Chính sách ổn định sinh kế người dân và quản lý bảo vệ rừng bền vững tại Tân Phú, Đồng Nai

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích chính sách ổn định sinh kế kết hợp quản lý bảo vệ rừng bền vững tại rừng phòng hộ Tân Phú, Đồng Nai.

• Tác giả: Nguyễn Châu Thoại
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Dũng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Chính Sách Ổn Định Sinh Kế Và Quản Lý Rừng Bền Vững Tại Đồng Nai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• Ý KIẾN CƠ QUAN SỬ DỤNG NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh hình thành đề tài
• 1.2. Vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Phạm vi và giới hạn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Thu thập thông tin dữ liệu
• 2.2.1. Dữ liệu sơ cấp
• 3. CHƯƠNG 3: TỔNG QUAN
• 3.1. Chính sách quản lý bảo vệ rừng
• 3.2. Chính sách và chương trình quản lý bảo vệ rừng của Việt Nam
• 3.3. Thực hiện chính sách quản lý rừng ở tỉnh Đồng Nai
• 3.4. Rừng và sinh kế của người dân vùng ven rừng
• 3.5. Các nguyên nhân gây nên việc lấn chiếm đất rừng
• 3.6. Quản lý rừng bền vững
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ - THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.1.1. Hiện trạng vùng nghiên cứu
• 4.1.2. Các nguyên nhân lấn chiếm đất rừng
• 4.1.3. Chính sách đề xuất của các nhà quản lý và chuyên gia
• 4.1.4. Phản ứng của người dân đối với chính sách
• 4.1.5. Phân tích nhu cầu của người dân
• 4.2. Thảo luận chọn lựa chính sách
• 4.2.1. Chính sách ổn định nhà ở
• 4.2.2. Chính sách sử dụng đất
• 4.2.3. Chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và việc làm
• 4.2.4. Chính sách về ổn định thu nhập
• 5. CHƯƠNG 5: KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH – KẾT LUẬN
• 5.1. Khuyến nghị chính sách
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách ổn định sinh kế tại Đồng Nai

Chính sách ổn định sinh kế tại Đồng Nai đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Tỉnh Đồng Nai, với diện tích rừng lớn, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý tài nguyên rừng. Chính sách này không chỉ nhằm bảo vệ rừng mà còn đảm bảo sinh kế cho người dân sống gần rừng. Việc kết hợp giữa bảo vệ rừng và phát triển sinh kế là một trong những mục tiêu chính của chính sách này.

1.1. Tình hình hiện tại của rừng và sinh kế tại Đồng Nai

Rừng tại Đồng Nai hiện nay đang bị đe dọa bởi tình trạng lấn chiếm đất rừng để canh tác nông nghiệp. Theo báo cáo, diện tích rừng tự nhiên giảm đáng kể, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân. Việc quản lý rừng bền vững là cần thiết để bảo vệ tài nguyên và đảm bảo cuộc sống cho cộng đồng.

1.2. Vai trò của chính sách trong phát triển bền vững

Chính sách ổn định sinh kế không chỉ giúp người dân có nguồn thu nhập ổn định mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Các chương trình hỗ trợ như đào tạo nghề và hỗ trợ thu nhập đã được triển khai nhằm giảm thiểu tình trạng lấn chiếm đất rừng.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý rừng bền vững

Quản lý rừng bền vững tại Đồng Nai đang gặp nhiều thách thức. Sự mâu thuẫn giữa nhu cầu phát triển kinh tế và bảo vệ rừng là một trong những vấn đề lớn nhất. Người dân thường phải đối mặt với việc mất đất sản xuất do chính sách quản lý rừng. Điều này dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất rừng, gây áp lực lên tài nguyên rừng.

2.1. Nguyên nhân gây ra tình trạng lấn chiếm đất rừng

Nguyên nhân chính dẫn đến lấn chiếm đất rừng bao gồm nhu cầu tăng cao về đất canh tác và thiếu chính sách hỗ trợ hợp lý cho người dân. Nhiều hộ gia đình không có đủ thu nhập từ việc bảo vệ rừng, buộc họ phải tìm kiếm nguồn thu nhập từ việc canh tác trên đất rừng.

2.2. Mâu thuẫn giữa người dân và chính quyền

Mâu thuẫn giữa người dân và chính quyền ngày càng gia tăng do chính sách quản lý không đồng bộ. Người dân cảm thấy bị áp lực khi phải di dời khỏi khu vực rừng mà họ đã sinh sống lâu năm, dẫn đến sự phản kháng và xung đột.

III. Phương pháp giải quyết mâu thuẫn giữa sinh kế và bảo vệ rừng

Để giải quyết mâu thuẫn giữa sinh kế của người dân và bảo vệ rừng, cần có các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc áp dụng chính sách phân quyền sử dụng đất cho người dân là một trong những giải pháp khả thi. Điều này không chỉ giúp người dân có quyền sử dụng đất mà còn tạo động lực cho họ tham gia vào việc bảo vệ rừng.

3.1. Phân quyền sử dụng đất cho người dân

Phân quyền sử dụng đất cho người dân thông qua hợp đồng khoán có giá trị tương đương giấy chứng nhận quyền sử dụng đất sẽ giúp họ yên tâm hơn trong việc bảo vệ rừng. Điều này cũng tạo ra động lực cho người dân tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

3.2. Hỗ trợ thu nhập và việc làm phi nông nghiệp

Chính sách hỗ trợ thu nhập cho người dân và tạo ra việc làm phi nông nghiệp là cần thiết. Các chương trình đào tạo nghề sẽ giúp người dân có thêm kỹ năng, từ đó cải thiện thu nhập và giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Đồng Nai

Kết quả nghiên cứu cho thấy các giải pháp đề xuất đã có tác động tích cực đến sinh kế của người dân. Việc ổn định nhà ở cho người dân và không di dời họ ra khỏi khu vực rừng đã giúp giảm thiểu tình trạng lấn chiếm đất rừng. Các chính sách hỗ trợ đã được triển khai và nhận được sự đồng thuận từ cộng đồng.

4.1. Kết quả từ các chính sách hỗ trợ

Các chính sách hỗ trợ đã giúp cải thiện đời sống của người dân, giảm thiểu tình trạng lấn chiếm đất rừng. Người dân đã có thêm nguồn thu nhập từ các hoạt động phi nông nghiệp, góp phần bảo vệ rừng.

4.2. Phản ứng của người dân đối với chính sách

Người dân đã có phản ứng tích cực đối với các chính sách hỗ trợ. Họ cảm thấy được lắng nghe và có cơ hội tham gia vào quá trình quản lý rừng, từ đó tạo ra sự đồng thuận trong cộng đồng.

V. Kết luận và tương lai của chính sách ổn định sinh kế tại Đồng Nai

Chính sách ổn định sinh kế tại Đồng Nai cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu của người dân và bảo vệ tài nguyên rừng. Việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường là một thách thức lớn, nhưng cũng là cơ hội để xây dựng một tương lai bền vững cho cả cộng đồng và rừng.

5.1. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Định hướng phát triển bền vững cần được chú trọng hơn nữa, với sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý tài nguyên rừng. Các chính sách cần linh hoạt và phù hợp với thực tế địa phương.

5.2. Tầm quan trọng của sự hợp tác giữa các bên

Sự hợp tác giữa chính quyền, người dân và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng trong việc thực hiện các chính sách ổn định sinh kế. Điều này sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc bảo vệ rừng và phát triển kinh tế bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản lý tài nguyên rừng là một vấn đề cấp bách trong bối cảnh diện tích rừng tự nhiên toàn cầu và Việt Nam đang giảm đáng kể. Theo ước tính, trong giai đoạn 1990-1995, các nước đang phát triển mất hơn 65 triệu ha rừng, và đến năm 2000, diện tích rừng toàn thế giới chỉ còn khoảng 3.869,5 triệu ha, chiếm tỷ lệ che phủ 29,6%. Tại Việt Nam, diện tích rừng giảm từ 14,3 triệu ha năm 1943 xuống còn 12,6 triệu ha vào năm 2003, tương đương tỷ lệ che phủ khoảng 30%. Tỉnh Đồng Nai, nằm trong khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam, có diện tích đất lâm nghiệp 177.438 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 70%. Rừng phòng hộ Tân Phú, huyện Định Quán, là vùng nghiên cứu điển hình với diện tích gần 14.000 ha, trong đó 82% là rừng tự nhiên. Tuy nhiên, diện tích đất rừng bị lấn chiếm để canh tác nông nghiệp đã lên tới 11% trong vài năm gần đây, gây ra mâu thuẫn gay gắt giữa Ban Quản lý (BQL) và người dân.

Mục tiêu nghiên cứu là tìm ra chính sách ổn định sinh kế người dân gắn với quản lý bảo vệ rừng bền vững, giải quyết mâu thuẫn giữa sinh kế và bảo vệ rừng tại rừng phòng hộ Tân Phú. Nghiên cứu tập trung vào khảo sát hai nhóm đối tượng chính: cấp quản lý nhà nước và người dân bị ảnh hưởng, trong phạm vi thời gian từ năm 2008 đến 2010. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc đề xuất các chính sách khả thi nhằm giảm thiểu nạn lấn chiếm đất rừng, đồng thời đảm bảo sinh kế ổn định cho người dân, góp phần vào phát triển bền vững tài nguyên rừng và môi trường sinh thái của tỉnh Đồng Nai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết chính sách đa mục tiêu trong quản lý lâm nghiệp, bao gồm các mục tiêu kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế. Cụ thể:

• Mục tiêu kinh tế: Tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên rừng, đảm bảo thu nhập cho người dân.
• Mục tiêu công bằng phân phối: Đảm bảo quyền lợi và trách nhiệm của các bên liên quan trong quản lý rừng.
• Giá trị văn hóa xã hội: Bảo tồn các giá trị văn hóa đặc thù của cộng đồng dân tộc thiểu số và các nhóm dân cư.
• Đa dạng sinh học: Bảo vệ hệ sinh thái rừng và các loài động thực vật quý hiếm.
• Thể chế phù hợp: Xây dựng chính sách phù hợp với luật pháp hiện hành và khả năng thực thi của các cơ quan quản lý.

Khung lý thuyết này giúp phân tích các chính sách hiện hành và đề xuất các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế tại vùng nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra khảo sát kết hợp phân tích chính sách đa mục tiêu. Cụ thể:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập dữ liệu sơ cấp qua phỏng vấn trực tiếp 30 đối tượng gồm 8 cán bộ quản lý nhà nước và 22 người dân tại rừng phòng hộ Tân Phú. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo, số liệu thống kê, bản đồ và các tài liệu liên quan.
• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu đại diện cho hai nhóm đối tượng nhằm đảm bảo thông tin đầy đủ và giảm thiểu thiên lệch. Nhóm quản lý gồm đại diện Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, Phòng Lâm nghiệp, UBND xã và BQL rừng. Nhóm dân cư gồm trưởng ấp, đại diện người dân phân bổ đều khắp vùng nghiên cứu.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phân tích đa mục tiêu để đánh giá các đề xuất chính sách dựa trên các tiêu chí kinh tế, xã hội, môi trường và khả năng thực thi. Kết hợp phân tích nhu cầu và phản ứng của người dân để lựa chọn chính sách khả thi.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2008-2010, với khảo sát thực địa, phỏng vấn và tổng hợp dữ liệu trong vòng 12 tháng.

Phương pháp này cho phép đánh giá toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý rừng và sinh kế người dân, từ đó đề xuất chính sách phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng vùng nghiên cứu: Rừng phòng hộ Tân Phú có diện tích 13.733,12 ha, trong đó 12.327,41 ha có rừng (82% rừng tự nhiên). Dân số 2.241 người với 791 hộ gia đình, chủ yếu là người Kinh di cư, thu nhập bình quân khoảng 2 triệu đồng/tháng. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp hạn chế, nhiều hộ thiếu đất, dẫn đến áp lực lấn chiếm đất rừng.

2. Nguyên nhân lấn chiếm đất rừng: Bao gồm nhu cầu đất sản xuất nông nghiệp cao, thiếu việc làm phi nông nghiệp, phân quyền sử dụng đất không rõ ràng, và giá đất tăng nhanh (150-200 triệu đồng/ha). Tình trạng "bỏ thuốc" cây Teak để lấy đất sản xuất diễn ra phổ biến, với gần 20.000 cây Teak bị phá hủy trong năm 2010.

3. Phản ứng của người dân với chính sách đề xuất: 100% người dân đồng ý với chính sách phân quyền sử dụng đất qua hợp đồng khoán có giá trị pháp lý tương đương giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. 91% mong muốn tạo thêm việc làm và ổn định thu nhập. Tuy nhiên, 100% phản đối việc cưỡng chế thu hồi đất và di dời cư dân.

4. Đề xuất chính sách khả thi: Bao gồm (i) ổn định nhà ở hiện hữu, không di dời; (ii) ký hợp đồng khoán đất rừng dài hạn với quyền và trách nhiệm rõ ràng; (iii) hỗ trợ đào tạo nghề và phát triển việc làm phi nông nghiệp; (iv) hỗ trợ thu nhập tương đương mức hiện tại cho người dân trong giai đoạn chuyển đổi.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy chính sách đa mục tiêu là cần thiết để cân bằng giữa bảo vệ rừng và ổn định sinh kế người dân. Việc duy trì ổn định khu dân cư hiện hữu được đánh giá là khả thi và phù hợp với điều kiện thực tế, giảm thiểu chi phí và tránh xáo trộn xã hội. Phân quyền sử dụng đất qua hợp đồng khoán giúp người dân có cơ sở pháp lý, tăng trách nhiệm bảo vệ rừng và tạo điều kiện vay vốn ngân hàng, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế.

So sánh với các nghiên cứu khác về quản lý rừng cộng đồng tại Việt Nam cho thấy, sự tham gia của người dân trong quản lý rừng góp phần giảm thiểu phá rừng và nâng cao thu nhập bền vững. Việc hỗ trợ đào tạo nghề và tạo việc làm phi nông nghiệp là yếu tố then chốt để giảm áp lực lên đất rừng, nhất là trong bối cảnh dân số già và trình độ dân trí thấp tại vùng nghiên cứu.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố diện tích rừng, bảng thống kê số lượng cây Teak bị phá hủy theo năm, và biểu đồ tỷ lệ đồng thuận của người dân với các chính sách đề xuất, giúp minh họa rõ ràng các phát hiện và mức độ ủng hộ chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ổn định nhà ở hiện hữu: Duy trì khu dân cư hiện tại, không phát triển thêm khu dân cư mới, hạn chế nhập cư mới. Chủ thể thực hiện là UBND xã và BQL rừng, trong vòng 1-2 năm tới, nhằm giảm thiểu xáo trộn xã hội và chi phí di dời.

2. Phân quyền sử dụng đất qua hợp đồng khoán dài hạn: Ký hợp đồng khoán đất rừng có giá trị pháp lý tương đương giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quy định rõ quyền lợi và trách nhiệm của người dân. Chủ thể là BQL rừng phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường, thực hiện trong 1-3 năm.

3. Hỗ trợ đào tạo nghề và phát triển việc làm phi nông nghiệp: Triển khai các chương trình đào tạo nghề thủ công mỹ nghệ, nông nghiệp dưới tán rừng, phát triển lâm sản ngoài gỗ và du lịch sinh thái. Chủ thể là Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, phối hợp với BQL rừng, thực hiện liên tục trong 3-5 năm.

4. Hỗ trợ ổn định thu nhập cho người dân: Cung cấp các khoản hỗ trợ tài chính, vay vốn ưu đãi, và cơ chế “tạm ứng gỗ” để đảm bảo thu nhập tối thiểu tương đương mức hiện tại trong giai đoạn chuyển đổi. Chủ thể là BQL rừng, Ngân hàng chính sách xã hội, thực hiện trong 2-4 năm.

Các giải pháp này cần được phối hợp đồng bộ, có kế hoạch giám sát và đánh giá hiệu quả định kỳ để điều chỉnh kịp thời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và phát triển nông thôn: Nhận diện các chính sách quản lý rừng bền vững, áp dụng mô hình hợp đồng khoán đất rừng và giải pháp ổn định sinh kế.

2. Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường và phát triển cộng đồng: Tham khảo các phương pháp khảo sát, phân tích chính sách đa mục tiêu và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện địa phương.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành chính sách công, quản lý tài nguyên thiên nhiên: Học hỏi phương pháp nghiên cứu kết hợp điều tra thực địa và phân tích chính sách, cũng như các bài học thực tiễn về quản lý rừng và sinh kế.

4. Ban Quản lý rừng và chính quyền địa phương tại các vùng rừng phòng hộ, đặc dụng: Áp dụng các chính sách đề xuất để giải quyết mâu thuẫn giữa bảo vệ rừng và sinh kế người dân, nâng cao hiệu quả quản lý.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần phân quyền sử dụng đất qua hợp đồng khoán thay vì cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất?
   Do diện tích đất rừng đã được cấp cho BQL theo Luật Đất đai 2003, nên không thể cấp giấy chứng nhận cho cá nhân. Hợp đồng khoán dài hạn có giá trị pháp lý tương đương, tạo cơ sở pháp lý cho người dân sử dụng và bảo vệ đất.

2. Chính sách ổn định nhà ở hiện hữu có ảnh hưởng đến môi trường rừng không?
   Duy trì ổn định nhà ở giúp giảm chi phí và xáo trộn xã hội, tuy nhiên cần kiểm soát phát triển dân cư để hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời kết hợp các chính sách hỗ trợ sinh kế bền vững.

3. Làm thế nào để người dân có thể tăng thu nhập khi chuyển đổi sang trồng rừng phòng hộ?
   Thông qua hỗ trợ đào tạo nghề, phát triển lâm sản ngoài gỗ, mô hình nông nghiệp dưới tán rừng và tạo việc làm phi nông nghiệp, người dân có thể đa dạng hóa nguồn thu nhập, giảm áp lực lên đất rừng.

4. Ngân sách hỗ trợ thu nhập cho người dân được huy động từ đâu?
   Nguồn ngân sách có thể đến từ chương trình 661, phí dịch vụ môi trường rừng (PES), thu từ khai thác chọn lọc cây Teak và các nguồn tài trợ khác, giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước.

5. Phương pháp nghiên cứu có thể áp dụng cho các vùng khác không?
   Phương pháp điều tra khảo sát kết hợp phân tích chính sách đa mục tiêu có thể áp dụng rộng rãi cho các vùng có điều kiện tương tự, giúp xây dựng chính sách phù hợp với đặc thù địa phương.

Kết luận

• Sinh kế người dân vùng rừng phòng hộ Tân Phú chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp trên đất rừng, trong khi chính sách quản lý chưa hiệu quả, dẫn đến mâu thuẫn và lấn chiếm đất rừng lên tới 11%.
• Nguyên nhân chính của lấn chiếm là thiếu đất sản xuất, phân quyền sử dụng đất không rõ ràng, và thiếu việc làm phi nông nghiệp.
• Các chính sách đề xuất gồm ổn định nhà ở hiện hữu, phân quyền sử dụng đất qua hợp đồng khoán dài hạn, hỗ trợ đào tạo nghề và việc làm, cùng hỗ trợ thu nhập ổn định được đánh giá khả thi và được người dân đồng thuận.
• Phương pháp nghiên cứu kết hợp điều tra thực địa và phân tích chính sách đa mục tiêu là hiệu quả, có thể áp dụng cho các vùng khác.
• Cần xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết, giám sát và đánh giá định kỳ để đảm bảo thực hiện thành công các chính sách, góp phần quản lý rừng bền vững và ổn định sinh kế người dân.

Hành động tiếp theo: Các cơ quan quản lý cần phối hợp xây dựng hợp đồng khoán đất, triển khai chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ thu nhập, đồng thời tổ chức các cuộc họp cộng đồng để tăng cường sự đồng thuận và hợp tác của người dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH --------------- CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT NGUYỄN CHÂU THOẠI CHÍNH SÁCH ỔN ĐỊNH SINH KẾ NGƯỜI DÂN KẾT HỢP QUẢN LÝ BẢO VỆ RỪNG BỀN VỮNG - TÌNH HUỐNG RỪNG PHÒNG HỘ TÂN PHÚ TỈNH ĐỒNG NAI Chuyên ngành : Chính sách công Mã số : 60.14 LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. NGUYỄN HỮU DŨNG TP. Hồ Chí Minh, năm 2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các đoạn trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều được dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh hay Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright. Ký tên NGUYỄN CHÂU THOẠI Tháng 4/2010 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Ý KIẾN CƠ QUAN SỬ DỤNG NGHIÊN CỨU LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 LỜI CẢM ƠN Trước tiên và trên hết tôi vô cùng biết ơn thầy hướng dẫn khoa học, Tiến sĩ Nguyễn Hữu Dũng, với sự hướng dẫn tận tình, những đề nghị rất giá trị, những lời khuyên hữu ích, sự nhiệt tình vô điều kiện và ủng hộ tinh thần của thầy trong quá trình học tập và thực hiện nghiên cứu này. Tôi cũng biết ơn chân thành đến Dr. Pincus -Giám đốc đào tạo, Nguyễn Xuân Thành - Giám đốc chương trình Chính sách công- và Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh-Giám đốc nghiên cứu - với sự động viên, hỗ trợ tinh thần, những nhận xét góp ý tận tình trong quá trình học tập và hoàn thiện chất lượng đề tài tốt nghiệp. Nghiên cứu này hoàn thành tốt nhờ có sự góp ý xây dựng và động viên của các quý thầy. Tôi xin cảm ơn Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright đã cung cấp học bổng cho tôi hoàn thành khóa học thạc sĩ Chính sách công tại Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Tôi xin cảm ơn ông Tô Thành Buông- Phó Giám đốc Sở Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn tỉnh Đồng Nai với sự giúp đỡ và góp ý tận tình trong quá trình nghiên cứu đề tài tốt nghiệp này. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Linh hồn ông Vũ Đức Kỷ, nguyên trưởng phòng kỹ thuật, và các anh chị của Ban Quản lý Rừng Phòng hộ Tân Phú đã giúp đỡ tôi trong quá trình đi thực địa và cung cấp thông tin để hoàn thành nghiên cứu này. Tôi rất cảm kích sự giúp đỡ và hỗ trợ của của các bạn tôi, đặc biệt là anh Nguyễn Văn Thu - WWF, Tạ Mai Hoa, Trần Thị Thúy, Nguyễn Thanh Bình, Lưu Quốc Phong, Phạm Đình Duy, Lê Trung Nam và các bạn khác trong lớp F13 và MPP1, Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright. Lời cảm ơn chân thành của tôi xin gởi đến cha mẹ tôi và cha mẹ vợ tôi đã giành thời gian giúp đỡ gia đình trong khi tôi đi học. Cuối cùng, tôi vô cùng biết ơn người bạn đời, Cô Trần Thị Hoàng Anh, đã động viên, hỗ trợ tinh thần và cảm thông cho tôi trong suốt khóa học và là nguồn nỗ lực, kiên trì và quyết tâm của tôi để hoàn thành nghiên cứu này. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 TÓM LƯỢC Quản lý tài nguyên rừng là một lĩnh vực quản lý vừa “mở” vừa “đóng”. Đối với những vùng kinh tế trọng điểm, tài nguyên rừng được xác định như một vành đai sinh thái bền vững của vùng. Đồng Nai là một tỉnh nằm trong khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam rất chú trọng đến công tác quản lý bảo vệ rừng trong phát triển kinh tế. Với trường hợp nghiên cứu ở rừng phòng hộ Tân Phú, huyện Định Quán, diện tích bị đất rừng lấm chiếm và có nguy cơ lấn chiếm để canh tác nông nghiệp của dân cư sống trong vùng đã lên đến 11% chỉ trong vài năm gần đây và mâu thuẫn giữa ban quản lý và người dân đã trở nên căng thẳng, thu hút sự chú ý của các phương tiên truyền thông. Mâu thuẫn này lên tới đỉnh điểm khi nhà nước áp dụng các chính sách quản lý theo quy hoạch lại ba loại rừng. Theo quy hoạch này, tất cả diện tích đất rừng bị lấn chiếm, sang nhượng trái phép sẽ được chuyển sang trồng rừng phòng hộ đầu nguồn, điều này có tác động không nhỏ đến đời sống người dân nơi đây. Áp dụng phương pháp thiết kế điều tra khảo sát kết hợp phân tích chính sách đa mục tiêu ứng dụng trong quản lý lâm nghiệp để tìm ra chính sách phù hợp giải quyết vấn đề trên. Xử lý thông tin thu thập từ hai nhóm đại diện (quản lý nhà nước và nhóm hộ gia đình bị ảnh hưởng) và các nguồn thông tin trong quá trình khảo sát để tìm ra giải pháp giải quyết mâu thuẫn trên khía cạnh chính sách quản lý phù hợp. Kết quả nghiên cứu đã tìm ra giải pháp để giải quyết vấn đề, được xem như là từng bước quản lý rừng một cách bền vững gồm (1) Ổn định nhà ở cho người dân, không di dời, không phát triển khu dân cư mới; (2) Phân quyền sử dụng đất cho người dân bằng hợp đồng khoán có giá trị tương đương giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; (3) Hỗ trợ thu nhập cho người dân và (4) Hỗ trợ việc làm phi nông nghiệp, đào tạo nghề;. Các giải pháp đề suất này không những giải quyết được bài toán ổn định sinh kế cho người dân giảm thiểu nạn lấn chiếm đất rừng mà còn đạt được mục tiêu quản lý và phát triển rừng bền vững theo đúng kết quả quy hoạch lại ba loại rừng của vùng nghiên cứu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . 2 Ý KIẾN CƠ QUAN SỬ DỤNG NGHIÊN CỨU . 6 SƠ ĐỒ VÀ BẢNG BIỂU . 7 Chương 1 GIỚI THIỆU .1 Bối cảnh hình thành đề tài .2 Vấn đề nghiên cứu .3 Mục tiêu nghiên cứu .4 Câu hỏi nghiên cứu .5 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu .12 CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Thiết kế nghiên cứu .2 Thu thập thông tin dữ liệu.1 Dữ liệu sơ cấp .2 Dữ liệu thứ cấp.3 Chính sách đa mục tiêu.4 Mục tiêu của các chính sách lâm nghiệp hiện hành.21 Chương 3 TỔNG QUAN.1 Chính sách quản lý bảo vệ rừng.1 Chính sách và chương trình quản lý bảo vệ rừng của Việt Nam .2 Thực hiện chính sách quản lý rừng ở tỉnh Đồng Nai.2 Rừng và sinh kế của người dân vùng ven rừng .3 Các nguyên nhân gây nên việc lấn chiếm đất rừng .4 Quản lý rừng bền vững .26 Chương 4 KẾT QUẢ - THẢO LUẬN .1 Kết quả nghiên cứu .1 Hiện trạng vùng nghiên cứu.2 Các nguyên nhân lấn chiếm đất rừng.3 Chính sách đề xuất của các nhà quản lý và chuyên gia .4 Phản ứng của người dân đối với chính sách .5 Phân tích nhu cầu của người dân .2 Thảo luận chọn lựa chính sách.1 Chính sách ổn định nhà ở.2 Chính sách sử dụng đất .3 Chính sách hỗ trợ đào tạo nghề và việc làm .4 Chính sách về ổn định thu nhập.45 Chương 5 KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH – KẾT LUẬN .1 Khuyến nghị chính sách.48 Tài liệu tham khảo . 53 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 SƠ ĐỒ VÀ BẢNG BIỂU Sơ đồ 2.1: Mục tiêu chính sách lâm nghiệp hiện hành Sơ đồ 2.2: Sơ đồ nghiên cứu Bảng 2.1: Chọn lựa đối tượng tham gia phỏng vấn Bảng 4.1: Tổng hợp các đề suất chính sách Bảng 4.2: Khảo sát chính sách ổn định nhà ở cho người dân Bảng 4.3: Khảo sát chính sách đề xuất về sử dụng đất Bảng 4.4: Khảo sát chính sách đề xuất về việc làm cho người dân Bảng 4.5: Khảo sát ý kiến về chính sách ổn định nhà ở của người dân Bảng 4.6: Khảo sát ý kiến người dân về chính sách sử dụng đất Bảng 4.7: Khảo sát chính sách đề xuất về việc làm cho người dân Bảng 4.8: Khảo sát nhu cầu người dân khi thực hiện chính sách đề xuất Bảng 4.9: Đánh giá chính sách dựa theo mục đích chính sách lâm nghiệp hiện hành. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Chương 1 GIỚI THIỆU 1.1 Bối cảnh hình thành đề tài Rừng tự nhiên che phủ phần lớn diện tích bề mặt trái đất, theo thời gian tác động tích cực và tiêu cực của con người như khai thác lâm sản, canh tác nông nghiệp, đô thị hóa, phát triển kinh tế… đã làm diện tích rừng tự nhiên giảm đáng kể. Thật vậy, trong vòng 5 năm (1990-1995) các nước đang phát triển có hơn 65 triệu ha rừng bị mất, tính đến năm 2000, diện tích rừng toàn thế giới chỉ còn 3.869,5 triệu ha (SFMI, 2007), tỷ lệ che phủ chỉ chiếm 29,6%. Ở Việt Nam, diện tích rừng khoảng 14,3 triệu ha, tỷ lệ che phủ là 43% vào năm 1943, gần 60 năm sau tổng diện tích rừng cả nước còn 12,6 triệu ha, tỷ lệ che phủ khoảng 30% (Bộ NN & TPNT, 2003), trong đó phải tính cả diện tích cây công nghiệp dài ngày như cao su, điều. Trung bình đất rừng giảm gần 30 ngàn ha mỗi năm và chưa tính đến những hệ lụy từ sự mất cân bằng sinh thái tự nhiên này. Dân cư sinh sống ở các vùng rừng núi khoảng 25 triệu người, hơn ¼ dân số cả nước. Vì vậy, đảm bảo tỷ lệ che phủ và sinh kế cho dân cư ở vùng ven rừng là rất quan trọng trong chiến lược lâm nghiệp của quốc gia. Những năm gần đây, nổ lực của nhà nước, nhân dân, và các tổ chức quốc tế đã và đang triển khai các phương án phục hồi và quản lý rừng hiệu quả như quản lý rừng cộng đồng (Huy, 2008; Phong, 2008), khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng dân tộc thiểu số gần rừng (Anh, 2009). Song vấn đề phá rừng, mất rừng vẫn đang diễn ra đồng thời, nên nếu rừng không được quản lý hợp lý thì mọi nổ lực phục hồi rừng sẽ thất bại. Mục LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 tiêu quản lý rừng bền vững phù hợp với điều kiện cụ thể là bài toán cấp bách của các cấp quản lý. Tỉnh Đồng Nai, một trong những tỉnh rất chú trọng đến quản lý bảo vệ rừng trong phát triển kinh tế, với diện tích đất lâm nghiệp là 177.438ha chủ yếu phân bố ở phía Bắc của tỉnh, diện tích rừng tự nhiên vẫn còn đến 70% diện tích đất có rừng ( Sở NN&PTNT, 2008).