CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÁN BỘ, CÔNG CHỨC 1. Quan niệm về thực hiện chính sách công 1. Khái niệm chính sách công Hiện nay, về định nghĩa chính sách công vẫn là một chủ đề tranh luận sôi động và khó đạt được sự nhất của các nhà nghiên cứu trên thế giới. Ở Việt Nam, các học giả cũng có nhiều cách hiểu không giống nhau về chính sách công, như: - “Chính sách công là những hành động ứng xử của Nhà nước với các vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng, được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, nhằm thúc đẩy xã hội phát triển” (Nguyễn Hữu Hải, 2010); - “Chính sách công là những sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và thực tế mà đề ra” (Nguyễn Thị Như Mai, 2010).
- “Chính sách công là những hành động ứng xử của Nhà nước với các vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng, được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, nhằm thúc đẩy xã hội phát triển theo định hướng” (Nguyễn Khắc Bình); - “Chính sách công là tổng thể chương trình hành động của chủ thể nắm quyền lực công nhằm giải quyết những vấn đề có tính cộng đồng trên lĩnh vực của đời sống xã hội theo phương thức nhất định nhằm đạt các mục tiêu đề ra” (Hồ Việt Hạnh). Tuy có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về chính sách công, song điều đó không có nghĩa chính sách công mang những bản chất khác nhau. 9 Thực ra, tùy theo quan niệm của mỗi tác giả mà các định nghĩa đưa ra nhấn mạnh vào đặc trưng này hay đặc trưng khác của chính sách công. Những đặc trưng này phản ánh chính sách công từ các góc độ khác nhau, song chúng đều hàm chứa những nét đặc thù thể hiện bản chất của chính sách công.
Khái niệm thực hiện chính sách công “Thực hiện chính sách công là quá trình biến ý chí của chủ thể chính sách trở thành hiện thực, nhằm mục đích là đưa chính sách vào trong thực tiễn cuộc sống” [7]. Thực trạng việc thực hiện chính sách công ở nước ta đã đạt được những thành công rất lớn, song bên cạnh đó vẫn còn một số hạn cần phải xem xét. Chính vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề về thực hiện chính sách công có ý nghĩa vô cùng to lớn trong thời kỳ hiện nay. Thực hiện chính sách là là quá trình biến các ý đồ của chủ thể thành hiện thực, triển khai chính sách vào trong thực tiễn của cuộc sống.
Đây là một khâu đặc biệt quan trọng vì nó quyết định đến sự thành công hay thất bại của một chính sách. Trong quá trình thực hiện chính sách, sẽ giúp chúng ta thấy được những mặt mạnh, những mặt hạn chế của chính sách; từ đó có những giải pháp phù hợp để cải thiện và khắc phục những mặt hạn hạn chế của chính sách, đồng thời đề xuất những giải pháp hữu hiệu để hoàn thiện chính sách. Qua đó đưa chính sách vào trong thực tiễn cuộc sống một cách tốt nhất [7]. Vai trò thực hiện chính sách công Chính sách công đang ngày càng trở thành một công cụ quản lý của Nhà nước ngày càng quan trọng của quốc gia và trên thế giới.
Thông qua quá trình thực hiện chính sách công, nhà nước điều tiết những vấn đề nảy sinh trong đời sống kinh tế - xã hội của đất nước theo những mục tiêu mong muốn, tạo ra môi trường thuận lợi cho phát triển bền vững. Thực hiện chính sách công có vai trò định hướng cho hành động của các chủ thể kinh tế - xã hội trong việc đề ra các biện pháp, các giải pháp. Mục 10 tiêu chính sách công thể hiện thái độ ứng xử của nhà nước trước một vấn đề công, nên nó thể hiện rõ xu hướng tác động của Nhà nước lên các thực thể xã hội để chúng vận động phù hợp với những giá trị tương lai mà Nhà nước theo đuổi. Thực hiện chính sách công giúp chúng ta biến những ý đồ của chính sách thành hiện thực.
Qua quá trình thực hiện chính sách giúp chúng ta từng bước thực hiện mục tiêu chính sách và mục tiêu chung. Tổ chức thực hiện chính sách công là một khâu vô cùng quan trọng và có ý nghĩa rất lớn đối với một chính sách, vì đây là quá trình hiện thực hóa chính sách vào trong thực tiễn của cuộc sống. Thực hiện chính sách công là một là một khâu vô cùng quan trọng và có ý nghĩa quyết định đến sự thành công của một chính sách. Các mục tiêu chính sách công chỉ có thể đạt được thông qua quá trình thực hiện chính sách công, bởi thực thi chính sách công bao gồm các hoạt động có tổ chức được thực hiện bởi các cơ quan nhà nước và các đối tác xã hội hướng tới đạt được các mục tiêu và mục đích đã tuyên bố trong chính sách công.
Quá trình thực hiện chính sách công làm cho chính sách công tiếp tục được bổ sung, phát triển và phù hợp hơn trong từng giai đoạn, đáp ứng yêu cầu của xã hội [7]. Mục tiêu thực hiện chính sách công Theo nguyên lý triết học, xung quanh chúng ta là các dạng vật chất tồn tại khách quan với những chức năng nhất định. Chức năng là tập hợp những hoạt động có mục đích gắn liền với sự tồn tại và phát triển của thực thể theo yêu cầu xã hội, hay nói một cách chung nhất, chức năng là lý do tồn tại của các dạng thức vật chất. Về mặt bản chất, chính sách là kết tinh ý chí của chủ thể về phương thức tác động đến các đối tượng nên cũng được coi như những 11 dạng thức vật chất đặc biệt, vì vậy chính sách cũng cần phải có những chức năng nhất định để tồn tại.
Tổ chức thực hiện chính sách công là một bước vô cùng quan trọng nhằm để duy trì chính sách và đưa chính sách đó đạt được những mục tiêu như mong muốn [24]. Thực hiện chính sách công là giai đoạn quan trọng, để chính sách đi vào thực tiễn đời sống xã hội. Chính sách tốt phải tiến tới mục tiêu phát triển chung, đối với Việt Nam thì mục tiêu đó là “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh” đây là mục tiêu phù hợp với xu thế chung của thời đại vì mục tiêu chính sách sẽ phản ánh mong muốn của Nhà nước về những giá trị kinh tế và xã hội, mục tiêu chung và mục tiêu chính sách luôn có sự gắn bó mật thiết với nhau vì vậy khi hoạch định chính sách phải đạt được cả hai mục tiêu mới là tốt. Trên cơ sở nhận thức về vị trí vai trò của thực thi chính sách công trên đây cho thấy hoạt động này có những ý nghĩa to lớn sau đây: Thứ nhất, trong quản lý, điều hành nền kinh tế nhiều thành phần hoạt động theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhà nước phải đối xử với nhiều đối tượng có quan hệ khác nhau nên việc thực thi chính sách nhằm biến ý đồ chính sách thành hiện thực là rất quan trọng.
Thứ hai, mục tiêu chính sách công có liên quan đến các vấn đề về kinh tế, xã hội nên cùng một lúc không thể giải quyết tất cả mọi vấn đề liên quan mà phải trải qua nhiều quá trình. Mục tiêu chính sách công đạt được phải trải qua quá trình thực hiện chính sách, các mục tiêu của chính sách công luôn gắn kết với nhau, có quan hệ mật thiết với nhau và có tính quyết định đến mục tiêu chung. Thứ ba, tính đúng đắn của chính sách sẽ được khẳng định thông qua việc giải quyết các mâu thuẫn bằng chính sách đã hiệu quả hay không của vấn đề chính sách. Một chính sách nếu đáp ứng được yêu cầu của xã hội, giải 12 quyết được những bức xúc trong đời sống thực tiễn thì được coi là đúng đắn và hợp lý.
Một chính sách tốt là chính sách khi triển khai thực hiện luôn được sự đồng tình, ủng hộ của người dân; đáp ứng được các yêu cầu mà những người thụ hưởng mong muốn; giải quyết được các vấn đề bức thiết trong đời sống thực tiễn của xã hội. Thứ tư, chính sách ngày càng hoàn chỉnh thông qua việc thực thi chính sách, bởi chính sách công được hoạch định bởi một tập thể, nên không thể tránh khỏi sự ảnh hưởng của ý chí chủ quan. Do ảnh hưởng của nhiều yếu tố khách quan và chủ quan cũng như tác động của môi trường nên giữa chính sách công và thực tiễn của đời sống xã hội có những vấn đề cần phải được khắc phục, điều chỉnh và bổ sung cho phù hợp. Quá trình điều chỉnh, bổ sung sẽ góp phần làm cho chính sách ngày càng hoàn thiện, đồng thời qua đó làm cơ sở để triển khai thực hiện các chính sách sau này.
Nguyên tắc thực hiện chính sách công Phải đáp ứng được yêu cầu thực hiện mục tiêu: Thực hiện chính sách công là những hoạt động cụ thể của các cơ quan quản lý nhà nước và các đối tượng tham gia nhằm đạt được những mục tiêu trực tiếp [24]. - Đảm bảo tính hệ thống, bao gồm hệ thống mục tiêu và biện pháp của chính sách; hệ thống trong tổ chức bộ máy tổ chức thực hiện chính sách công; hệ thống trong điều hành, phối hợp thực hiện; hệ thống trong sử dụng công cụ quản lý khác của nhà nước.Yêu cầu này được đảm bảo trong thực hiện chính sách công sẽ là cơ sở trực tiếp cho việc đạt mục tiêu đề ra. - Đảm bảo tính pháp lý, tính pháp lý được thể hiện trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách công là việc chấp hành các chế định, các quy định về thực hiện chính sách công nhằm đảm bảo tính tập trung, thống nhất trong chấp hành chính sách. Tính khoa học thể hiện trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách công là sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan quản lý chính 13 sách, việc thu hút các nguồn lực nhằm thực hiện mục tiêu chính sách, hình thành nên các dự án để thực hiện chính sách ở huyện Núi Thành một cách có hiệu quả.
- Đảm bảo lợi ích thật sự cho các đối tượng thụ hưởng: Trong xã hội có rất nhiều đối tượng thụ hưởng, vì vậy Nhà nước phải là người đứng ra bảo vệ cho các đối tượng đó bằng chính sách công của mình.