúng và buông lỏng giáo dục tư tưởng cán bộ).
• Đặng Phong (chủ biên), Lịch sử kinh tế Việt Nam 1945 - 2000 (tập 1 năm 2001, tập 2 năm 2005; đánh giá sai lầm tả khuynh nghiêm trọng, việc ấn định tỷ lệ địa chủ 5,68% dân số là quá cao; phân tích Hội nghị Trung ương lần thứ 10 từ tháng 9 đến tháng 11/1956).
• Lịch sử Chính phủ Việt Nam (tập 1 và 2, xuất bản năm 2006): cung cấp số liệu biến động sở hữu đất đai trước 1945 và năm 1953.
• Vũ Quang Hiển (chủ biên, 2012), Đảng với vấn đề nông dân, nông nghiệp, nông thôn (1930 - 1975) (chương III khảo sát 127 xã của Ủy ban Cải cách ruộng đất Trung ương; chỉ ra số hộ địa chủ giảm từ 2.239 hộ năm 1945 xuống 1.767 hộ năm 1953; phê phán quy định áp đặt tỷ lệ địa chủ 4-5% và các sai phạm tả khuynh đối với trung nông, phú nông, địa chủ kháng chiến).
• Lâm Quang Huyên (2002, tái bản 2007), Vấn đề ruộng đất ở Việt Nam (402 trang, hệ thống hóa sử liệu ruộng đất hai miền Nam - Bắc 1945 - 1975).
• Trần Huy Liệu (2007) trên Tạp chí Xưa và Nay (số 297) với các bài viết về phát động quần chúng giảm tô và ghi chép thực tế nông thôn.
• Nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Hùng, Đỗ Văn Cạn, Trần Văn Từ, Nguyễn Văn Chung, Nguyễn Văn Nhọc với cuốn Sau cải cách ruộng đất nông dân nên đi theo con đường nào; Trần Phương với Một số ý kiến về chủ nghĩa Tư bản ở nông thôn miền Bắc ngay sau cải cách ruộng đất; Lê Thanh Nghị (1953) với Đoàn kết chặt chẽ xung quanh Đảng Lao động Việt Nam thực hiện cải cách ruộng đất đẩy mạnh kháng chiến đến thành công; Lê Nghiêm (1955) với Cuộc sống mới của nông dân sau Cải cách ruộng đất; Lê Điền (1956) với Con đường tiến lên của nông dân sau cải cách ruộng đất; Ban Cải cách ruộng đất Trung ương (1956) với Thắng lợi của Cải cách ruộng đất ở ngoại thành Hà Nội.
• Mối quan hệ giữa cải cách ruộng đất và chiến thắng Điện Biên Phủ: Trương Thị Tiến (1984), Lê Thị Quỳnh Nga (2004), Văn Phong.
• Về nguyên nhân sai lầm: Văn Phong với Đánh giá cho đúng những thắng lợi của nhiệm vụ phản phong và những sai lầm trong cải cách ruộng đất (27 trang); Minh Nghĩa (1957) với Về nguồn gốc tư tưởng của những sai lầm trong cải cách ruộng đất và chỉnh đốn tổ chức (xác định nguồn gốc tư tưởng là chủ nghĩa chủ quan).
• Tài liệu tuyên truyền, sửa sai của Ban Tuyên huấn Trung ương, Bộ Văn hóa (1954, 1957).
• Nghiên cứu địa phương: Luận án tiến sĩ của Lê Quỳnh Nga (ở Thanh Hóa 1945 - 1957), Nguyễn Duy Tiến (ở Thái Nguyên); sách lịch sử Đảng bộ tỉnh Phú Thọ và lịch sử Đảng bộ các huyện Tam Nông, Yên Lập, Thanh Sơn, Thanh Ba.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở bình diện chung toàn miền Bắc hoặc nghiên cứu lý luận; những tài liệu đề cập đến Phú Thọ rất hạn chế, thiếu hệ thống tư liệu lưu trữ gốc kiểm chứng, chưa phản ánh đầy đủ sự biến động sở hữu ruộng đất, các bước giảm tô, cải cách ruộng đất và tiến trình sửa sai cụ thể của Đảng bộ tỉnh Phú Thọ. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc khôi phục bức tranh lịch sử cụ thể, toàn diện tại địa bàn tỉnh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án dựa trên thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề nông dân, nông nghiệp và liên minh công - nông trong cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng dân chủ nhân dân.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp nghiên cứu chủ yếu: Phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Phương pháp lịch sử tái hiện tiến trình sự kiện theo trình tự thời gian từ trước năm 1953 đến năm 1957; phương pháp logic khái quát hóa các mối liên hệ bản chất, phân tích đường lối và rút ra bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp bổ trợ: Phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh và đối chiếu lịch sử; chú trọng phân tích số liệu thống kê từ các báo cáo tổng kết, văn bản hành chính và án văn lưu trữ.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tư liệu lưu trữ gốc: Chỉ thị, nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Tuyên huấn; các chỉ thị, kế hoạch của Tỉnh ủy Phú Thọ; báo cáo, thống kê, biên bản, án văn của Ủy ban hành chính tỉnh Phú Thọ, Tòa án nhân dân liên huyện, Ủy ban Cải cách ruộng đất Trung ương, Ủy ban Cải cách ruộng đất Liên khu Việt Bắc. Các tài liệu này được lưu trữ tại:
  • Kho lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng;
  • Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III;
  • Trung tâm lưu trữ Văn phòng Tỉnh ủy Phú Thọ;
  • Sở Nông nghiệp tỉnh Phú Thọ, Tổng cục Thống kê và Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Tư liệu xuất bản: Văn kiện Đảng, văn bản quy phạm pháp luật (Sắc lệnh, Nghị định, Thông tư của Chính phủ); công trình nghiên cứu của Viện Lịch sử Đảng, Viện Sử học; các sách chuyên khảo, báo chí thời kỳ 1953 - 1957 (Nhân Dân, Thời Mới).
• Tư liệu hồi ký, nhân chứng: Hồi ký, bản tự thuật của các nhân chứng lịch sử trực tiếp tham gia cuộc vận động.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới đề tài luận án

Chương I tổng thuật chi tiết tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về ruộng đất và cải cách ruộng đất giai đoạn 1953 - 1957. Chương này phân tích những kết quả có thể kế thừa về mặt tư liệu, nội dung và phương pháp tiếp cận; đồng thời chỉ rõ sự thiếu hụt các công trình khảo cứu chuyên sâu, có hệ thống về thực tiễn tỉnh Phú Thọ, từ đó xác lập nhiệm vụ khoa học và hướng giải quyết của luận án.

Chương II: Quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng ở tỉnh Phú Thọ từ năm 1953 đến năm 1955

Chương II tập trung làm rõ thực trạng ruộng đất tại Phú Thọ trước năm 1953 và tiến trình triển khai chính sách ruộng đất của Đảng trong giai đoạn 1953 - 1955.

Thực trạng ruộng đất trước năm 1953: Phú Thọ là tỉnh trung du Bắc Bộ gồm 12 huyện, diện tích tự nhiên trên 3.465 km², dân số trên 1 triệu người thuộc 21 dân tộc (người Kinh chiếm gần 1,1 triệu, người Mường hơn 10 vạn, người Dao hơn 6.000, Cao Lan hơn 2.000). Trước năm 1945, ruộng đất tập trung lớn vào tay thực dân Pháp và địa chủ lập đồn điền (chiếm gần 70% diện tích toàn tỉnh).

Theo số liệu của Ty Địa chính Phú Thọ lập ngày 12/8/1946 tại 9 huyện (trừ Thanh Ba và Hạc Trì chưa thống kê được), diện tích đồn điền lớn phân bố như sau:

Đối tượng chiếm đoạt	Số lượng địa chủ	Số đồn điền	Diện tích chiếm đoạt (ha)
Địa chủ người Việt	27	41	7.018,10
Địa chủ người Pháp	16	22	6.210,52
Địa chủ người Hoa	2	2	361,20
Tổng cộng	45	65	13.589,82

Từ sau năm 1945 đến đầu năm 1953, thực hiện Sắc lệnh số 78/SL (ngày 14/7/1949), tỉnh Phú Thọ tiến hành giảm tô 25%, xóa địa tô phụ và tạm cấp đồn điền vắng chủ. Đến năm 1950, tỉnh đã tạm cấp xong 4 đồn điền: Maldan (Đoan Hùng), Trinbour (Hạ Hòa), Lê Thuận Khoát (Hạ Hòa), Trịnh Xuân Nghĩa (Phù Ninh); tiến hành tạm cấp đồn điền Le Roy de Barree (Phù Ninh) cùng các đồn điền tại Đoan Hùng, Yên Lập, Tam Nông. Điều tra năm 1950 cho thấy trong 1.113 chủ điền, có 97,8% số chủ ruộng đã giảm tô và 97% diện tích đất được giảm tô. Năm 1951, diện tích cấy lúa 2 vụ đạt 55.500 ha, sản lượng thu hoạch 86.000 tấn thóc.

Quá trình thực hiện từ năm 1953 đến năm 1955:

• Chủ trương của Trung ương: Chịu tác động từ bối cảnh kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn quyết định và kinh nghiệm quốc tế (chuyến thăm của Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp Stalin đầu năm 1950; nhận định của Cố vấn La Quý Ba tháng 9/1952). Hội nghị Trung ương 4 (tháng 1/1953) quyết định phương thức phóng tay phát động quần chúng giảm tô và cải cách ruộng đất.
• Hệ thống văn bản chỉ đạo: Nghị định số 239-B-TTG (ngày 05/3/1953) phân định thành phần giai cấp; Chỉ thị Trung ương tháng 4/1953 xác định đường lối "dựa vào bần cố nông, đoàn kết với trung nông, liên hiệp phú nông, đánh đổ địa chủ phong kiến"; các Sắc lệnh số 149, 150, 151/SL (ngày 12/4/1953) và Nghị định số 253, 264/TTg; Hội nghị Trung ương 5 và Hội nghị toàn quốc lần thứ I (tháng 11/1953) thông qua Cương lĩnh ruộng đất; Sắc lệnh số 197/SL ngày 19/12/1953 ban bố Luật Cải cách ruộng đất (5 chương, 38 điều).
• Điều chỉnh sau Hiệp định Giơnevơ: Nghị quyết Bộ Chính trị tháng 9/1954 chuyển chính sách tịch thu ruộng đất đồn điền Pháp và địa chủ hợp tác đối phương sang trưng mua; rút ngắn thời gian hoàn thành cải cách ruộng đất xuống 2 năm (Hội nghị Trung ương 7 tháng 3/1955 quyết định hoàn thành trước tháng 7/1956); Chỉ thị ngày 03/11/1954 quy định xét xử qua Tòa án nhân dân đặc biệt thay cho nông hội đấu tố; Chỉ thị ngày 07/12/1954 về chỉnh đốn chi bộ nông thôn nhằm thanh thải phần tử bóc lột và kết nạp đảng viên bần cố nông; Điều lệ phân định thành phần giai cấp ngày 01/3/1955 đưa ra quy định cụ thể về tiêu chuẩn lao động chính (từ 4 tháng/năm trở lên) và định mức phát canh.

Chương III: Thực hiện sửa sai trong cải cách ruộng đất, hoàn thành khẩu hiệu "người cày có ruộng" ở tỉnh Phú Thọ (1955-1957)

Chương III trình bày quá trình Đảng bộ tỉnh Phú Thọ tiến hành sửa chữa những sai lầm sau cải cách ruộng đất. Tác giả phân tích các yếu tố tác động, chủ trương sửa sai của Trung ương Đảng (đặc biệt sau Hội nghị Trung ương 10 năm 1956) và sự chỉ đạo của Tỉnh ủy Phú Thọ. Chương này làm rõ quá trình kiểm tra thí điểm, nhận diện các sai phạm chủ yếu: quy sai thành phần giai cấp (nhiều trung nông, phú nông, địa chủ kháng chiến bị quy oan thành địa chủ cường hào), đả kích tràn lan và xử lý oan sai cán bộ, đảng viên trong quá trình chỉnh đốn chi bộ.

Trên cơ sở đó, luận án phân tích các bước tổ chức thực hiện sửa sai tại Phú Thọ: điều chỉnh lại thành phần giai cấp, trả lại tài sản, nhà cửa, ruộng đất bị tịch thu/trưng thu sai quy định; khôi phục danh dự, phục hồi sinh hoạt Đảng cho cán bộ, đảng viên bị xử trí oan; củng cố lại chi bộ nông thôn và hệ thống chính quyền cơ sở. Quá trình sửa sai đã giúp ổn định tình hình chính trị - xã hội nông thôn, củng cố khối đại đoàn kết và hoàn thành mục tiêu "người cày có ruộng".

Chương IV: Nhận xét và kinh nghiệm

Chương IV đưa ra các đánh giá tổng hợp về toàn bộ tiến trình thực hiện chính sách ruộng đất và công tác sửa sai tại Phú Thọ:

• Đánh giá ưu điểm: Xóa bỏ quyền chiếm hữu ruộng đất của thực dân và địa chủ phong kiến, chuyển giao ruộng đất cho nông dân lao động, giải phóng sức sản xuất ở nông thôn và bồi dưỡng sức dân phục vụ kháng chiến.
• Đánh giá hạn chế: Mắc sai lầm tả khuynh nghiêm trọng trong phân định giai cấp, vi phạm chính sách mặt trận đại đoàn kết toàn dân tộc, áp dụng rập khuôn phương pháp đấu tố và thanh trừng nội bộ trong chỉnh đốn chi bộ.
• Bốn bài học kinh nghiệm chủ yếu:
  1. Quan tâm giải quyết vấn đề ruộng đất của nông dân phải đi đôi với việc củng cố khối đoàn kết toàn dân tộc.
  2. Dựa vào quần chúng, phát huy quyền làm chủ của quần chúng, nhưng phải coi trọng việc giác ngộ và tổ chức quần chúng.
  3. Điều tra nghiên cứu, đánh giá đúng thực tế khách quan để đề ra chủ trương, chính sách cho đúng, đặc biệt là chính sách với đồng bào dân tộc thiểu số.
  4. Coi trọng công tác xây dựng tổ chức cơ sở Đảng và phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng bộ địa phương trong quá trình thực hiện chính sách ruộng đất.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Về mặt khoa học lịch sử: Luận án tái hiện một cách hệ thống, khách quan toàn bộ tiến trình đường lối, chính sách ruộng đất của Đảng và quá trình triển khai thực tế trên địa bàn tỉnh Phú Thọ giai đoạn 1953 - 1957.
2. Về mặt tư liệu: Luận án khai thác, xử lý và công bố nhiều nguồn tài liệu lưu trữ gốc có độ tin cậy cao từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, Lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng và Lưu trữ Tỉnh ủy Phú Thọ (các báo cáo giảm tô, số liệu đồn điền, biên bản kiểm tra, án văn của Tòa án nhân dân đặc biệt).
3. Về mặt đánh giá và kinh nghiệm: Đánh giá khách quan cả thành quả lẫn sai lầm, chỉ rõ nguyên nhân của những khuyết điểm tả khuynh; đúc kết 4 bài học kinh nghiệm lịch sử có giá trị thực tiễn đối với việc hoạch định và thực thi chính sách đất đai, nông nghiệp, nông thôn và công tác xây dựng Đảng ở cơ sở trong giai đoạn hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu trong địa giới hành chính tỉnh Phú Thọ giai đoạn 1953 - 1957; nguồn tư liệu lưu trữ tại một số vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi thời kỳ đầu chưa thực sự đồng đều so với vùng đồng bằng và trung du.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh tiến trình thực hiện chính sách ruộng đất giữa Phú Thọ và các tỉnh trung du - miền núi Bắc Bộ khác; khảo cứu sâu hơn sự biến đổi kinh tế hộ nông dân và tổ chức sản xuất nông nghiệp sau sửa sai (giai đoạn bước vào hợp tác hóa nông nghiệp sau năm 1957).

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Cán bộ nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Lịch sử Việt Nam hiện đại, Xã hội học nông thôn; cán bộ nghiên cứu và quản lý chính sách nông nghiệp, nông dân, nông thôn; các cơ quan nghiên cứu lịch sử Đảng bộ địa phương.
• Phần nội dung đáng tham khảo:
  • Hệ thống số liệu thống kê địa chính năm 1946 và tư liệu lưu trữ về tạm cấp đồn điền năm 1950 tại Phú Thọ (Chương II).
  • Phân tích bối cảnh ra đời các văn bản chỉ đạo của Trung ương và quá trình điều chỉnh chính sách sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954 (Chương II).
  • Khảo sát thực tế công tác sửa sai, phục hồi đảng viên và tổ chức cơ sở Đảng tại địa phương (Chương III).
  • Bốn bài học kinh nghiệm về xử lý quan hệ giai cấp, chính sách dân tộc và xây dựng tổ chức Đảng cơ sở (Chương IV).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu sở hữu đồn điền lớn tại tỉnh Phú Thọ trước năm 1953 được thống kê như thế nào?

Theo báo cáo của Ty Địa chính Phú Thọ lập ngày 12/8/1946 (khảo sát trên 9 huyện), toàn tỉnh có 45 địa chủ lớn sở hữu 65 đồn điền với tổng diện tích 13.589,82 ha. Trong đó: 27 địa chủ người Việt chiếm 7.018,1 ha (41 đồn điền); 16 địa chủ người Pháp chiếm 6.210,52 ha (22 đồn điền); 2 địa chủ người Hoa chiếm 361,2 ha (2 đồn điền). Nếu tính cả các đồn điền nhỏ và địa chủ phát canh thu tô, giai cấp địa chủ chiếm đoạt gần 70% tổng diện tích đất toàn tỉnh.

2. Đảng và Chính phủ đã ban hành những văn bản pháp quy cốt lõi nào trong năm 1953 để chỉ đạo giảm tô và cải cách ruộng đất?

Năm 1953, các văn bản chủ chốt gồm:

• Nghị định số 239-B-TTG (ngày 05/3/1953) của Thủ tướng Chính phủ quy định phân định thành phần giai cấp ở nông thôn.
• Chỉ thị phát động quần chúng của Trung ương Đảng (tháng 4/1953).
• Sắc lệnh số 149/SL (ngày 12/4/1953) về phát động quần chúng triệt để giảm tô, thực hiện giảm tức; Sắc lệnh số 150/SL và 151/SL về thành lập Tòa án nhân dân đặc biệt và trừng trị địa chủ vi phạm pháp luật.
• Nghị định số 253/TTg (ngày 20/4/1953) và Nghị định số 264/TTg (ngày 11/5/1953) hướng dẫn thi hành các sắc lệnh ruộng đất.
• Sắc lệnh số 197/SL (ngày 19/12/1953) do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban bố Luật Cải cách ruộng đất (gồm 5 chương, 38 điều).

3. Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, chính sách cải cách ruộng đất được Bộ Chính trị điều chỉnh như thế nào?

Tháng 9/1954, Bộ Chính trị ra Nghị quyết điều chỉnh:

• Chuyển chính sách tịch thu ruộng đất của đồn điền Pháp và địa chủ hợp tác với đối phương sang chính sách trưng mua.
• Tăng cường tác dụng của chính quyền và pháp luật, sử dụng phương thức tòa án thay cho việc nông hội tự tổ chức đấu tố.
• Rút ngắn thời gian tiến hành cải cách ruộng đất ở miền Bắc xuống 2 năm (đến Hội nghị Trung ương 7 tháng 3/1955 quyết định hoàn thành trước tháng 7/1956).
• Chỉ thị ngày 03/11/1954 quy định tòa án không truy tố tội Việt gian hợp tác với đối phương trong chiến tranh mà tập trung xét xử các tội hình sự, tước đoạt tài sản, ức hiếp nông dân hoặc phá hoại chính sách ruộng đất.

4. Chỉ thị ngày 07/12/1954 của Ban Bí thư nhận định thực trạng và quy định biện pháp gì về chỉnh đốn chi bộ nông thôn?

Chỉ thị nhận định chi bộ nông thôn bị giai cấp địa chủ khống chế: chi ủy viên thuộc giai cấp bóc lột chiếm 5%, đảng viên thuộc giai cấp bóc lột chiếm trên 14%, đảng viên có lịch sử không trong sạch hoặc quan hệ mật thiết với giai cấp bóc lột chiếm 57%, số đảng viên tốt chỉ có 29%. Ban Bí thư chủ trương kiên quyết thanh thải các phần tử bóc lột, tay sai địa chủ ra khỏi Đảng; đồng thời tập trung phát triển đảng viên mới từ thành phần bần cố nông có lịch sử trong sạch.

5. Luận án đúc kết những bài học kinh nghiệm chủ yếu nào từ thực tiễn Phú Thọ?

Luận án đúc kết 4 bài học: (1) Giải quyết ruộng đất phải đi đôi với củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc; (2) Dựa vào quần chúng nhưng phải coi trọng việc giác ngộ và tổ chức, tránh buông lỏng hoặc bao biện làm thay; (3) Điều tra nghiên cứu, đánh giá khách quan thực tế địa phương, đặc biệt chú trọng chính sách đối với đồng bào dân tộc thiểu số; (4) Coi trọng công tác xây dựng tổ chức cơ sở Đảng và phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng bộ địa phương.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đỗ Khánh Chi là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, tái hiện toàn diện và có hệ thống quá trình thực hiện chính sách ruộng đất của Đảng tại tỉnh Phú Thọ giai đoạn 1953 - 1957. Dựa trên việc khai thác nguồn tư liệu lưu trữ gốc phong phú, luận án đã phân tích khách quan các giai đoạn phát động giảm tô, cải cách ruộng đất và công tác sửa sai, làm rõ cả thành quả kinh tế - xã hội lẫn những hạn chế tả khuynh tại địa phương. Các bài học kinh nghiệm được đúc rút từ công trình mang giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ lịch sử hữu ích cho công tác nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử Đảng cũng như việc thực hiện chính sách nông nghiệp, nông dân và đất đai trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 tới chương 7) và ở cải cách ruộng đất ở Việt Nam từ 1953 - 1957 (từ chương 8 tới chương 13). Trong phần nghiên cứu về ruộng đất ở Việt Nam, tác giả đề cập tới các đợt cải cách ruộng đất ở Việt Nam từ đợt thí điểm tới cải cách ruộng đất đợt 1, 2, 3, 4, 5 cùng với 8 đợt giảm tô. Trong đó tác giả có đề cập tới Luật cải cách ruộng đất năm 1953 tại Việt Nam, hiệp định Geneva về lập lại hòa bình ở Việt Nam. Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra những sai lầm của cải cách ruộng đất ở miền 10 z Bắc Việt Nam nói chung và ở ngoại thành thủ đô Hà Nội nói riêng.

Trong chương 10, tác giả thường xuyên trích dẫn các báo cáo, bài viết từ những tờ báo: Nhân dân, Thời Mới Hà Nội, trích dẫn nhiều số liệu từ cuốn sách “Cách mạng ruộng đất” của Trần Phương. Năm chương cuối của cuốn sách, Ewin Moise đã đánh giá một cách thẳng thắn về những sai lầm của cải cách ruộng đất ở Việt Nam. Ngoài Ewin Moise, còn có nhiều học giả nước ngoài khác đề cập tới cải cách ruộng đất ở Việt Nam như tác phẩm Agrarian reform and national liberation in the Vietnamese revolution: 1920-1957” (Cải cách nông nghiệp và cách mạng giải phóng dân tộc ở Việt Nam 1920 - 1957) của Christine White, xuất bản năm 1981; Vietnam Village in transition. Background and Consequence of Reform olicies in Rural Vietnam” (Làng Việt Nam trong quá trình chuyển đổi.

Nền tảng và hệ quả của các chính sách cải cách trong nông thôn Việt Nam) của Bernhard Dahm và Vincen xuất bản năm 1999; Năm 1992, Đại học Hawaii đã xuất bản cuốn “Revolution in the village: Tradition and Transformation in North Vietnam (1925- 1988) (Cách mạng ở làng xã: truyền thống và chuyển đổi ở miền Bắc Việt Nam) của tác giả Lương Văn Hy, trong nội dung viết tác giả đã giành ra 24 trang trong số 272 trang sách để đề cập tới sự phân phối và sở hữu ruộng đất ở huyện Lâm Thao, Phú Thọ từ năm 1925 đến năm 1988. Đây cũng là địa phương điển hình trong thực hiện giảm tô, giảm tức và cải cách ruộng đất giai đoạn 1953 đến 1957 của tỉnh Phú Thọ- đây là nguồn tư liệu quý liên quan trực tiếp tới đề tài luận án. Ngoài ra còn có một số nghiên cứu về các chính sách ruộng đất của một số nước trên thế giới như: Chính sách ruộng đất ở một vài nước Đông Âu” (1950) của Antonin Nedved, E.Varga, Mikhai Minkov, R.Zambrovsky do Lê Văn Ngoạn dịch và Cải cách điền địa ở Tiệp Khắc” (J. Kotako) do Ban tuyên huấn khu ủy khu 8 dịch và làm tài liệu tuyên truyền là các bài đăng trên tạp chí về tình hình cải cách ruộng đất ở các nước Đông Âu nói chung và ở 11 z các nước Tiệp Khắc, Ba Lan, Bungary nói riêng thời kỳ còn tồn tại trong khối SNG, Vấn đề ruộng đất ở Trung Hoa” (Văn Lâm dịch- 1950) đã khái quát tình hình ruộng đất ở Trung Hoa trước ngày giải phóng, vấn đề chia ruộng đất, công việc chuẩn bị trước khi thi hành cải cách ruộng đất, những điều chú ý trong việc cải cách ruộng đất.

Đây có thể coi là bài học kinh nghiệm, là “tấm gương” để Việt Nam tiến hành cải cách ruộng đất. Để giúp người dân và các cán bộ cải cách ruộng đất hiểu rõ hơn về: cách phân định kẻ thù, cách phân loại địa chủ, cách vận động nhân dân, cách dựa vào dân để tìm ra “địa chủ phản động” thì cuốn Kinh nghiệm về phương pháp lãnh đạo trong việc cải cách ruộng đất” của Lưu Trấn Bản dài 46 trang được coi như sách “gối đầu giường”của các cán bộ cải cách ruộng đất ở miền Bắc Việt Nam: “Lấy kinh nghiệm điển hình của cán bộ để giáo dục cán bộ” [13, tr.17], “Lấy kinh nghiệm điển hình của quần chúng để giáo dục quần chúng” [13, tr.16], trong việc điều tra bần cố nông thì “phải tiếp xúc với họ một cách sâu rộng để hiểu rõ tình cảnh của họ, rồi cùng họ ăn, cùng ngủ, cùng làm (ở Trung Quốc gọi là “tam đồng”), tìm cách trò chuyện với họ, lúc đầu những chuyện thường trong nhà, so sánh đời sống trước và sau khi giải phóng rồi dùng phương pháp lấy khổ, gợi khổ cho họ tố khổ” [13,tr.18], “tố khổ xong lại cùng họ mạn đàm, tìm tòi căn nguyên, tiến thêm một bước giáo dục họ về chính trị, nêu cho họ biết muốn nổi dậy phải cùng nhau đoàn kết lại, phải kiên tâm, không sợ thất bại” [13, tr.18-19], “hết sức đi sâu, hết sức phóng tay, phản đối bao biện làm thay” [13, tr. Trong Không thể cải cách ruộng đất một cách hòa bình” Tiết Thọ Chương, Lý Quảng Điền đã nhấn mạnh: Quạ ở đâu chả đen, không một địa chủ nào tốt cả, vì không một địa chủ nào không dựa vào bóc lột mà thành địa chủ được, không lao động lại được ăn, dựa vào bóc lột mà sống là bản chất của địa chủ; sự trưởng thành của địa chủ là một tội ác đẫm máu từ trong lòng mẹ tới khi lớn khôn; dưới chế độ bóc lột phong kiến, trong xã hội giai cấp, người nào 12 z chỉ dựa vào sức lao động mà sống thì không thành địa chủ được; giai cấp địa chủ là giai cấp rất tàn ác, ngoan cố, xảo quyệt, phản động; không kiên quyết trấn áp lực lượng phản cách mạng, không phát động được quần chúng; nếu không kịp thời xử trí hoặc xử trí quá rộng rãi với phần tử phản cách mạng sẽ không làm cho họ cúi đầu nhận tội. Có phải chăng những tài liệu tuyên truyền này đã thấm sâu vào trong tư duy của các đoàn cải cách ruộng đất nên dẫn tới những nhận định không đúng về địa chủ Việt Nam của nông dân Việt Nam, và dẫn tới những sai lầm trong cải cách ruộng đất về sau này.

Nghiên cứu của các tác giả trong nước về ruộng đất ở Việt Nam giai đoạn 1953 đến 1957 Trong giai đoạn từ năm 1953 tới 1957, bên cạnh việc "phóng tay phát động quần chúng giảm tô, giảm tức", Đảng Lao động Việt Nam đã tiến hành cải cách ruộng đất nhằm xóa bỏ văn hóa phong kiến, tiêu diệt các thành phần bị xem là "bóc lột", "phản quốc" (theo Pháp, chống lại đất nước), "phản động" (chống lại chính quyền) như địa chủ phản cách mạng, Việt gian, cường hào, các đảng đối lập.Do đó, khi nghiên cứu về ruộng đất giai đoạn 1953 - 1957 các nhà khoa học tập trung vào nghiên cứu về cải cách ruộng đất - một cuộc cách mạng ruộng đất quyết liệt của Đảng để nhằm xóa bỏ triệt để tàn tích phong kiến. Nghiên cứu về cải cách ruộng đất ở miền Bắc Việt Nam Một trong những nghiên cứu về ruộng đất khá đầy đủ thời kỳ 1953 tới 1957 phải kể tới cuốn Cách mạng ruộng đất ở Việt Nam” (Hoàng Ước, Lê Đức Bình, Trần Phương - chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1968, 388 trang). Trong chương III (từ trang 85 tới trang 188) do tác giả Lê Đức Bình trực tiếp nghiên cứu đã phân tích sâu sắc về quá trình diễn biến của cuộc vận động cải cách ruộng đất; quá trình phát động quần chúng triệt để giảm tô, thực hiện giảm tức; tịch thu, trưng thu, trưng mua; chỉnh đốn tổ chức; trấn áp lực lượng phản cách mạng; Trong phần nghiên cứu này tác giả cũng nhấn 13 z mạnh việc phân định thành phần giai cấp là công tác trọng yếu bậc nhất trong cải cách ruộng đất, nhằm phân rõ ranh giới giữa nông dân và địa chủ, đoàn kết nông dân lao động và đấu tranh đánh đổ giai cấp địa chủ. Nó là tiền đề cần thiết để chấp hành đúng đắn đường lối giai cấp của Đảng ở nông thôn.

Phân định sai thành phần giai cấp thì sẽ làm lẫn lộn ranh giới bạn thù, đánh không đúng đối tượng, gây nên tình trạng hoang mang, thắc mắc trong nội bộ nông dân lao động. Phần cuối của chương III, tác giả cũng nêu ra những sai lầm trong cải cách ruộng đất, quá trình sửa sai của Đảng kết thúc thắng lợi cải cách ruộng đất. Tác giả khẳng định “Những sai lầm chủ yếu trong cải cách ruộng đất là những sai lầm về chỉnh đốn tổ chức, về đánh địch và về chấp hành đường lối giai cấp của Đảng ở nông thôn” [166, tr. Tác giả chỉ ra ba nguyên nhân dẫn tới những sai lầm đó (do phạm phải chủ nghĩa chủ quan giáo điều; vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ; do không đi đúng đường lối quần chúng; giáo dục, lãnh đạo tư tưởng cán bộ thiếu chặt chẽ).

Từ những sai lầm, nguyên nhân của những sai lầm đó trong cải cách ruộng đất Đảng đã tìm cách sửa sai góp phần mau chóng ổn định tình hình xã hội ở nông thôn Việt Nam. Một nghiên cứu không thể thiếu khi đánh giá về cải cách ruộng đất ở miền Bắc Việt Nam là cuốn Lịch sử kinh tế Việt Nam 1945 - 2000” của Đặng Phong (chủ biên), do nhà xuất bản khoa học xã hội xuất bản tập 1 (giai đoạn 1945 - 1954) năm 2001, tập 2 (giai đoạn 1955- 1975) xuất bản năm 2005. Phần viết về cải cách ruộng đất ở miền Bắc nằm ở cuối tập 1 (trang 312 - 314) và đầu tập 2 (trang 85 - 96). Tác giả có những nhận định khác biệt so với những nghiên cứu trước đây.

Tác giả cho rằng, phong trào phát động quần chúng giảm tô và cải cách ruộng đất đã phạm sai lầm tả khuynh nghiêm trọng, số lượng người bị quy oan chiếm tỷ lệ rất cao. Việc định mức địa chủ chiếm 5,68% dân số là quá cao so với thực tế. Tác giả nhấn mạnh tới Hội nghị Trung ương lần thứ 10 họp từ tháng 9 tới tháng 11 năm 1956. Hội nghị thẳng thắn vạch ra những sai lầm trong cải cách ruộng đất, gọi đúng tên của những sai lầm là tả 14 z khuynh, trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp kiên quyết và hữu hiệu để sửa sai.

Hội nghị chủ trương nhanh chóng khôi phục lại danh dự và cương vị cho những người đã bị xử trí oan, đền bù và chăm sóc thích đáng cho thân nhân những người đã tự sát và bị xử bắn oan, công khai xin lỗi nhân dân. Tuy những sai lầm diễn ra kéo dài và gây hậu quả nghiêm trọng, nhưng chỉ sau mấy tháng sửa sai, tình hình đã ổn định, lòng dân lại yên. Nếu không phải một Đảng, một chính thể đã từng xả thân vì dân vì nước, đã từng cùng với nhân dân vượt muôn trùng khó khăn gian khổ để giành lấy độc lập tự do thì khó có thể được nhân dân độ lượng và tin yêu đến thế.