Chính Sách Của Mỹ Đối Với Đài Loan Từ 1949 Đến 1972

Khám phá chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ 1949 đến 1972, ảnh hưởng đến quan hệ quốc tế và chiến lược khu vực trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

• Tác giả: Trần Thị Hạnh Lợi
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phạm Ngọc Tân
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chính Sách Của Mỹ Đối Với Đài Loan Từ 1949 Đến 1972
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Nguồn tài liệu sử dụng trong luận án
• Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.1. Những công trình nghiên cứu đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan
• 1.2. Các công trình có liên quan đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan
• 1.3. Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 1.3.1. Những vấn đề đã được nghiên cứu
• 1.3.2. Những vấn đề luận án tập trung giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH VÀ NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI ĐÀI LOAN (1949 - 1972)
• 2.1. Cơ sở hoạch định chính sách của Mỹ đối với Đài Loan
• 2.1.1. Tiềm lực kinh tế, khoa học kỹ thuật, quân sự của Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai
• 2.1.2. Chính sách đối ngoại của Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và vị trí của Đài Loan trong chính sách đó
• 2.1.3. Chính sách của Mỹ đối với Chính phủ Trung Hoa Dân quốc trước năm 1949
• 2.1.4. Chính sách của Mỹ đối với CHND Trung Hoa
• 2.2. Những nhân tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan
• 2.2.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực châu Á - Thái Bình Dương
• 2.2.2. Áp lực chính trị trong nước Mỹ
• 2.2.3. Vai trò cá nhân
• 2.2.4. Nhân tố CHND Trung Hoa
• 2.2.5. Quan hệ Mỹ - Xô
• 2.2.6. Tình hình kinh tế - chính trị và chính sách đối ngoại của Đài Loan từ sau năm 1949
• 2.2.7. Quan hệ Trung - Xô
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI ĐÀI LOAN VÀ DIỄN TRÌNH THỰC HIỆN (1949 - 1972)
• 3.1. Giai đoạn 1949 - 1950: Chính sách không can thiệp
• 3.1.1. Mục tiêu và nội dung chính sách
• 3.1.2. Quá trình thực hiện chính sách
• 3.2. Giai đoạn 1950 - 1953: Chính sách trung lập hóa eo biển Đài Loan
• 3.2.1. Mục tiêu và nội dung chính sách
• 3.2.2. Quá trình thực hiện chính sách
• 3.3. Giai đoạn 1953 - 1968: Chính sách bảo vệ và ủng hộ Đài Loan
• 3.3.1. Mục tiêu và nội dung chính sách
• 3.3.2. Quá trình thực hiện chính sách
• 3.4. Giai đoạn 1969 - 1972: Mỹ tiếp tục ủng hộ Đài Loan và tìm cách xích lại gần CHND Trung Hoa
• 3.4.1. Mục tiêu và nội dung chính sách
• 3.4.2. Quá trình thực hiện chính sách
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ CHÍNH SÁCH CỦA MỸ ĐỐI VỚI ĐÀI LOAN TỪ 1949 ĐẾN 1972
• 4.1. Hệ quả từ chính sách của Mỹ đối với Đài Loan
• 4.1.1. Về an ninh, quân sự, chính trị - ngoại giao
• 4.1.2. Về kinh tế
• 4.2. Đặc điểm chính sách của Mỹ đối với Đài Loan
• 4.2.1. Tính linh hoạt và thực dụng
• 4.2.2. Thể hiện mối quan hệ liên minh đặc biệt
• 4.2.3. Sự tương tác giữa chính sách của Mỹ đối với Đài Loan và chính sách của Mỹ đối với CHND Trung Hoa
• 4.2.4. Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan là một bộ phận trong chính sách chống cộng sản của Mỹ trên toàn thế giới
• 4.3. Một số tác động từ chính sách của Mỹ đối với Đài Loan
• 4.3.1. Đối với Mỹ
• 4.3.2. Đối với quan hệ Mỹ - CHND Trung Hoa
• 4.3.3. Đối với quan hệ Đài Loan - CHND Trung Hoa
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• PHỤ LỤC
• I. PHỤ LỤC VĂN BẢN
• II. PHỤ LỤC BẢNG BIỂU
• III. PHỤ LỤC ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Mỹ Với Đài Loan 1949 1972 Bối Cảnh

Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ năm 1949 đến 1972 là một phần quan trọng trong chiến lược đối ngoại của Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Sau khi Quốc dân Đảng rút về Đài Loan năm 1949, Mỹ phải đối mặt với việc lựa chọn chính sách phù hợp để ngăn chặn sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản ở châu Á. Đài Loan, dưới sự lãnh đạo của Tưởng Giới Thạch, trở thành một tiền đồn quan trọng trong chiến lược ngăn chặn của Mỹ. Chính sách này không chỉ liên quan đến quan hệ Mỹ - Đài Loan mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến quan hệ Mỹ - Trung Quốc. Việc nghiên cứu giai đoạn này giúp hiểu rõ hơn về sự hình thành và phát triển của vấn đề Đài Loan trong bối cảnh địa chính trị phức tạp. Theo tài liệu gốc, "Thông qua hoạt động đối ngoại, Chính phủ Mỹ sẽ bảo vệ tối đa lợi ích của đất nước, đồng thời khẳng định hơn nữa vị trí của nước Mỹ trên thế giới."

1.1. Vị Trí Chiến Lược Của Đài Loan Trong Chiến Lược Mỹ

Đài Loan có vị trí địa chiến lược quan trọng trong việc kiểm soát Eo biển Đài Loan và khu vực Đông Á. Việc Mỹ hỗ trợ Đài Loan nhằm ngăn chặn Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (CHNDTH) mở rộng ảnh hưởng. Học thuyết Truman và chính sách ngăn chặn là nền tảng cho sự can thiệp của Mỹ vào Đài Loan. Sự hỗ trợ này bao gồm cả viện trợ kinh tế và viện trợ quân sự, giúp Đài Loan củng cố khả năng phòng thủ. Vị trí này khiến Đài Loan trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi đồng minh của Mỹ ở khu vực.

1.2. Ảnh Hưởng Của Chiến Tranh Lạnh Đến Chính Sách Mỹ

Chiến tranh Lạnh là yếu tố then chốt định hình chính sách của Mỹ đối với Đài Loan. Sự đối đầu giữa Mỹ và Liên Xô thúc đẩy Mỹ tìm kiếm đồng minh để chống lại sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản. Đài Loan trở thành một phần trong mạng lưới các quốc gia được Mỹ bảo trợ để ngăn chặn ảnh hưởng của Liên Xô và Trung Quốc. Chính sách này thể hiện rõ qua việc ký kết Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ - Đài Loan.

II. Thách Thức Trong Chính Sách Mỹ Về Đài Loan Phân Tích

Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Mỹ phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm áp lực từ CHND Trung Hoa, sự chia rẽ trong nội bộ chính phủ Mỹ về cách tiếp cận vấn đề Đài Loan, và sự thay đổi trong quan hệ quốc tế. Việc duy trì sự ủng hộ cho Đài Loan đồng thời không làm leo thang căng thẳng với Trung Quốc là một bài toán khó. Sự can thiệp của Mỹ vào Eo biển Đài Loan cũng vấp phải sự phản đối từ nhiều quốc gia trên thế giới. Theo tài liệu gốc, "Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan là chính sách của một quốc gia lớn cả về diện tích, tiềm lực và vị thế với một vùng lãnh thổ có diện tích nhỏ nhưng sở hữu vị trí chiến lược."

2.1. Áp Lực Từ Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa CHNDTH

CHND Trung Hoa luôn coi Đài Loan là một tỉnh ly khai và kiên quyết phản đối bất kỳ sự can thiệp nào từ bên ngoài. Trung Quốc sử dụng mọi biện pháp, từ ngoại giao đến quân sự, để gây áp lực lên Đài Loan và Mỹ. Các cuộc khủng hoảng Eo biển Đài Loan là minh chứng rõ ràng cho sự quyết tâm của Trung Quốc trong việc thống nhất Đài Loan. Mỹ phải cân nhắc kỹ lưỡng các hành động của mình để tránh gây ra xung đột trực tiếp với Trung Quốc.

2.2. Chia Rẽ Nội Bộ Trong Chính Phủ Mỹ Về Chính Sách

Trong chính phủ Mỹ, có nhiều quan điểm khác nhau về cách tiếp cận vấn đề Đài Loan. Một số người ủng hộ việc ủng hộ mạnh mẽ Đài Loan để ngăn chặn Trung Quốc, trong khi những người khác lại cho rằng cần phải tìm kiếm sự hòa giải và hợp tác với Trung Quốc. Sự chia rẽ này gây khó khăn cho việc hoạch định và thực thi chính sách đối với Đài Loan. Các nhà hoạch định chính sách phải tìm cách dung hòa các quan điểm khác nhau để đạt được sự đồng thuận.

III. Giải Pháp Chính Sách Trung Lập Hóa Eo Biển Đài Loan 1950 1953

Trong giai đoạn 1950-1953, chính sách 'trung lập hóa' Eo biển Đài Loan được Mỹ áp dụng như một giải pháp tạm thời để ngăn chặn xung đột trực tiếp giữa CHND Trung Hoa và Trung Hoa Dân Quốc. Sau khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ, Mỹ quyết định can thiệp vào Eo biển Đài Loan để ngăn chặn Trung Quốc tấn công Đài Loan. Chính sách này bao gồm việc triển khai Hạm đội 7 để tuần tra Eo biển Đài Loan và ngăn chặn cả hai bên có hành động quân sự. Theo tài liệu gốc, "Giai đoạn 1950 - 1953: Chính sách trung lập hóa eo biển Đài Loan. Mục tiêu và nội dung chính sách . Quá trình thực hiện chính sách ."

3.1. Mục Tiêu Của Chính Sách Trung Lập Hóa Eo Biển

Mục tiêu chính của chính sách trung lập hóa là ngăn chặn Trung Quốc tấn công Đài Loan và duy trì sự ổn định ở khu vực Đông Á. Mỹ muốn tránh một cuộc chiến tranh quy mô lớn với Trung Quốc và tập trung vào việc đối phó với Liên Xô ở châu Âu. Chính sách này cũng nhằm tạo thời gian cho Đài Loan củng cố khả năng phòng thủ và phát triển kinh tế.

3.2. Triển Khai Hạm Đội 7 Tại Eo Biển Đài Loan

Việc triển khai Hạm đội 7 là một biện pháp quân sự quan trọng để thực thi chính sách trung lập hóa. Hạm đội 7 có nhiệm vụ tuần tra Eo biển Đài Loan và ngăn chặn bất kỳ hành động quân sự nào từ cả hai phía. Sự hiện diện của Hạm đội 7 là một lời cảnh báo mạnh mẽ đối với Trung Quốc và thể hiện sự quyết tâm của Mỹ trong việc bảo vệ Đài Loan.

IV. Chính Sách Bảo Vệ và Ủng Hộ Đài Loan 1953 1968 Cách Tiếp Cận

Từ năm 1953 đến 1968, Mỹ chuyển sang chính sách bảo vệ và ủng hộ Đài Loan một cách mạnh mẽ hơn. Mỹ tăng cường viện trợ kinh tế và quân sự cho Đài Loan, đồng thời ký kết Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ - Đài Loan năm 1954. Chính sách này nhằm biến Đài Loan thành một đồng minh vững chắc của Mỹ trong cuộc chiến chống chủ nghĩa cộng sản ở châu Á. Mỹ cũng ủng hộ Đài Loan trong các tổ chức quốc tế và phản đối việc CHND Trung Hoa thay thế Trung Hoa Dân Quốc tại Liên Hợp Quốc. Theo tài liệu gốc, "Giai đoạn 1953 - 1968: Chính sách bảo vệ và ủng hộ Đài Loan . Mục tiêu và nội dung chính sách . Quá trình thực hiện chính sách ."

4.1. Tăng Cường Viện Trợ Kinh Tế và Quân Sự Cho Đài Loan

Mỹ cung cấp một lượng lớn viện trợ kinh tế và quân sự cho Đài Loan trong giai đoạn này. Viện trợ kinh tế giúp Đài Loan phục hồi và phát triển kinh tế, trong khi viện trợ quân sự giúp Đài Loan củng cố khả năng phòng thủ. Mỹ cũng cung cấp các trang thiết bị quân sự hiện đại cho Đài Loan, bao gồm máy bay chiến đấu, tàu chiến và tên lửa.

4.2. Ký Kết Hiệp Ước Phòng Thủ Chung Mỹ Đài Loan 1954

Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ - Đài Loan là một cam kết an ninh quan trọng giữa Mỹ và Đài Loan. Theo hiệp ước này, Mỹ cam kết bảo vệ Đài Loan khỏi bất kỳ cuộc tấn công nào từ bên ngoài. Hiệp ước này cũng cho phép Mỹ đặt căn cứ quân sự tại Đài Loan. Việc ký kết hiệp ước này thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ của Mỹ đối với Đài Loan.

V. Thay Đổi Chính Sách Tiếp Cận Trung Quốc Ủng Hộ Đài Loan 1969 1972

Từ năm 1969 đến 1972, Mỹ bắt đầu thay đổi chính sách đối với Trung Quốc và Đài Loan. Dưới thời chính quyền Richard Nixon, Mỹ tìm cách mở cửa quan hệ với CHND Trung Hoa để đối phó với Liên Xô. Tuy nhiên, Mỹ vẫn tiếp tục ủng hộ Đài Loan và duy trì cam kết an ninh. Chính sách này thể hiện sự linh hoạt và thực dụng của Mỹ trong việc theo đuổi lợi ích quốc gia. Theo tài liệu gốc, "Giai đoạn 1969 - 1972: Mỹ tiếp tục ủng hộ Đài Loan và tìm cách xích lại gần CHND Trung Hoa . Mục tiêu và nội dung chính sách . Quá trình thực hiện chính sách ."

5.1. Mở Cửa Quan Hệ Với Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa

Việc mở cửa quan hệ với CHND Trung Hoa là một bước ngoặt quan trọng trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Richard Nixon và Henry Kissinger đã bí mật đàm phán với Trung Quốc để thiết lập quan hệ ngoại giao. Chuyến thăm Trung Quốc của Nixon năm 1972 đã mở ra một kỷ nguyên mới trong quan hệ Mỹ - Trung. Tuy nhiên, Mỹ vẫn chưa chính thức công nhận CHND Trung Hoa và vẫn duy trì quan hệ ngoại giao với Trung Hoa Dân Quốc.

5.2. Duy Trì Cam Kết An Ninh Với Đài Loan

Mặc dù Mỹ tìm cách cải thiện quan hệ với Trung Quốc, Mỹ vẫn tiếp tục duy trì cam kết an ninh với Đài Loan. Mỹ không từ bỏ Hiệp ước phòng thủ chung Mỹ - Đài Loan và vẫn cung cấp viện trợ quân sự cho Đài Loan. Mỹ muốn đảm bảo rằng Đài Loan có đủ khả năng phòng thủ để đối phó với bất kỳ cuộc tấn công nào từ Trung Quốc.

VI. Đánh Giá Chính Sách Mỹ Với Đài Loan Hệ Quả và Tác Động

Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ năm 1949 đến 1972 có những hệ quả và tác động sâu sắc đến Đài Loan, Mỹ, quan hệ Mỹ - Trung, và quan hệ Đài Loan - Trung Quốc. Mỹ đã giúp Đài Loan tồn tại và phát triển trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, chính sách này cũng gây ra căng thẳng trong quan hệ Mỹ - Trung và tạo ra một tình huống phức tạp về vấn đề Đài Loan. Theo tài liệu gốc, "Hệ quả từ chính sách của Mỹ đối với Đài Loan . Về an ninh, quân sự, chính trị - ngoại giao . Về kinh tế ."

6.1. Tác Động Đến An Ninh Kinh Tế và Chính Trị Đài Loan

Chính sách của Mỹ đã giúp Đài Loan duy trì an ninh và ổn định chính trị trong nhiều năm. Viện trợ kinh tế của Mỹ đã giúp Đài Loan phát triển kinh tế và trở thành một trong những con rồng châu Á. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào Mỹ cũng khiến Đài Loan dễ bị tổn thương trước những thay đổi trong chính sách của Mỹ.

6.2. Ảnh Hưởng Đến Quan Hệ Mỹ Trung và Đài Loan Trung Quốc

Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan là một yếu tố quan trọng trong quan hệ Mỹ - Trung. Việc Mỹ ủng hộ Đài Loan gây ra căng thẳng trong quan hệ Mỹ - Trung. Đồng thời, chính sách này cũng ảnh hưởng đến quan hệ Đài Loan - Trung Quốc, khiến cho việc thống nhất trở nên khó khăn hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ lịch sử với đề tài "Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ 1949 đến 1972" do nghiên cứu sinh Trần Thị Hạnh Lợi thực hiện tại Trường Đại học Vinh năm 2017, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Phạm Ngọc Tân và PGS. TS Văn Ngọc Thành. Công trình thuộc chuyên ngành Lịch sử thế giới, mã số 62.11.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vị trí chiến lược đặc biệt của Đài Loan trong chính sách toàn cầu và chiến lược châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Sau năm 1949, khi chính quyền Quốc dân Đảng do Tưởng Giới Thạch đứng đầu rút ra Đài Loan, hòn đảo này từ một vùng lãnh thổ khủng hoảng, suy thoái kinh tế sau nội chiến đã từng bước phục hồi, củng cố quốc phòng, duy trì vị thế quốc tế và phát triển kinh tế để trở thành một trong bốn "con rồng" kinh tế của châu Á vào cuối thế kỷ XX. Việc nghiên cứu vai trò của yếu tố Mỹ, đặc biệt là các chương trình viện trợ kinh tế, quân sự và bảo trợ ngoại giao, giúp giải thích nguyên nhân Đài Loan có thể đứng vững trước sức ép từ Cộng hòa Nhân dân (CHND) Trung Hoa và duy trì sự hiện diện quốc tế trong suốt các thập niên 1950 và 1960. Tại Việt Nam, trước thời điểm luận án hoàn thành, các nghiên cứu tổng thể, có hệ thống về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong mối quan hệ đa phương với CHND Trung Hoa và Liên Xô chưa được tiếp cận đầy đủ. Luận án được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống này dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là phân tích có hệ thống chính sách mà chính phủ Mỹ hoạch định và thực thi đối với Đài Loan từ năm 1949 đến năm 1972, từ đó rút ra hệ quả, đặc điểm và đánh giá tác động của chính sách này đối với nước Mỹ, quan hệ Mỹ - CHND Trung Hoa và quan hệ giữa hai bờ eo biển Đài Loan.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 3 nội dung cụ thể:

1. Làm rõ những cơ sở hoạch định và các nhân tố chủ yếu tác động đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong giai đoạn 1949 - 1972.
2. Nhận diện quá trình thực hiện chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trên các lĩnh vực then chốt: an ninh - quân sự, kinh tế và ngoại giao; trong đó tập trung vào các chương trình viện trợ kinh tế, viện trợ quân sự và hoạt động bảo vệ vị thế đại diện của Trung Hoa Dân quốc tại Liên Hợp Quốc.
3. Rút ra hệ quả, đặc điểm cơ bản của chính sách của Mỹ đối với Đài Loan; phân tích những tác động của chính sách này đến nội bộ nước Mỹ, quan hệ Mỹ - CHND Trung Hoa và quan hệ Đài Loan - CHND Trung Hoa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Đài Loan từ năm 1949 đến năm 1972, trong đó chủ thể nghiên cứu là chính sách đối ngoại của chính phủ Mỹ.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1949 - 1972. Mốc mở đầu năm 1949 gắn với sự kiện chính quyền Quốc dân Đảng rút chạy ra Đài Loan và thiết lập thể chế chính trị riêng biệt sau khi thất bại trong cuộc Nội chiến Quốc - Cộng lần thứ ba tại Trung Quốc Đại lục. Mốc kết thúc năm 1972 đánh dấu bằng cuộc gặp cấp cao Mỹ - CHND Trung Hoa tại Thượng Hải và việc công bố Thông cáo chung Thượng Hải, mở đầu tiến trình bình thường hóa quan hệ Mỹ - Trung và làm biến chuyển căn bản chính sách của Mỹ đối với Đài Loan. Trong lĩnh vực kinh tế, luận án tập trung khảo sát sâu giai đoạn 1949 - 1965; từ sau tháng 6/1965, khi Mỹ chấm dứt chương trình viện trợ kinh tế trực tiếp và chuyển sang quan hệ thương mại bình đẳng song phương, nội dung kinh tế không còn là trọng tâm phân tích sâu của luận án.
• Phạm vi không gian: Tập trung vào quan hệ song phương Mỹ - Đài Loan, đồng thời mở rộng nghiên cứu trong mối tương tác chiến lược với Trung Quốc Đại lục (CHND Trung Hoa) và bối cảnh khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân loại theo các nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước bằng tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Trung:

Nhóm nghiên cứu về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan và quan hệ Mỹ - Đài Loan:

• Jie Chen (1992) với công trình Ideology in U.S. Foreign Policy: Case Studies in U.S. China Policy, phân tích vai trò của hệ tư tưởng trong việc hoạch định chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Trung Quốc và Đài Loan.
• William M. Bueler (1971) trong U.S. China Policy and the Problem of Taiwan, khảo sát sự điều chỉnh chính sách của các đời tổng thống Mỹ, vị trí của Đài Loan trong chiến lược châu Á và áp lực chính trị nội bộ đối với chính quyền John F. Kennedy.
• Øystein Tunsjø trong US Taiwan Policy: Constructing the Triangle, phân tích chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong cấu trúc tam giác chiến lược Mỹ - Đài Loan - CHND Trung Hoa, chỉ ra 4 trạng thái tồn tại của Đài Loan và lý giải bước ngoặt trung lập hóa eo biển của Harry S. Truman (1950) cùng sự thay đổi chiến lược dưới thời Richard Nixon (1969 - 1972).
• Robert Accinelli với Crisis and Commitment: United States Policy Toward Taiwan, 1950-1955, làm rõ tiến trình gia tăng cam kết an ninh, quân sự của Mỹ đối với chính quyền Tưởng Giới Thạch từ khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ đến khi ký Hiệp ước Phòng thủ chung năm 1954 và các cuộc khủng hoảng tại các đảo ngoài khơi (Kim Môn, Mã Tổ, Đại Trần).
• John C. Kuan (1992) trong A Review of U.S.-R.O.C. Relations 1949-1978, xuất bản tại Đài Bắc, tổng hợp các chuyển biến chính sách Trung Quốc của Mỹ qua các đời tổng thống từ H. Truman đến R. Nixon.
• Steven M. Goldstein với The United States and the Republic of China, 1949 - 1978: Suspicious Allies, chỉ ra tính chất của một "liên minh ngờ vực" khi Mỹ vừa bảo vệ vừa kiểm soát hành động quân sự của Quốc dân Đảng để tránh xung đột trực tiếp với CHND Trung Hoa.
• Các học giả Trung Quốc như Lý Thế An (1945 年至 1954 年间美国对台湾政策的变化 - Sự thay đổi chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ năm 1945 đến năm 1954), Tan Xiao Shu (美国对台湾政策的演变及其特点 - Diễn biến và đặc điểm chính sách của Mỹ đối với Đài Loan), Quán Trung (十年必辯, 十年必變 — 五十年美國對華政策的轉折 - Mười năm tranh luận, mười năm thay đổi), Wang Jisi (1945 - 1955 年美国对华政策及其后果), và Huo Shiliang (论五十年代美国的对华政策), phân tích sự can thiệp của Mỹ, chính sách hai mặt và các mâu thuẫn nội bộ chính trị Mỹ tác động đến quan hệ song phương và đa phương.
• Học giả Hoàng Gia Thụ trong Đài Loan - Tiến trình hóa rồng (1945 - 1988), đề cập đến tác động của các chính sách của Mỹ đối với sự chuyển dịch kinh tế - xã hội của Đài Loan.

Nhóm nghiên cứu về viện trợ của Mỹ:

• Neil H. Jacoby (1966) với U.S. Aid to Taiwan: A Study of Foreign Aid, Self-Help, and Development, cung cấp số liệu thực nghiệm toàn diện về cơ cấu, khối lượng và tác động của các chương trình viện trợ kinh tế Mỹ cho Đài Loan trong giai đoạn 1951 - 1965.
• Wei-chen Lee và I-min Chang với bài viết US Aid and Taiwan, phân tích hiệu quả chuyển đổi từ nền kinh tế phụ thuộc sang tự chủ.
• Vu Triều với hai bài nghiên cứu tiếng Trung: Mỹ dành cho Đài Loan bao nhiêu viện trợ kể từ năm 1949? và Viện trợ quân sự của Mỹ đối với Đài Loan trong những năm 50 - 60 thế kỷ 20, làm rõ sự phân bổ viện trợ quân sự và xu hướng chuyển từ viện trợ không hoàn lại sang mua sắm thương mại.
• Nick Cullather trong Fuel for the Good Dragon: The United States and Industrial Policy in Taiwan, 1950 - 1965, đánh giá chính sách công nghiệp hóa dưới sự tài trợ của Mỹ.

Nhóm nghiên cứu về bối cảnh quan hệ quốc tế và quan hệ Mỹ - CHND Trung Hoa:

• Diệp Vĩnh Liệt (Những nhân vật lịch sử Trung Quốc hiện đại); Lý Kiện (Trung-Xô-Mỹ: Cuộc đối đầu lịch sử); David A. Orletsky và Barry Wilson (Dire Strait?: Military Aspects of the China-Taiwan Confrontation and Options for U.S. Policy); Appu Kuttan Soman (Double-edged Sword: Nuclear Diplomacy in Unequal Conflicts: the United States and China, 1950-1958); Roderick MacFarquhar (Sino-American Relations 1949-1971); Giang Bỉnh Khôn (Kinh tế Đài Loan, vấn đề và đối sách); Trì Điền Triết Phu và Hồ Hân (Đài Loan nền kinh tế siêu tốc và bức tranh cho thế kỷ sau); Phạm Giảng (Lịch sử quan hệ quốc tế từ Chiến tranh thế giới thứ hai đến Chiến tranh Triều Tiên 1939 - 1952); Trần Thiện Thanh (Chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Nhật Bản nửa đầu thế kỷ XX).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Hầu hết các công trình quốc tế tiếp cận vấn đề từ góc độ lợi ích đơn phương của Mỹ, của Trung Quốc Đại lục hoặc của Đài Bắc, hoặc chỉ đi sâu vào một giai đoạn ngắn (1950 - 1955) hay một lĩnh vực hẹp (viện trợ kinh tế 1951 - 1965). Tại Việt Nam, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, liên tục về toàn bộ tiến trình hoạch định, điều chỉnh và thực thi chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong suốt khung thời gian 1949 - 1972 dưới góc nhìn lịch sử khách quan, gắn kết chặt chẽ ba trụ cột an ninh - quân sự, kinh tế và ngoại giao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận: Luận án dựa trên quan điểm phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; đồng thời quán triệt các quan điểm, đường lối đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam (công nhận nguyên tắc một Trung Quốc, CHND Trung Hoa là đại diện hợp pháp duy nhất của Trung Quốc, coi Đài Loan là một bộ phận lãnh thổ không thể tách rời của Trung Quốc).

Phương pháp nghiên cứu:

• Luận án sử dụng hai phương pháp chuyên ngành chủ đạo là phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic. Phương pháp lịch sử tái hiện diễn trình chính sách qua từng giai đoạn cụ thể theo trình tự thời gian; phương pháp lôgic khái quát các quy luật, đặc điểm, động cơ chiến lược và hệ quả của chính sách.
• Luận án kết hợp các phương pháp liên ngành khoa học xã hội: phương pháp phân tích chính sách đối ngoại, phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế, phương pháp tổng hợp, so sánh lịch sử và thống kê số liệu kinh tế - quân sự.
• Cách tiếp cận: Tiếp cận theo chủ nghĩa hiện thực lịch sử (xem xét lợi ích quốc gia - dân tộc và tương quan quyền lực là động lực chính của chính sách đối ngoại); tiếp cận hệ thống - cấu trúc (đặt quan hệ Mỹ - Đài Loan trong cấu trúc đa tầng của hệ thống quốc tế Chiến tranh Lạnh và quan hệ tam giác Mỹ - Xô - Trung).

Nguồn tư liệu sử dụng:

• Nguồn tư liệu gốc:
  • Các văn kiện ngoại giao trong bộ tài liệu Foreign Relations of the United States (FRUS) do Bộ Ngoại giao Mỹ công bố.
  • Các hiệp ước, hiệp định song phương giữa Mỹ và chính quyền Trung Hoa Dân quốc (như Hiệp ước Phòng thủ chung 1954).
  • Các đạo luật, nghị định, sắc lệnh của Quốc hội và Chính phủ Mỹ (như Đạo luật Viện trợ Trung Quốc năm 1948, Nghị quyết Vịnh Đài Loan năm 1955).
  • Các bản thông điệp liên bang, công hàm, tuyên bố chính sách của các Tổng thống Harry S. Truman, Dwight D. Eisenhower, John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson, Richard Nixon và các Ngoại trưởng George C. Marshall, Dean Acheson, John Foster Dulles, Dean Rusk, Cố vấn An ninh Quốc gia Henry Kissinger.
  • Hồi ký chính trị của các chính khách Mỹ trực tiếp tham gia hoạch định chính sách.
• Nguồn tài liệu nghiên cứu: Sách chuyên khảo, bài báo khoa học, kỷ yếu hội thảo, luận án tiến sĩ của các học giả Việt Nam, Mỹ, Trung Quốc và Đài Loan.
• Các tài liệu thống kê, báo cáo của các tổ chức quốc tế (IMF, WB, IBRD) và các cơ quan đại diện ngoại giao, viện trợ (MAAG, MSA, USAID).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề

Chương 1 hệ thống hóa và đánh giá chi tiết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài. Tác giả chia các công trình thành hai mảng lớn: các công trình trực tiếp khảo sát chính sách của Mỹ đối với Đài Loan (bao gồm các nghiên cứu về hệ tư tưởng, cam kết an ninh, tiến trình trung lập hóa eo biển, hoạt động viện trợ kinh tế - quân sự và mối quan hệ liên minh đặc biệt); và các công trình liên quan đến quan hệ Mỹ - CHND Trung Hoa, quan hệ Trung - Xô, cùng tiến trình phát triển kinh tế của Đài Loan. Trên cơ sở phân tích những kết quả đã đạt được và các hạn chế của các công trình đi trước, chương này xác lập rõ các nhiệm vụ khoa học mà luận án tập trung giải quyết.

Chương 2: Cơ sở hoạch định và những nhân tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan (1949 - 1972)

Chương 2 phân tích các điều kiện nền tảng và bối cảnh đa chiều chi phối việc hoạch định chính sách của Washington:

• Cơ sở hoạch định chính sách:
  • Tiềm lực kinh tế vượt trội (chiếm phần lớn sản lượng công nghiệp thế giới sau năm 1945), ưu thế khoa học - kỹ thuật (độc quyền và đi đầu về vũ khí hạt nhân) và sức mạnh quân sự toàn cầu của Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
  • Chiến lược toàn cầu ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản của Mỹ và vị trí "mắt xích" phòng thủ chiến lược của đảo Đài Loan trong chuỗi đảo tiền tiêu ở Tây Thái Bình Dương (ngăn chặn sự mở rộng của Liên Xô và CHND Trung Hoa xuống Đông Nam Á).
  • Lịch sử quan hệ và chính sách hỗ trợ của Mỹ đối với chính quyền Trung Hoa Dân quốc trước năm 1949: từ việc công nhận ngoại giao năm 1928, đưa Trung Hoa Dân quốc vào hàng ngũ "Tứ cường" chống phát xít trong Chiến tranh thế giới thứ hai (với các gói viện trợ tài chính lớn như 10 tỷ USD năm 1941 tăng lên 52 tỷ và 70 tỷ USD năm 1942), đến giai đoạn can thiệp hòa giải bất thành của Tướng G. Marshall (1945 - 1946) và các khoản viện trợ tài chính, quân sự quy mô lớn trong Nội chiến (như Đạo luật Viện trợ Trung Quốc ngày 2/4/1948 với 463 triệu USD, gồm 338 triệu USD viện trợ kinh tế và 125 triệu USD viện trợ đặc biệt/quân sự; cùng tổng viện trợ 4,43 tỷ USD trong giai đoạn sau năm 1945).
  • Chính sách của Mỹ đối với CHND Trung Hoa: chuyển từ ý định ban đầu xem xét khả năng thích ứng sang chính sách kiềm chế, bao vây, cô lập và không công nhận ngoại giao sau khi Bắc Kinh tham gia Chiến tranh Triều Tiên.
• Những nhân tố tác động:
  • Bối cảnh quốc tế phân cực Đông - Tây và các điểm nóng xung đột tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
  • Áp lực chính trị nội bộ nước Mỹ (sự tranh cãi gay gắt giữa Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa, ảnh hưởng của nhóm "China Lobby" ủng hộ Quốc dân Đảng).
  • Vai trò của các cá nhân lãnh đạo chủ chốt (H. Truman, D. Eisenhower, J.F. Dulles, R. Nixon, H. Kissinger, Tưởng Giới Thạch, Mao Trạch Đông, Chu Ân Lai).
  • Động thái chính sách và sức mạnh quân sự của CHND Trung Hoa.
  • Tình hình mâu thuẫn và sự rạn nứt trong quan hệ Xô - Trung từ cuối thập niên 1950.
  • Diễn biến nội tại về chính trị - kinh tế của Đài Loan dưới sự lãnh đạo của Quốc dân Đảng sau năm 1949.

Chương 3: Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan và diễn trình thực hiện (1949 - 1972)

Chương 3 là phần cốt lõi của luận án, tái hiện chi tiết chính sách của Mỹ qua 4 giai đoạn phát triển lịch sử:

Giai đoạn	Tên gọi chính sách	Mục tiêu và nội dung cốt lõi	Biện pháp thực thi và công cụ chủ yếu
1949 - 1950	Chính sách không can thiệp	Tránh bị lôi kéo vào nội chiến Trung Quốc; công bố Sách Trắng năm 1949; chờ đợi tình hình lắng dịu sau khi Quốc dân Đảng thất bại ở Đại lục.	Tạm dừng viện trợ quân sự quy mô lớn; tuyên bố Đài Loan không nằm trong vành đai phòng thủ chiến lược của Mỹ ở Tây Thái Bình Dương.
1950 - 1953	Chính sách trung lập hóa eo biển Đài Loan	Ngăn chặn quân đội CHND Trung Hoa tấn công Đài Loan, đồng thời kiềm chế Tưởng Giới Thạch tấn công Đại lục nhằm tránh một cuộc chiến tranh mở rộng tại châu Á.	Tổng thống Truman ra lệnh cho Hạm đội 7 tuần tra eo biển Đài Loan (ngày 27/6/1950); tái khởi động các chương trình viện trợ kinh tế và quân sự khẩn cấp; thành lập Phái bộ Cố vấn Quân sự (MAAG).
1953 - 1968	Chính sách bảo vệ và ủng hộ Đài Loan	Biến Đài Loan thành tiền đồn chống cộng vững chắc; duy trì tư cách đại diện duy nhất của Trung Quốc cho Đài Bắc tại Liên Hợp Quốc; ngăn chặn tối đa CHND Trung Hoa.	Ký Hiệp ước Phòng thủ chung Mỹ - Đài Loan (12/1954); Quốc hội Mỹ thông qua Nghị quyết Vịnh Đài Loan (1/1955); hỗ trợ quân sự trong khủng hoảng Kim Môn - Mã Tổ (1954 - 1955, 1958); viện trợ kinh tế 1951 - 1965 (hơn 1,4 tỷ USD) và viện trợ quân sự (trên 2,5 tỷ USD).
1969 - 1972	Tiếp tục ủng hộ Đài Loan kết hợp xích lại gần CHND Trung Hoa	Tìm kiếm giải pháp rút quân khỏi Chiến tranh Việt Nam; khai thác mâu thuẫn Trung - Xô; từng bước điều chỉnh cam kết với Đài Loan để đạt thỏa hiệp chiến lược với Bắc Kinh.	Thực thi Thuyết Nixon; giảm dần hiện diện quân sự trực tiếp tại Đài Loan; chuyển từ viện trợ quân sự sang bán vũ khí thương mại; đàm phán bí mật với Bắc Kinh và ký Thông cáo Thượng Hải (1972).

Về khía cạnh kinh tế và quân sự, chương 3 tổng hợp các bảng thống kê về viện trợ:

• Giai đoạn 1951 - 1953: Viện trợ kinh tế và quân sự khẩn cấp giúp Đài Loan ổn định tài chính, kiềm chế lạm phát phi mã và tái thiết nông nghiệp - công nghiệp cơ bản.
• Giai đoạn 1953 - 1965: Chương trình viện trợ kinh tế Mỹ cung cấp vốn, thiết bị, nguyên vật liệu và hỗ trợ cải cách ruộng đất, phát triển hạ tầng và công nghiệp thay thế nhập khẩu. Đến tháng 6/1965, khi kinh tế Đài Loan đạt tốc độ tăng trưởng cao và tự chủ ngân sách, Mỹ chính thức kết thúc viện trợ kinh tế.
• Viện trợ quân sự: Duy trì ở mức cao suốt thập niên 1950 và nửa đầu thập niên 1960 để hiện đại hóa lục quân, hải quân và không quân Đài Loan, trước khi chuyển đổi sang các hợp đồng thương mại quân sự sau năm 1965.

Chương 4: Nhận xét về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ 1949 đến 1972

Chương 4 tổng kết các đánh giá khoa học về chính sách:

• Hệ quả từ chính sách của Mỹ:
  • Về an ninh, quân sự và chính trị - ngoại giao: Đảm bảo sự tồn tại và an toàn của chính quyền Trung Hoa Dân quốc tại Đài Loan trước ưu thế quân sự của CHND Trung Hoa; ngăn ngừa nguy cơ bùng nổ chiến tranh tổng lực tại eo biển; giữ vững ghế ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cho Đài Bắc trong hơn hai thập kỷ (đến năm 1971).
  • Về kinh tế: Tạo nguồn tích lũy vốn ban đầu, kiềm chế lạm phát, hiện đại hóa hạ tầng, hỗ trợ kỹ thuật và mở cửa thị trường Mỹ cho hàng hóa Đài Loan, đặt nền tảng vững chắc cho quá trình công nghiệp hóa và tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của Đài Loan.
• Đặc điểm cơ bản của chính sách:
  • Tính linh hoạt và thực dụng: Chính sách luôn biến đổi theo tính toán lợi ích quốc gia của Mỹ, từ bỏ mặc (1949) sang bảo vệ toàn diện (1950 - 1968) và từng bước nới lỏng cam kết để bình thường hóa quan hệ với Bắc Kinh (1969 - 1972).
  • Mối quan hệ liên minh đặc biệt và không bình đẳng: Mỹ đóng vai trò người bảo trợ, vừa cung cấp an ninh vừa kiểm soát chặt chẽ các hoạt động quân sự của Tưởng Giới Thạch, ngăn cản kế hoạch "phản công Đại lục" khi không phục vụ lợi ích Mỹ.
  • Sự tương tác hữu cơ giữa chính sách đối với Đài Loan và chính sách đối với CHND Trung Hoa: Đài Loan là công cụ chiến lược phục vụ mục tiêu kiềm chế, cô lập hoặc làm đòn bẩy đàm phán của Mỹ với chính quyền Bắc Kinh.
  • Là một bộ phận khăng khít trong chiến lược toàn cầu chống cộng sản của Mỹ: Việc bảo vệ Đài Loan nằm trong hệ thống các hiệp ước an ninh song phương và đa phương (như NATO, ANZUS, SEATO, Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật).
• Tác động của chính sách:
  • Đối với nước Mỹ: Bảo vệ tuyến phòng thủ chiến lược ở Tây Thái Bình Dương, song cũng gây chia rẽ chính trị nội bộ và làm tăng nguy cơ đối đầu hạt nhân trực tiếp với Trung Quốc trong các cuộc khủng hoảng eo biển.
  • Đối với quan hệ Mỹ - CHND Trung Hoa: Tạo nên tình trạng đối đầu thù địch kéo dài hơn 20 năm, là rào cản lớn nhất ngăn cản việc thiết lập quan hệ ngoại giao song phương cho đến đầu thập niên 1970.
  • Đối với quan hệ hai bờ eo biển: Duy trì hiện trạng phân chia chính trị lâu dài giữa Đài Loan và Trung Quốc Đại lục.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đạt được những kết quả và đóng góp khoa học cụ thể sau:

1. Về mặt học thuật và lý luận: Luận án là công trình chuyên khảo lịch sử đầu tiên ở Việt Nam phân tích có hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong suốt giai đoạn 1949 - 1972, làm rõ bản chất, động cơ, cơ chế vận hành và sự biến chuyển của chính sách đối ngoại Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
2. Về mặt thực tiễn lịch sử: Luận án làm sáng tỏ các số liệu, tài liệu văn kiện ngoại giao gốc của Mỹ và nguồn tư liệu lịch sử từ các bên liên quan; chứng minh vai trò then chốt của viện trợ Mỹ đối với sự tồn tại chính trị và quá trình tái thiết, phát triển kinh tế của Đài Loan; đồng thời lý giải rõ ràng nguyên nhân dẫn đến bước ngoặt điều chỉnh chính sách của Washington năm 1972.
3. Kiến nghị và bài học kinh nghiệm: Từ việc tổng kết lịch sử quan hệ phức tạp giữa nước lớn (Mỹ) và vùng lãnh thổ đồng minh (Đài Loan) trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn (Mỹ - Trung - Xô), luận án cung cấp những bài học lịch sử hữu ích cho Việt Nam trong việc nhận diện bản chất quan hệ quốc tế, dự báo xu hướng vận động chính sách của các nước lớn, và hoạch định chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa trong bối cảnh an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương đương đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi nội dung kinh tế: Do tập trung chủ yếu vào việc phân tích tác động của các chương trình viện trợ của Mỹ đối với Đài Loan, luận án chỉ khảo sát sâu lĩnh vực kinh tế đến năm 1965 (thời điểm Mỹ chấm dứt viện trợ kinh tế trực tiếp), chưa đi sâu vào quan hệ thương mại và đầu tư song phương Mỹ - Đài Loan giai đoạn 1965 - 1972.
• Về nguồn tài liệu: Do điều kiện khách quan, tác giả chủ yếu tiếp cận các văn kiện đã được giải mật của Bộ Ngoại giao Mỹ và các công trình nghiên cứu đã xuất bản, chưa có điều kiện tiếp cận trực tiếp các tài liệu lưu trữ gốc chưa công bố từ phía chính quyền Đài Bắc và Bắc Kinh.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng nghiên cứu quan hệ kinh tế, thương mại và chuyển giao công nghệ giữa Mỹ và Đài Loan giai đoạn sau năm 1965.
• Nghiên cứu chính sách của Mỹ đối với Đài Loan giai đoạn từ sau năm 1972 đến nay, đặc biệt là việc thực thi Đạo luật Quan hệ Đài Loan (TRA) năm 1979 và mối quan hệ phức tạp trong cấu trúc an ninh khu vực thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên: Chuyên ngành Lịch sử thế giới, Quan hệ quốc tế, Lịch sử ngoại giao Mỹ, Khu vực học (nghiên cứu Đông Á, Trung Quốc, Đài Loan), sử dụng làm tài liệu học tập và nghiên cứu chuyên khảo về Chiến tranh Lạnh.
• Cán bộ nghiên cứu chiến lược và người làm chính sách đối ngoại: Cung cấp tư liệu lịch sử và khung phân tích thực tế về mối quan hệ tam giác Mỹ - Trung - Đài, giúp ích cho công tác theo dõi, dự báo các biến động an ninh - chính trị tại khu vực eo biển Đài Loan và biển Đông.
• Các phần đáng tham khảo nhất: Bức tranh phân kỳ chính sách chi tiết tại Chương 3; hệ thống dữ liệu về viện trợ kinh tế - quân sự của Mỹ cho Đài Loan; và các nhận định về tính chất thực dụng trong chính sách ngoại giao nước lớn tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Trong giai đoạn 1949 - 1950, trước khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ, chính quyền Tổng thống H. Truman đã thi hành chính sách gì đối với Đài Loan?
Trong giai đoạn từ cuối năm 1949 đến trước tháng 6/1950, chính phủ Mỹ áp dụng chính sách "không can thiệp". Bộ Ngoại giao Mỹ công bố Sách Trắng năm 1949 xác định thất bại của Quốc dân Đảng là do sự bất lực nội tại, tuyên bố không can dự quân sự để cứu Đài Loan và sẵn sàng chấp nhận khả năng CHND Trung Hoa giải phóng hòn đảo này.

2. Sự kiện nào là bước ngoặt quyết định khiến Mỹ đảo ngược chính sách và can thiệp bảo vệ eo biển Đài Loan?
Sự kiện bước ngoặt là việc cuộc Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ vào ngày 25/6/1950. Ngày 27/6/1950, Tổng thống H. Truman ra tuyên bố thay đổi lập trường, khẳng định tương lai Đài Loan là "chưa xác định" và ra lệnh cho Hạm đội 7 tiến vào eo biển Đài Loan để thực hiện chính sách "trung lập hóa", ngăn chặn xung đột quân sự giữa hai bờ eo biển.

3. Chương trình viện trợ kinh tế của Mỹ cho Đài Loan được triển khai trong giai đoạn nào và khi nào chính thức chấm dứt?
Chương trình viện trợ kinh tế của Mỹ dành cho Đài Loan được tái khởi động từ năm 1950 - 1951 và thực hiện liên tục cho đến ngày 30/6/1965. Mỹ chính thức ngừng viện trợ kinh tế vì nền kinh tế Đài Loan đã phục hồi vững chắc, đạt tỷ lệ tăng trưởng cao và có khả năng tự tích lũy phát triển độc lập mà không cần trợ cấp từ bên ngoài.

4. Hiệp ước Phòng thủ chung giữa Mỹ và Đài Loan được ký kết vào thời điểm nào và có ý nghĩa an ninh ra sao?
Hiệp ước Phòng thủ chung Mỹ - Đài Loan được ký kết vào tháng 12/1954 và có hiệu lực từ đầu năm 1955. Văn kiện này chính thức thể chế hóa liên minh quân sự song phương, đặt Đài Loan dưới chiếc ô bảo hộ an ninh của Mỹ, buộc Mỹ phải can thiệp nếu Đài Loan bị tấn công, đồng thời trao cho Washington quyền kiểm soát các hành động quân sự của chính quyền Đài Bắc.

5. Sự kiện ngoại giao nào năm 1972 đã làm thay đổi căn bản chính sách của Mỹ đối với Đài Loan?
Đó là chuyến thăm chính thức CHND Trung Hoa của Tổng thống Richard Nixon và việc hai bên ký kết Thông cáo chung Thượng Hải vào tháng 2/1972. Sự kiện này mở đầu tiến trình bình thường hóa quan hệ Mỹ - Trung, trong đó Mỹ thừa nhận nguyên tắc chỉ có một nước Trung Quốc và Đài Loan là một phần của Trung Quốc, dẫn đến việc Mỹ từng bước thu hẹp cam kết quân sự và ngoại giao chính thức với Đài Bắc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Hạnh Lợi là một công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, phục dựng toàn diện tiến trình hoạch định và thực thi chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong giai đoạn 1949 - 1972. Qua việc phân loại 4 giai đoạn phát triển chính sách gắn liền với bối cảnh Chiến tranh Lạnh và phân tích các trụ cột an ninh, kinh tế, ngoại giao, luận án đã làm rõ tính linh hoạt, thực dụng và bản chất phục vụ lợi ích toàn cầu của chiến lược ngoại giao Mỹ. Công trình đóng góp nguồn tư liệu khoa học xác thực và góc nhìn học thuật khách quan, bổ sung khoảng trống nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề Chương 2: Cơ sở hoạch định và những nhân tố tác động đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan (1949 - 1972) Chương 3: Chính sách của Mỹ đối với Đài Loan và diễn trình thực hiện (1949 - 1972) Chương 4: Nhận xét về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan từ 1949 đến 1972 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1. Những công trình nghiên cứu đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan Cho đến nay, vấn đề chính sách đối ngoại của Mỹ đối với Đài Loan đã được nhiều học giả trên thế giới nghiên cứu ở một số lĩnh vực, trong một số giai đoạn nhất định, nhưng chủ yếu trong mối quan hệ với CHND Trung Hoa. Đáng chú ý có cuốn ―Ideology in U. Foreign Policy: Case Studies in U.

China Policy‖ của Jie Chen, xuất bản năm 1992 [77]. Trong công trình này tác giả đã tập trung phân tích về hệ tư tưởng trong chính sách đối ngoại của Mỹ, lấy chính sách đối với Trung Quốc làm ví dụ. Trong đó, vấn đề Đài Loan là một trong những vấn đề quan trọng trong chính sách của Mỹ ở Đông Á. Là người Trung Quốc nhưng học tập và làm việc tại Mỹ, từng là nhà phân tích chính sách trong Hội đồng Nhà nước, nước CHND Trung Hoa từ năm 1982 đến năm 1985, nên Jie Chen đã đánh giá vấn đề từ quan điểm của cả hai phía.

Điều này ít nhiều sẽ khiến cho quan điểm về Đài Loan của tác giả sẽ có nhiều điểm khác biệt so với các học giả Trung Quốc khác. Công trình thứ hai đề cập sâu hơn về chính sách của Mỹ đối với Đài Loan là cuốn ―U. China policy and the problem of Taiwan‖, của tác giả William M. Trong công trình, tác giả W.

Bueler đã đi vào phân tích nhiều vấn đề liên quan đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan như: vị trí của Đài Loan, nhân tố Trung Quốc trong chính sách của Mỹ đối Đài Loan và quan hệ Mỹ - Đài Loan… Theo tác giả, kể từ sau khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ, Đài Loan chiếm vị trí quan trọng trong chính sách của Mỹ tại châu Á, bởi Đài Loan liên quan chặt chẽ đến chính sách của Mỹ đối với CHND Trung Hoa. Ngược lại, một trong những vấn đề quan trọng ảnh hưởng đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan chính là việc Mỹ không có thiện cảm đối với chính quyền Bắc Kinh. Do vậy, trong khi chính quyền Bắc Kinh và chính quyền Đài Bắc đụng đầu tại eo biển Đài Loan, Mỹ đã có những chính sách nhằm phục vụ cho ý đồ chính trị của mình. Bên cạnh đó, tác giả đã đề cập đến việc hoạch định và chính sách của Mỹ đối với Đài Loan.

Bueler, trong vấn đề Đài Loan Mỹ có thể có sự lựa chọn như: Tiếp tục công nhận chế độ Quốc dân Đảng là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc; cho phép Bắc Kinh tiếp nhận hòn đảo này; hoặc hướng tới giải pháp sẽ công nhận Chính phủ Bắc Kinh là của Trung Quốc Đại lục, Đài Loan do người Đài Loan nắm giữ [73; tr. Suốt từ năm 1949 đến 1972, liên quan đến vấn đề Đài Loan, Chính phủ Mỹ liên tục có những thay đổi chính sách đối với Trung Quốc nhằm phục vụ tối đa lợi 8 ích của Mỹ ở châu Á - Thái Bình Dương, cũng như cho chiến lược toàn cầu của Mỹ. Trong công trình nghiên cứu của mình, W. Bueler cũng đã đề cập đến những lí do ảnh hưởng đến sự thay đổi chính sách của các Tổng thống Mỹ đối với Đài Loan như vấn đề áp lực trong nước, vấn đề chính sách đối với chính quyền Bắc Kinh, hay vấn đề các đảo Kim Môn1 và Mã Tổ2.

Tác giả cho rằng ―Những áp lực mà John F. Kennedy phải đối mặt sẽ khiến ông gặp khó khăn trong việc áp dụng một chính sách mới đối với Trung Quốc và Đài Loan ngay cả khi lí trí ông tin chắc rằng sự thay đổi trong chính sách của Mỹ là điều cần thiết‖… [73; tr. Một nội dung khác cũng được W. Bueler khai thác và trình bày trong phần cuối của công trình này, đó là thái độ của Trung Quốc đối với chính sách của Mỹ tại Đài Loan.

Chính phủ Trung Quốc luôn khẳng định quan điểm: Đài Loan là của Trung Quốc, vấn đề Đài Loan là vấn đề nội bộ Trung Quốc… Do vậy, Trung Quốc hoàn toàn không chấp nhận việc Mỹ coi Quốc dân Đảng là chính quyền hợp pháp đại diện cho Trung Quốc. Tác giả cho rằng đây cũng chính là nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan. Cũng đề cập đến chính sách của Mỹ tại Đài Loan, nhà nghiên cứu Øystein Tunsjø trong cuốn ―US Taiwan Policy: Constructing the Triangle‖ [112] đã phân tích chính sách của Mỹ ở Đài Loan trong tam giác quan hệ Mỹ - Đài Loan - CHND Trung Hoa. Trong công trình này, tác giả cuốn sách đã cố gắng giúp độc giả hiểu rõ căn nguyên, nguồn gốc của vấn đề Đài Loan trong chính sách của Mỹ và trong mối quan hệ với Trung Quốc.

Đây là vấn đề rất phức tạp bởi vốn dĩ ―Đài Loan vẫn luôn xem mình là một quốc gia độc lập, trong khi Trung Quốc lại xem Đài Loan chỉ là một tỉnh li khai của họ. Vì vậy, Trung Quốc đã đe dọa sử dụng vũ lực nếu Đài Loan phát triển theo hướng độc lập chính thức‖ [112; tr. Trên cơ sở quan điểm của các nhà nghiên cứu khác, tác giả đã phân tích vấn đề Đài Loan trong chính sách của Mỹ với một quan điểm khá khách quan. Theo đó, Øystein Tunsjø tiếp tục xác nhận sự tồn tại của Đài Loan dưới 4 trạng thái kể từ năm 1949, gồm: Đài Loan là đại diện cho toàn Trung Quốc; Đài Loan tồn tại 1 Kim Môn (phương Tây gọi là Quemoy) là một quần đảo bao gồm các đảo: đảo chính Kim Môn (Đại Kim Môn), Liệt tự (Tiểu Kim Môn), Đại Đảm, Nhị Đảm, Sư tự, Mãnh Hổ tự, Thảo tự, Hậu tự, Đông Đĩnh, Phục Hưng và 12 đảo lớn nhỏ khác, tổng diện tích là 151,656 km².

Quần đảo Kim Môn nằm dưới quyền kiểm soát của Trung Hoa Dân quốc (Đài Loan). Về mặt hành chính, các đảo này hợp thành huyện Kim Môn của tỉnh Phúc Kiến (Đài Loan). Kim Môn nằm ở ngoài cửa sông Cửu Long (Trung Quốc), trông ra cửa vịnh Hạ Môn, chỉ cách Giác tự do Trung Quốc Đại lục kiểm soát gần 1,8 km, cách đảo Đài Loan 210 km. 2 Quần đảo Mã Tổ (phương Tây gọi là Matsu) là một quần đảo nhỏ gồm 19 hòn đảo nằm gần vùng duyên hải tỉnh Phúc Kiến, và thuộc phía bắc của eo biển Đài Loan được tổ chức về mặt hành chính như là huyện Liên Giangthuộc tỉnh Phúc Kiến (Đài Loan).

Quần đảo Mã Tổ nằm cách đảo Đài Loan 114 hải lý, cách Kim Môn 152 hải lý, cách cửa sông Mân khoảng 54 hải lý, cách duyên hải Phúc Kiến khoảng hơn 10 hải lý. Diện tích đất liền của quần đảo là 29,52 km². CHND Trung Hoa quy thuộc quần đảo Mã Tổ thành hương Mã Tổ của huyện Liên Giang, song trên thực tế chưa từng kiểm soát các đảo này. 9 trong tình trạng ―không xác định‖; Đài Loan độc lập và Đài Loan ―xác định‖.

Từ nhận thức này, ông đã cố gắng đi sâu phân tích những vấn đề xoay quanh việc Mỹ thay đổi chính sách đối với Đài Loan kể từ Chiến tranh Triều Tiên (chương 2). Trong đó, Øystein Tunsjø đã có những đánh giá cụ thể về chính sách sử dụng quân sự để bảo vệ Đài Loan của Tổng thống H. Truman kể từ tháng 6/1950. Đặc biệt, trong công trình này, Øystein Tunsjø đã đề cập đến việc trung lập hóa eo biển Đài Loan dưới thời kỳ Tổng thống Truman.

Tác giả đã lí giải nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi đột ngột trong chính sách của Mỹ kể từ khi Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ, nhất là lí do vì sao Tổng thống Truman có thể tìm kiếm được sự đồng thuận từ Bộ Ngoại giao trong việc trung lập hóa eo biển Đài Loan [112; tr. Từ đó, ông đã nhấn mạnh những lợi ích mà Mỹ sẽ có được trong việc chuyển hướng chính sách ở Đài Loan. Ngoài sự chuyển hướng chính sách vào năm 1950, Mỹ cũng có một bước ngoặt lớn nữa trong chính sách đối với Đài Loan được Øystein Tunsjø đề cập đến trong công trình này là sự thay đổi của chính quyền R. Nixon kể từ năm 1969.

Với những tính toán lợi ích mới, sau khi lên nắm quyền, Tổng thống R. Nixon đã có những động thái trong việc cải thiện mối quan hệ với CHND Trung Hoa. Tác giả cho rằng sự thay đổi này mang tính chiến lược vì nó có thể ảnh hướng đến lợi ích của nước Mỹ nhưng về lâu dài thì đây là xu hướng không thể tránh được. Tuy nhiên, quan hệ Mỹ - Trung có bước cải thiện lại khiến cho nó mâu thuẫn với chính sách của Mỹ đối với Đài Loan, nhất là khi Mỹ tỏ ra tuân thủ với nguyên tắc ―Một Trung Quốc‖ trong những năm 1971-1972.

Tác giả đã luận giải về vấn đề này trong chương 4 của công trình nghiên cứu. Trong đó, ông thể hiện rõ quan điểm của Tổng thống Nixon về vấn đề Đài Loan: Mỹ sẽ rút quân khỏi Đài Loan; Đài Loan là một phần lãnh thổ của Trung Quốc [112 ; tr. Một công trình khác đề cập đến chính sách của Mỹ đối với Đài Loan giai đoạn 1950 - 1955, cuốn: Criss and Commitment: United States Policy Toward Taiwan, 1950-1955 [64] của Robert Accinelli, Giáo sư Sử học Trường Đại học Toronto- Canada. Cuốn sách đã phân tích về các cam kết chính trị, quân sự giữa Mỹ và Đài Loan cũng như chính sách của Mỹ đối với Đài Loan trong nửa đầu những năm 50 của thế kỷ XX.

Những vấn đề mà Giáo sư đã đề cập bao gồm: Thứ nhất, kể từ khi Quốc dân Đảng dời đến Đài Loan, giữa Đài Loan và Trung Quốc đã xảy ra những xung đột. Trong tình hình đó, Mỹ luôn đóng vai trò trung tâm trong việc tìm ra giải pháp hòa bình để giải quyết xung đột hai bên và tìm ra giải pháp cho vấn đề Đài Loan. Accinelli đã khéo léo làm rõ được cách mà nước Mỹ thực hiện để giúp Đài Loan chống lại sự tấn công của Trung Quốc trong nửa đầu những năm 50. Cũng theo Giáo sư, mối quan hệ Mỹ - Trung bị chia rẽ 10 trước hết chính là vì mối quan hệ giữa Mỹ và Đài Loan và sau đó là vì một loạt các sự kiện diễn ra ở châu Á trong thời gian trên.