Luận án tiến sĩ chính sách đóng cửa và mở cửa của tây ban nha ở thuộc địa philippines từ cuối thế kỉ xvi đến cuối thế kỉ xix

Khám phá chính sách đóng cửa và mở cửa của Tây Ban Nha tại thuộc địa Philippines từ cuối thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX qua luận án tiến sĩ chi tiết.

• Tác giả: Trần Thị Quế Châu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Văn Chương
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Khoa học
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines từ cuối thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỘT SỐ THUẬT NGỮ TÂY BAN NHA SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 2.1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước
• 2.2. Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài
• 2.3. Nhận xét về kết quả nghiên cứu
• 2.4. Những vấn đề đặt ra cho luận án
• 3. CHÍNH SÁCH “ĐÓNG CỬA” CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES (1593-1762)
• 3.1. Cơ sở hình thành và bối cảnh Tây Ban Nha thực thi chính sách “đóng cửa”
• 3.2. Quá trình xác lập quyền cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines (1521-1571)
• 3.3. Chính sách thương mại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines trong những thập niên đầu cai trị (1571-1593)
• 3.4. Sự gia tăng những mối đe dọa an ninh chính trị và sức ép cạnh tranh thương mại
• 3.5. Truyền thống độc quyền thương mại của Tây Ban Nha và ảnh hưởng của “Chủ nghĩa trọng thương”
• 3.6. Nội dung và quá trình triển khai thực hiện chính sách “đóng cửa”
• 3.7. Chính sách hạn chế, độc quyền thương mại
• 3.8. Chính sách hạn chế nhập cư, kiểm soát chặt chẽ đối với di trú của người nước ngoài
• 4. TỪ NỚI LỎNG “ĐÓNG CỬA” ĐẾN CHÍNH SÁCH “MỞ CỬA” CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES (1764-1898)
• 4.1. Nhân tố tác động đến sự thay đổi chính sách “đóng cửa” sang “mở cửa”
• 4.2. Sự suy yếu của đế chế Tây Ban Nha và sự kém hiệu quả trong quản lý độc quyền thương mại thế kỉ XVIII, XIX
• 4.3. Sự ra đời của tư tưởng kinh tế chính trị mới ở châu Âu vào thế kỷ XVIII
• 4.4. Anh xâm chiếm Manila (1762-1764) và nhu cầu phục hồi thương mại quốc tế, duy trì quyền cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines
• 4.5. Nội dung và quá trình triển khai thực hiện chính sách “mở cửa”
• 4.6. Chính sách nới lỏng “đóng cửa” (1764-1789)
• 4.7. Chính sách “mở cửa hạn chế” (1789-1833)
• 4.8. Chính sách “mở cửa rộng rãi” (1834-1898)
• 5. NHẬN XÉT VỀ CHÍNH SÁCH “ĐÓNG CỬA” VÀ “MỞ CỬA” CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES
• 5.1. Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” là kết quả của tác động nội tại với bối cảnh quốc tế, khu vực
• 5.2. Tây Ban Nha đã chú trọng mục tiêu chính trị, tôn giáo hơn lợi ích kinh tế trong quá trình thực thi chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” ở Philippines
• 5.3. Khoảng cách lớn giữa ban hành và thực thi chính sách “đóng cửa” ở thuộc địa Philippines
• 5.4. Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” ở thuộc địa Philippines nằm trong “quỹ đạo” chung của đế chế Tây Ban Nha
• 5.5. Đối với Philippines
• 5.6. Đối với Tây Ban Nha
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Chính sách Tây Ban Nha tại Philippines từ thế kỷ XVI đến XIX

Chính sách Tây Ban Nha tại Philippines từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX phản ánh sự thay đổi trong chiến lược cai trị và quản lý thuộc địa. Ban đầu, Tây Ban Nha áp dụng chính sách mở cửa nhằm khuyến khích thương mại và thu hút các nhà buôn châu Á. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XVI, họ chuyển sang chính sách đóng cửa để bảo vệ lợi ích kinh tế và chính trị. Sự thay đổi này chịu ảnh hưởng từ bối cảnh quốc tế và nội tại của đế chế Tây Ban Nha.

1.1. Bối cảnh lịch sử và nguyên nhân

Bối cảnh lịch sử của Philippines từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX gắn liền với sự mở rộng của đế chế Tây Ban Nha. Sau khi chinh phục Philippines vào năm 1571, Tây Ban Nha đã thiết lập một hệ thống quản lý thuộc địa chặt chẽ. Nguyên nhân chính dẫn đến chính sách đóng cửa là sự gia tăng cạnh tranh thương mại từ các cường quốc châu Âu khác và nhu cầu bảo vệ lợi ích kinh tế của Tây Ban Nha.

1.2. Tác động của chính sách đóng cửa

Chính sách đóng cửa của Tây Ban Nha tại Philippines đã hạn chế hoạt động thương mại quốc tế và kiểm soát chặt chẽ việc di cư của người nước ngoài. Điều này dẫn đến sự cô lập của Philippines khỏi các hoạt động thương mại khu vực và quốc tế, gây ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế địa phương.

II. Quá trình chuyển đổi từ đóng cửa sang mở cửa

Từ nửa sau thế kỷ XVIII, Tây Ban Nha bắt đầu nới lỏng chính sách đóng cửa và dần chuyển sang chính sách mở cửa. Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi sự suy yếu của đế chế Tây Ban Nha và sự xuất hiện của các tư tưởng kinh tế mới ở châu Âu. Chính sách mở cửa đã tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế của Philippines, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất khẩu.

2.1. Nhân tố thúc đẩy mở cửa

Sự suy yếu của đế chế Tây Ban Nha và sự kém hiệu quả trong quản lý độc quyền thương mại là những nhân tố chính thúc đẩy chính sách mở cửa. Ngoài ra, sự xuất hiện của các tư tưởng kinh tế chính trị mới ở châu Âu cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi chính sách của Tây Ban Nha tại Philippines.

2.2. Tác động của chính sách mở cửa

Chính sách mở cửa đã thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Philippines, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất khẩu. Các sản phẩm nội địa như tơ chuối và đường đã dần thay thế hàng hóa nhập khẩu, góp phần cải thiện nền kinh tế địa phương.

III. Tác động xã hội và văn hóa của chính sách đóng cửa và mở cửa

Chính sách đóng cửa và mở cửa của Tây Ban Nha tại Philippines không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động sâu sắc đến xã hội và văn hóa địa phương. Sự kiểm soát chặt chẽ của Tây Ban Nha đã làm thay đổi cấu trúc xã hội và văn hóa truyền thống của Philippines.

3.1. Tác động xã hội

Chính sách đóng cửa đã hạn chế sự di cư của người nước ngoài, dẫn đến sự cô lập của cộng đồng địa phương. Trong khi đó, chính sách mở cửa đã tạo điều kiện cho sự giao lưu văn hóa và xã hội giữa Philippines và các quốc gia khác.

3.2. Tác động văn hóa

Sự kiểm soát của Tây Ban Nha đã làm thay đổi văn hóa truyền thống của Philippines, đặc biệt là trong lĩnh vực tôn giáo và giáo dục. Tuy nhiên, chính sách mở cửa cũng đã tạo điều kiện cho sự phát triển của văn hóa đa dạng và phong phú hơn.

IV. Nhận xét và đánh giá chính sách đóng cửa và mở cửa

Chính sách đóng cửa và mở cửa của Tây Ban Nha tại Philippines phản ánh sự thay đổi trong chiến lược cai trị và quản lý thuộc địa. Mặc dù chính sách đóng cửa đã bảo vệ lợi ích của Tây Ban Nha trong ngắn hạn, nhưng nó cũng gây ra nhiều hạn chế cho sự phát triển kinh tế và xã hội của Philippines. Ngược lại, chính sách mở cửa đã tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế và văn hóa của địa phương.

4.1. Đánh giá chính sách đóng cửa

Chính sách đóng cửa của Tây Ban Nha tại Philippines đã bảo vệ lợi ích kinh tế và chính trị của đế chế trong ngắn hạn. Tuy nhiên, nó cũng gây ra sự cô lập và hạn chế sự phát triển kinh tế của địa phương.

4.2. Đánh giá chính sách mở cửa

Chính sách mở cửa đã tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế và văn hóa của Philippines, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất khẩu. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra nhiều thách thức trong việc quản lý thuộc địa và bảo vệ lợi ích của Tây Ban Nha.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước Lịch sử Philippines nói chung và chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines nói riêng từ lâu đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả Việt Nam. Kết quả của những công trình nghiên cứu có thể phân thành ba nhóm chính: Nhóm thứ nhất: Những công trình viết về lịch sử - văn hóa Philippines Cuốn Lịch sử Philippines: từ thế kỷ XV-XVI đến những năm 1980 (1993) của Huỳnh Văn Tòng; cuốn Lịch sử Philippines (2007) của Cao Minh Chơng, cuốn Tìm hiểu lịch sử văn hóa Philippines, tập 1 (1996) của Đức Ninh chủ biên và cuốn Tìm hiểu lịch sử văn hóa Philippines, tập 2 (2001) của Trung tâm KHXH & NVQG - Viện Đông Nam Á.

Đây là những công trình nghiên cứu về lịch sử và văn hóa của Philippines viết theo lối thông sử nên có ưu điểm là mang tính hệ thống, đề cập đến tình hình Philippines từ thời tiền Tây Ban Nha, quá trình xâm lược đến chính sách cai trị của Tây Ban Nha. Tuy vậy do khai thác nguồn tài liệu còn ít ỏi nên mỗi vấn đề chỉ được trình bày trong những trang viết ngắn, mang tính sơ lược. Nhóm thứ hai: Những công trình viết về chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines Trên tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, trong những năm trở lại đây, rải rác có một số bài viết mang tính gợi mở một số khía cạnh liên quan trực tiếp đến đề tài. Bài viết So sánh chế độ cai trị của của Tây Ban Nha và Mỹ ở Philippines dưới thời thuộc địa của Trần Khánh, số 6, 2011; Chính sách hạn chế thương mại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines (1593-1834) của Đặng Văn Chương – Hà Thị Thơm, số 2, 2011; Tranh giành thương mại và thiết lập chế độ cai trị thuộc địa của Tây Ban Nha ở Philipin thế kỷ XVI-XIX của Bùi Văn Hào – Trần Khánh, số 12, 2011; Thương cảng Manila (Philippines) thế kỷ XVII, số 3, 2010 và Người Hoa ở Philippines dưới thời thuộc Tây Ban Nha (1565-1898), số 7, 2012 của Dương Văn Huy; Manila và dòng chảy bạc Tân thế giới thế kỷ XVI-XVIII của Hoàng Anh Tuấn, Nguyễn Minh Nguyệt.

Những bài viết này góp phần làm sáng tỏ vị trí của Manila trong thương mại Philippines và thương mại thế giới vào thế kỷ XVI, XVIII. Các tác giả đã chỉ ra rằng, trong suốt thời kỳ này, Manila chính là trạm trung chuyển hàng hóa giữa hai thị trường Đông Á và thuộc địa châu Mĩ thông qua thương mại thuyền buồm lớn Manila Galleon. Ngoài ra, những bài viết này còn bước đầu đề cập đến chính sách “đóng cửa” của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines, rõ ràng nhất là chính sách hạn chế thương mại và 10 chính sách phân biệt đối xử với người Hoa. Nhóm thứ ba: Các công trình đề cập đến lịch sử Philippines thời kì Tây Ban Nha trong tổng thể khu vực Đông Nam Á.

Cuốn Lịch sử Đông Nam Á (2005) của Lương Ninh (cb) – Đỗ Thanh Bình – Trần Thị Vinh; Cuốn Đông Nam Á trong thời kì thuộc địa và phong trào giải phóng dân tộc” (từ đầu thế kỉ XVI đến 1945) của Trần Khánh (cb) nằm trong bộ sách Thông sử Đông Nam Á. Hai công trình này cũng đã bước đầu trình bày về quá trình xâm chiếm, sự thiết lập chế độ cai trị và tình hình Philippines dưới sự thống trị của Tây Ban Nha trong tổng thể khu vực Đông Nam Á. Nếu hai công trình kể trên lấy lịch sử các quốc gia Đông Nam Á làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu thì công trình Quan hệ của Nhật Bản với Đông Nam Á thế kỷ XV- XVII (2003) của Nguyễn Văn Kim lại đặt các nước ở Đông Nam Á thời Trung-Cận đại trong quan hệ với Nhật Bản. Trong công trình này có bài viết “Quan hệ của Nhật Bản với Phillipin thế kỷ XVI – XVII”.

Đây là một trong những bài viết hiếm hoi nghiên cứu về quan hệ của Philippines với các nước trong khu vực thời thuộc Tây Ban Nha. Quá trình thực dân hóa của Tây Ban Nha ở Philippines trong vòng 3 thế kỷ còn chứng kiến sự cạnh tranh quyết liệt với các thế lực Phương Tây khác (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp). Điều này có thể nhận thấy qua một số bài viết của tác giả Lê Thanh Thủy Tiếp xúc và hội nhập thương mại ở Đông Nam Á từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX (2007); Sự hình thành đế chế Anh ở phương Đông và vai trò của Công ty Đông Ấn Anh thế kỷ XVII – XIX (2009); Về sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600 (2011). Các bài viết và công trình kể trên đã góp phần làm rõ quá trình và phương thức xâm nhập của các nước thực dân Phương Tây thông qua hoạt động thương mại và tranh giành độc quyền thương mại ở Đông Nam Á.

Điều này là nhân tố chi phối đến chính sách cai trị của các nước ở khu vực Đông Nam Á nói chung và của Tây Ban Nha ở Philippines nói riêng. Đối với tác giả, những công trình nghiên cứu trên không chỉ là nguồn tài liệu tham khảo cần thiết mà nó còn mở ra những hướng và phương pháp tiếp hệ thống trong việc phân tích những vấn đề đặt ra của luận án. Những sách tham khảo, bài nghiên cứu trong nước chủ yếu cung cấp cho tác giả luận án một cách khái quát về quá trình thiết lập thuộc địa và chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines. Trong bức tranh chung đó, một số tài liệu đã bước đầu đề cập đến một số khía cạnh về quan hệ của Philippines với một số nước trong khu vực (Nhật Bản, Trung Quốc) thời kì thuộc địa Tây Ban Nha.

Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài Sự hiện diện của Tây Ban Nha ở quần đảo Philippines nói chung và chính sách đối ngoại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines nói riêng đã được nhiều nhà sử học châu Á, Âu, Mĩ quan tâm nghiên cứu qua nhiều giai đoạn dưới nhiều góc độ khác nhau. Nhóm thứ nhất: Các công trình đề cập đến công cuộc xâm chiếm thuộc địa và tình hình kinh tế - chính trị - xã hội của Đế chế Tây Ban Nha trong bối cảnh châu Âu từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX Trước hết, phải kể đến những công trình “nhập môn” về Lịch sử Tây Ban Nha như “Spain, A Modern History”) của Rhea Marsh Smith, (1965) và “A History of Spain” của Charles E. Chapman, (1966) hay cuốn “Tây Ban Nha –ba ngàn năm lịch sử” của nhà nghiên cứu lịch sử Tây Ban Nha Antonio Dominguez Ortiz, được Nxb thế giới ấn hành năm 2009. Bên cạnh khái quát toàn bộ lịch sử Tây Ban Nha theo biên niên sử, các công trình này đã tập trung phân tích tình hình Tây Ban Nha dưới triều đại Charles I (1516-1556), Philip II (1556-1598), thời kì khủng hoảng và suy vong (1598-1700) và tình hình Tây Ban Nha trong thế kỉ XVIII.

Tiếp đến là những công trình về lịch sử Tây Ban Nha thời kì Đế chế như cuốn “Imperial Spain 1469-1716” của J.Elliot (1963) đã trình bày trọn vẹn giai đoạn quan trọng nhất trong Lịch sử Tây Ban Nha thời sơ kì cận đại, từ sự thống nhất ngai vàng giữa Aragon và Castilla năm 1469 đến năm 1716, khi cuộc chiến tranh thừa kế ngôi báu (1701-1714) kết thúc. Công trình này đã cung cấp những kiến thức nền tảng về lịch sử, về mối quan hệ giữa những biến động chính trị với những chính sách kinh tế của Tây Ban Nha ở thuộc địa châu Mĩ, là cơ sở quan trọng để có những so sánh trong khi nghiên cứu về chính sách của Tây Ban Nha ở Philippines. Cuốn “Golden Age Spain” của Henry Kamen đã trình bày một cách khái quát về quá trình ra đời Chế độ chuyên chế Tây Ban Nha vào cuối thế kỷ XV và sự hình thành của Đế chế Tây Ban Nha vào đầu thế kỷ XVI. Trong đó, tác giả đã tập trung lý giải những nguyên nhân đưa đến sự suy tàn của Đế chế Tây Ban Nha vào nửa sau thế kỷ XVII.

Công trình “Lịch sử ngoại giao cận đại (thê kỷ XVI-XVIII)” của V.Pochemkin (2001) (cb), bản dịch của Nguyễn Trung, Học viện quan hệ Quốc tế, Hà Nội đã khái quát quan hệ quốc tế ở châu Âu thời kỳ cận đại. Đây là thời kỳ suy tàn của đế chế Tây Ban Nha đánh dấu bằng sự kiện cuộc chiến tranh kế vị Tây Ban Nha, đồng thời là thời kỳ mạnh lên của chủ nghĩa tư bản Anh và sự tranh giành của Anh và Pháp trong việc giành quyền thống trị châu Âu. 12 Công trình “Lịch sử chủ nghĩa tư bản từ 1500 đến 2000” của Michel Beard (2002) là công trình mang tính lý luận và thực tiễn về các giai đoạn của sự phát triển của chủ nghĩa tư bản. Nhìn nhận dưới góc độ vĩ mô, tác giả cho rằng từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX các nước châu Âu đều bị chi phối bởi hai tư tưởng kinh tế chính trị đó là Chủ nghĩa trọng thương (mercantilism) và Chủ nghĩa tự do (Liberalism).

Thế kỉ XVI, được coi là “chủ nghĩa tư bản thương nghiệp”: các tầng lớp tư sản ngân hàng và tài chính, các nhà nước nắm những phương tiện chinh phục và thống trị, một thế giới quan coi trọng của cải và sự làm giàu. Thế kỉ XVIII được biết đến là thế kỉ ánh sáng, thế kỉ của tinh thần Pháp, nó còn là thế kỉ mở rộng những trao đổi hàng hóa, đặc biệt của thương mại thế giới và sự tiến bộ về sản xuất hàng hóa, nông nghiệp và chế biến, với giá hàng tăng và dân số gia tăng. Công trình còn dừng lại phân tích sự suy tàn của Tây Ban Nha vào cuối thế kỷ XVI, nửa đầu thế kỷ XVII. Tác giả cho rằng, từ năm 1580, Tây Ban Nha trở thành “siêu cường về lãnh thổ” trên thế giới nhưng sự thất bại của “Armada vô địch” năm 1588 khiến Tây Ban Nha chìm sâu vào một sự suy thoái không lường được [2, tr.

Công trình “Lịch sử kinh tế của các nước (ngoài Liên Xô) - Thời đại phong kiến của F.Poolianxki đã dành dung lượng khá lớn để phân tích những hậu quả kinh tế của các cuộc phát kiến địa lí, trong đó có sự ra đời của đế quốc thuộc địa. Ở chương IX, tác giả đã phân tích khá sâu nội dung Lịch sử kinh tế Tây Ban Nha vào các thế kỷ XVI- XVII. Trong khi phân tích những nguyên nhân của sự phát triển kinh tế Tây Ban Nha trong các thế kỷ XVI-XVII, tác giả đã phân tích các hình thức bóc lột thuộc địa của thực dân Tây Ban Nha.