Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỀ ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài 1. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận về chính sách pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình Ở trong nước, lý luận về CSPL phòng, chống BLGĐ được nghiên cứu tương đối tập trung trên hai khía cạnh: (i) lý luận về chính sách công và (ii) lý luận về phòng, chống BLGĐ. Đặc biệt, những vấn đề lý luận về phòng, chống BLGĐ được quan tâm nghiên cứu nhiều, nhất là ở giai đoạn ngay trước và sau khi Luật phòng, chống BLGĐ năm 2007 được ban hành.
Về cơ bản, có thể điểm danh một số công trình chủ yếu sau: - Nghiên cứu lý luận về chính sách công và chính sách pháp luật: Tiêu biểu là một số công trình nghiên cứu được công bố dưới hình thức ấn phẩm là các sách chuyên khảo, sách tham khảo, giáo trình sử dụng ở cấp đại học và sau đại học, như: “Tổng quan về chính sách công” của tác giả Đỗ Phú Hải [ Đỗ Phú Hải (2017), Tổng quan về chính sách công, Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội; “Những vấn đề cơ bản của chính sách công” [2] của PGS.TS Đặng Khắc Ánh và các đồng chủ biên biên soạn; “Đại cương về chính sách công” [39] của PGS. Nguyễn Hữu Hải và ThS. Lê Văn Hòa đồng chủ biên; “Chính trị trong chính sách công” của PGS.TS Triệu Văn Cường và các đồng chủ biên [23]; “Giám sát và đánh giá chính sách công” của TS. Lê Văn Hòa [Lê Văn Hòa (2016), Giám sát và đánh giá chính sách công, Nxb Chính trị quốc gia – sự thật, Hà Nội]; Những vấn đề cơ bản về chính sách và quy trình chính sách của tác giả Lê Chi Mai [ Lê Chi Mai (2001), Những vấn đề cơ bản về chính sách và quy trình chính sách, Nxb.
Đại học quốc gia Hồ Chí Minh]. Các công trình khoa học này đều đề cập đến các khái niệm và các dấu hiệu của chính sách công, các loại hình chính sách công, các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách công, mô tả phân tích chính trị về chính sách công, cung cấp các công cụ để phân tích, tổng quan về toàn bộ chu trình chính sách từ lập chương trình kế hoạch, ra quyết định, thực hiện và đánh giá chính sách, giới thiệu về các chức năng chủ chốt của chính sách công, những thách thức và cách giải quyết những vấn đề đặt ra của chính sách công. 10 Đặc biệt, rất đáng chú ý là loạt công trình nghiên cứu trực diện về CSPL của GS.TS Võ Khánh Vinh, trong đó phải kể đến các công trình tiêu biểu như: “Chính sách pháp luật”; “Xã hội học pháp luật, những vấn đề cơ bản” ; “Chính sách pháp luật: khái niệm và các dấu hiệu”; “Đời sống pháp luật – khách thể của chính sách pháp luật ; “Các phương tiện của chính sách pháp luật”; “Chính sách xây dựng pháp luật – Một loại chính sách pháp luật và một hình thức thực hiện chính sách pháp luật” ; Học thuyết pháp luật – Hình thức thực hiện chính sách pháp luật; Quan niệm tổng thể về chính sách xây dựng pháp luật ở Việt Nam; Chính sách pháp luật thi hành án hình sự: Những vấn đề lý luận [146] Tiếp cận CSPL như một loại hình chính sách công, GS Võ Khánh Vinh có thể xem là người đầu tiên đề cập nghiên cứu về CSPL một cách toàn diện và có hệ thống. Trong các công trình của mình, GS Võ Khánh Vinh đã nêu ra khái niệm và các dấu hiệu của CSPL; hệ thống CSPL; lập luận về khách thể và các phương tiện của CSPL; nêu và phân tích các hình thức thực hiện CSPL; làm rõ các loại và các cấp độ, các mối liên hệ của CSPL….Nhận thức lý luận về CSPL thể hiện trong các công trình nghiên cứu của GS.
Võ Khánh Vinh đã được tiếp thu và phát triển trong nhiều công trình nghiên cứu sau đó với quy mô và các loại hình ấn phẩm khác nhau, trong đó có một số luận án tiến sĩ như: “ Chính sách pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội” [ Huỳnh Thị Kim Ánh, (2020) Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội]; “ Chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam” [ Đặng Văn Cường, (2020), Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội]… - Nghiên cứu lý luận về phòng, chống BLGĐ: Lĩnh vực nghiên cứu này diễn ra sôi động, xuất phát từ mối quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước và xã hội đối với vấn đề bảo đảm quyền con người và tình trạng bạo lực gia đình ở Việt Nam. Theo đó, các công trình nghiên cứu có số lượng nhiều, đa dạng về hình thức ấn phẩm và quy mô. Đáng chú ý là những công trình sau: “Những vấn đề giới từ lịch sử đến hiện đại”[56] của Phan Văn Khôi, Đỗ Thị Thạch. Cuốn sách này đã nêu bật vấn đề giới trong kinh điển Mác xít; tư tưởng, quan điểm của các nhà mác xít là cơ sở lý luận, phương pháp luận quan trọng để nhận thức và thực hiện bình đẳng giới ở nước ta hiện nay.
Vấn đề giới trong đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước Việt Nam được đánh giá rất tiến bộ và tích cực trên phương diện bình đẳng giới. Tuy nhiên, đường lối, chính sách pháp luật này được thực thi trong cuộc sống ra sao? Cần tiếp tục, hoàn thiện và bổ sung như thế nào để đem lại hiệu quả cao trong thực 11 tiễn đã được làm rõ trong nội dung của cuốn sách. Vấn đề giới trong thông tin đại chúng. Phần này các bài viết tập trung nghiên cứu vấn đề giới trong một số phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình, internet.
Các tác giả đã chỉ ra được vai trò và tầm quan trọng của thông tin đại chúng và mặt hạn chế cần được khắc phục của thông tin đại chúng trong công tác tuyên truyền bình đẳng giới. Vấn đề giới trong sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Đối tượng hướng tới là sách giáo khoa giáo dục phổ thông để giảng dạy cho các em học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, với độ tuổi từ 6 tuổi đến 15 tuổi. Đây là lứa tuổi rất cần được nhận thức về giới.
“Phòng ngừa tội phạm có sử dụng bạo lực những vấn đề lý luận”[104] của Bùi Văn Thịnh. Đây là sách chuyên khảo đầu tiên đề cập tương đối có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về hoạt động phòng ngừa tội phạm có sử dụng bạo lực và thực tiễn tổ chức chỉ đạo hoạt động phòng ngừa tội phạm có sử dụng bạo lực. Đặc biệt, cuốn sách đã chỉ ra các nhóm nguyên nhân và điều kiện của tội phạm có sử dụng bạo lực ở nước ta thời gian qua như: Nhóm nguyên nhân và điều kiện thuộc về yếu tố xã hội, nhóm nguyên nhân thuộc về các cơ quan thực thi pháp luật, nhóm nguyên nhân thuộc về bản thân đối tượng phạm tội có sử dụng bạo lực. Tài liệu là cơ sở lý luận quý giá để tác giả luận án có thể kế thừa trong nghiên cứu chính sách pháp luật phòng, chống BLGĐ của nghiên cứu sinh.
“Một số cách tiếp cận trong nghiên cứu bạo lực gia đình đối với người cao tuổi” [49] của Trần Thị Hồng, Lê Thị Hồng Hải. Trên cơ sở tài liệu thu thập được trong và ngoài nước, bài viết giới thiệu và phân tích một số cách tiếp cận và lý thuyết nghiên cứu về bạo lực đối với người cao tuổi nói chung và bạo lực đối với người cao tuổi trong gia đình nói riêng. Bài viết có giá trị cao trong nghiên cứu về tình trạng và nguyên nhân dẫn đến hành vi bạo lực đối với người cao tuổi trong gia đình Việt Nam. Thông qua cách tiếp cận nghiên cứu của bài viết cung cấp cơ sở lý luận quan trọng giúp lý giải vấn đề bạo lực đối với người cao tuổi trong gia đình.
“Một số nhận thức về khái niệm tội phạm bạo lực gia đình” [115] của Lê Thị Hồng Thương. Bài viết này phân tích BLGĐ dưới góc độ một hành vi vi phạm pháp luật được điều chỉnh bởi pháp luật hình sự. Bên cạnh đó tác giả phân tích cụ thể cấu thành của tội phạm BLGĐ. Bài viết là một trong những cơ sở để nghiên cứu chế tài phòng, chống BLGĐ hiện nay.
12 “Một số vấn đề về nghiên cứu bạo lực gia đình ở Việt Nam” [107] của Hoàng Bá Thịnh. Bài viết đề cập đến một số vấn đề cần lưu ý khi nghiên cứu BLGĐ ở Việt Nam. Cụ thể, như không nên tuyệt đối hóa bạo lực giới một chiều; Cần tránh những sai sót về phương pháp nghiên cứu, điều tra về BLGĐ. Thông qua bài viết tác giả đã chỉ ra những hạn chế trong nghiên cứu về BLGĐ ở Việt Nam nhằm tránh những hiểu lầm đáng tiếc trong cộng đồng nhất là trên phương tiện thông tin đại chúng.
Ở ngoài nước, nghiên cứu lý luận liên quan đến CSPL phòng, chống BLGĐ chủ yếu được nhìn nhận từ yêu cầu bảo đảm quyền của nhóm dễ bị tổn thương. Đáng chú ý là các công trình sau: “International standards of the Law on demestic Violence Prevention and Control – chuẩn mực quốc tế của Luật phòng, chống bạo lực gia đình, 2008” của tác giả Shelley Casey, chuyên gia về giới của Liên hợp quốc [152] đã nêu rõ mục đích của Luật phòng, chống BLGĐ của các quốc gia. Trong đó có nêu những tình huống có thể dẫn tới việc ban hành quyết định bảo vệ, độc lập với bất cứ việc kiện tụng hoặc sự can thiệp pháp lý nào khác (hình sự, dân sự, hành chính); chế tài đối với việc vi phạm quyết định bảo vệ, các hoạt động hỗ trợ nạn nhân BLGĐ, hỗ trợ khẩn cấp; các hình thức xử lý bổ sung với người vi phạm. Đây là một công trình nghiên cứu sâu về BLGĐ và phòng, chống BLGĐ, cung cấp cho người đọc một cái nhìn tổng thể về hiện tượng BLGĐ từ cách thức, phương tiện hạn chế, khắc phục và ngăn ngừa BLGĐ.
“Family Law in the Twentieth Century: A History - Luật gia đình trong thế kỷ XX: Một lịch sử ”, của tác giả Stephen Cretney [164]. Cuốn sách này là một nghiên cứu về những thay đổi của pháp luật về gia đình trong thế kỷ XX. “Family Law in the World Community: Cases, Materials, and Problems in Comparative and International Family Law - Luật gia đình trong cộng đồng thế giới. Các án lệ, văn bản và các vấn đề Luật Quốc tế so sánh về gia đình” của tác giả Marianne D.
Weiner, Barbara Stark, Solangel Maldonado [161].