CHƯƠNG 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THUC TIEN VE CHUYEN DỊCH CƠ CẤU KINH TE NGANH TRONG NONG NGHIEP 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài LI. Tình hình nghiên cứu Chuyén dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp luôn là van dé thu hút sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước. Dé tổng quan những nghiên cứu có liên quan đến đề tài một cách hệ thống, tác giả chia thành các nhóm tai liệu như sau: Thứ nhất, nhóm tài liệu về cơ cấu kinh tế và chuyền dich cơ cấu kinh tế nói chung.
Trong nhóm tài liệu này có thé ké đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: - Ngô Doãn Vịnh (2005), “Những van dé chủ yếu về kinh tế phát triển ” [30]. Tác giả đã trình bày một cách tổng quát cả lý luận và thực tiễn về cơ cấu của nền kinh tế; phân tích khái quát cơ cấu kinh tế Việt Nam trong thời gian trước năm 2005 và đưa ra một số hàm ý cho việc nghiên cứu hình thành cơ cấu kinh tế Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế và toàn cầu hóa. - Bùi Tất Thắng (2006), “Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam” [26]. Các tác giả đã tông quan một số van dé lý luận về cơ cấu ngành kinh tế trong thời kỳ công nghiệp hóa, làm rõ khái niệm cơ cấu kinh tế, chuyên dich cơ cấu ngành kinh tế và những chỉ tiêu phan ánh sự chuyên dich cơ cau kinh tế ngành.
Bên cạnh đó, sự phân tích của các tác giả về các nhân tố tác động đến chính sách thúc đây quá trình chuyên dịch cơ cấu ngành kinh tế trong thời kỳ công nghiệp hóa nước ta như: các nhân tố về môi trường kinh tế quốc tế, lợi thế so sánh, sự hình thành cơ chế thị trường, các chức năng kinh tế của nhà nước. đã bổ sung những van đề lý luận về các nhân tố tác động đến chuyên dịch cơ cấu kinh tế. - Ngô Đình Giao (1994), “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa nên kinh tế quốc dân” [16]. Trong đó, các tác giả đã tập trung nghiên cứu những van dé lý luận và sự cần thiết của chuyên dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp 4 hóa — hiện đại hóa, đề xuất phương hướng và biện pháp chuyền dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam.
Những vấn đề lý luận về cơ cầu kinh tế, các khía cạnh biểu hiện và quá trình chuyên dich cơ cấu kinh tế được các tác giả làm sáng tỏ một cách hệ thống. Thứ hai, nhóm tài liệu về chuyên dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông thôn, chuyên dịch cơ cau kinh tế ngành trong nông nghiệp có một số công trình nghiên cứu được kể đến là: - Đỗ Đức Dinh (2004), “Kinh tế học phát triển về công nghiệp hóa cải cách nên kinh tế” [15]. Tác giả cho rằng công nghiệp hóa là van dé quan trọng nhất của kinh tế học phát triển và thực hiện công nghiệp hóa nền kinh tế trước hết phải bắt dau từ lĩnh vực nông nghiệp và chuyền dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp là cách thức dé thoát khỏi tình trạng nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu và được thực hiện thông qua hình thức huy động va phân bổ các yếu tổ sản xuất. Trong các yếu tố cần huy động thì vốn là yếu tô số một dé phát triển sản xuất.
- Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp Việt Nam (2004), “Nghiên cứu luận cứ khoa học để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ” [37]. Đề tài đã làm rõ những vấn đề về cơ sở khoa học cho việc chuyền dịch cơ cau kinh tế nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam. Trong đó, những vấn đề lý luận về cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo ngành, theo lãnh thé, theo thành phần kinh tế được làm rõ về bản chất, đặc trưng và các nhân tố tác động đến quá trình chuyên dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Đặc biệt, những van dé thực tiễn của quá trình chuyển dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam sau hơn 15 năm đổi mới được các tác giả nghiên cứu trên tất cả các vùng sinh thái nông nghiệp Việt Nam với những trường hợp cụ thể đã góp phần làm rõ những vấn đề cốt lõi của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam, từ đó đề xuất những giải pháp cho quá trình chuyển dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp Việt Nam theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Tác giả đi sâu phân tích vai trò, vị trí mới của nông nghiệp, nông thôn; quan niệm vê chuyên dịch cơ câu kinh tê nông nghiệp trong bối cảnh mới của thời đại; yêu cầu và những yếu tố ảnh hưởng đến việc rút ngắn quá trình công nghiệp hóa- hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. - Phạm Ngọc Dũng (2009), “Những vấn dé kinh tế, xã hội nảy sinh trong thực hiện công nghiệp hóa — hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn” [15]. Day là đề tai mang tính tổng quát cao, cung cấp cho người đọc cái nhìn tổng thể về thực trạng nông thôn, những vấn đề nảy sinh ở khu vực nông thôn khi tiến hành công nghiệp hóa — hiện đại hóa, gợi mở cho rất nhiều nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn. Tuy nhiên, những nghiên cứu của đề tài này chỉ tập trung vào một số vấn đề kinh tế xã hội bức xúc nhất ở nông thôn Việt Nam, còn những tác động tích cực của chuyên dich cơ cau kinh tế nông nghiệp tới phát triển kinh tế xã hội không được đề cập.
Ngoài ra, còn có rất nhiều những luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ đã nghiên cứu về vấn đề này như: “Những giải pháp chủ yếu nhằm chuyền dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở thành phố Thái Nguyên”[27] (2011), Luận văn thạc sỹ kinh tế của Bùi Việt Thắng (Đại học Thái Nguyên); “Chuyên dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở tinh Thanh Hóa giai đoạn 2000 — 2010”[6] (2013), Luận án tiễn sỹ địa lý học của Lê Kim Chi; “Chuyển dich cơ cấu ngành kinh tế ở tỉnh Điện Biên” [28] (2011), Bùi Thanh Tuan. Những kết quả nghiên cứu và những van dé can tiếp tục nghiên cứu (khoảng trong nghiên cứu) Những công trình trên đây đã đạt được những kết quả nghiên cứu chủ yếu như: - Hệ thống hóa các lý luận về cơ cấu kinh tế, cơ cấu kinh tế ngành, chuyên dich cơ cau kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp - Chuyên dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại, những yêu cầu và nội dung của chuyền dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, phát triển nông nghiệp theo điều kiện thực tế của Việt Nam - Một số mô hình chuyền dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn ở Việt Nam trong những năm đôi mới - Đánh giá cơ chế tác động của các chính sách kinh tế vĩ mô đối với nông nghiệp, nông thôn, nông dân - Phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp thúc đây chuyên dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý Đây là những cơ sở quan trọng mà tác giả có thê kế thừa và phát triển trong quá trình làm luận văn. Tuy nhiên, hiện nay, chưa có tai liệu nao đề cập một cách đầy đủ và hệ thống về chuyên dịch cơ cấu kinh tế ngành trong nông nghiệp ở tỉnh Thái Nguyên. Đó chính là khoảng trống mà luận văn cần phải tập trung tìm hiểu và nghiên cứu, đặc biệt là việc phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm thúc đây một cách hiệu quả chuyền dịch cơ cau kinh tế nông nghiệp của tỉnh Thái Nguyên.
Cơ sở lý luận về chuyển dich cơ cấu kinh tế ngành trong nông nghiệp 1. Một số khái niệm và tính tat yếu của chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành trong nông nghiệp 1. Khải niệm cơ cấu kinh tế, cơ cầu kinh tế ngành và cơ cau kinh tế ngành trong nông nghiệp * Cơ cấu kinh tế: là một khái niệm có nhiều cách tiếp cận khác nhau: Theo C. Mác, co cấu kinh tế là một tổng thé các bộ phận hợp thành với vị trí, tỷ trọng tương ứng của mỗi bộ phận và mối quan hệ tương tác giữa các bộ phận ấy trong quá trình phát triển kinh tế xã hội; Theo quan điểm duy vật biện chứng, cơ cấu kinh tế là tong thé hợp thành bởi nhiều yếu tố kinh tế của nền kinh tế quốc dân, giữa chúng có mối quan hệ hữu cơ, những tương tác qua lại cả về số lượng, chất lượng trong những không gian, thời gian và điều kiện kinh tẾ - xã hội cụ thé, vận động theo mục tiêu nhất định; Cũng có quan điểm khác cho rằng cơ cấu kinh tế là mối quan hệ giữa các bộ phận khác nhau của tổng thé kinh tế được nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau.
Như vậy, dù tiếp cận theo cách nảo, thì cơ cấu kinh tế cũng đều thé hiện mối quan hệ và tỷ trọng của các bộ phận cấu thành nên nó. Cấu thành của nền kinh tế được tiếp cận theo nhiều hướng khác nhau như ngành, vùng, thành phần kinh tế. Theo đó, có cơ câu kinh tê ngành, cơ câu kinh tê vùng, cơ câu kinh tê thành phân. * Cơ cấu kinh tế ngành: được hình thành sớm nhất và giữ vai trò quyết định.
Nó gắn liền với sự phát triển của phân công lao động xã hội, phân công lao động càng phát triển, càng ty mi thi sự phân chia ngành càng đa dang và sâu sắc. Ngành phản ánh một loạt hoạt động nhất định của con người trong quá trình sản xuất xã hội, nó được phân biệt theo tính chất và đặc điểm của quá trình công nghệ, đặc tính của sản phẩm sản xuất ra và chức năng của nó trong quá trình tái sản xuất. Có thê nói ngành là một tổng thể các đơn vị kinh tế thực hiện một loạt chức năng trong hệ thống phân công lao động xã hội. Cơ cấu kinh tế ngành là một tông thé các ngành kinh tế hợp thành với vị tri, tỷ trọng tương ứng của mỗi bộ phận và mối quan hệ tương tác giữa các bộ phận ấy trong quá trình phát triển kinh tế xã hội ở một thời điểm nhất định.
Theo Mai Ngọc Cường (1995): “Cơ cau kinh tế ngành là tổ hợp được hình thành trên các tương quan tỷ lệ, biểu hiện mối quan hệ tổng hợp giữa các ngành với nhau và phan ánh trình độ phân công lao động xã hội của nền kinh tế và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất” [7].