Luận án tiến sĩ về thực thi chính sách an toàn vĩ mô trong hệ thống tài chính Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực thi chính sách an toàn vĩ mô đối với hệ thống tài chính việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế tại

• Tác giả: Nguyễn Trung Hậu
• Người hướng dẫn: Phạm Thị Hoàng Anh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Chính Sách An Toàn Vĩ Mô Đối Với Hệ Thống Tài Chính Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• LỜI MỞ ĐẦU
• TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• CÁC NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ
• CÁC NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC
• KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• VỀ MẶT LÝ LUẬN
• VỀ MẶT THỰC TIỄN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.1.1. KHÁI NIỆM ỔN ĐỊNH TÀI CHÍNH VÀ CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.1.2. MỤC TIÊU CỦA CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.1.3. CÔNG CỤ CỦA CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.1.4. MỐI TƯƠNG TÁC GIỮA CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ VỚI CÁC CHÍNH SÁCH VĨ MÔ KHÁC
• 1.1.4.1. Tương tác giữa chính sách an toàn vĩ mô và chính sách an toàn vi mô
• 1.1.4.2. Tương tác giữa chính sách an toàn vĩ mô và chính sách tiền tệ
• 1.1.4.3. Tương tác giữa chính sách an toàn vĩ mô và chính sách tài khóa
• 1.1.4.4. Tương tác giữa chính sách an toàn vĩ mô và chính sách cạnh tranh
• 1.1.4.5. Tương tác giữa chính sách an toàn vĩ mô và chính sách quản lý, giải quyết khủng hoảng
• 1.2. THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.2.1. KHUNG THỂ CHẾ VÀ MÔ HÌNH CƠ CẤU TỔ CHỨC
• 1.2.1.1. Khung thể chế
• 1.2.1.2. Mô hình cơ cấu tổ chức
• 1.2.2. GIÁM SÁT AN TOÀN VĨ MÔ VÀ NHẬN DIỆN RỦI RO HỆ THỐNG
• 1.2.2.1. Khái niệm rủi ro hệ thống
• 1.2.2.2. Giám sát an toàn vĩ mô và nhận diện rủi ro hệ thống thông qua bộ chỉ số an toàn vĩ mô
• 1.2.3. LỰA CHỌN, SỬ DỤNG CÔNG CỤ AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.2.3.1. Tiêu thức xác định công cụ an toàn vĩ mô
• 1.2.3.2. Xác định khoảng thời gian phù hợp để đưa vào sử dụng hoặc loại bỏ các công cụ điều hành an toàn vĩ mô
• 1.2.4. ĐÁNH GIÁ VÀ HIỆU CHỈNH CÔNG CỤ AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.2.5. THEO DÕI, GIÁM SÁT KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ
• 1.2.6. XÁC ĐỊNH VÀ XỬ LÝ KHOẢNG TRỐNG DỮ LIỆU
• 1.3. HIỆU LỰC THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.3.1. QUAN ĐIỂM VÀ TIÊU CHÍ ĐO LƯỜNG HIỆU LỰC THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.3.1.1. Quan điểm về hiệu lực thực thi chính sách an toàn vĩ mô
• 1.3.1.2. Tiêu chí đo lường hiệu lực thực thi chính sách an toàn vĩ mô
• 1.3.2. CƠ CHẾ TRUYỀN DẪN CỦA CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.3.2.1. Cơ chế truyền dẫn của các công cụ liên quan đến vốn
• 1.3.2.2. Cơ chế truyền dẫn của các công cụ liên quan đến tín dụng
• 1.3.2.3. Cơ chế truyền dẫn của các công cụ đảm bảo thanh khoản
• 1.3.3. PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH LƯỢNG ĐÁNH GIÁ HIỆU LỰC CỦA CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.3.3.1. Phương pháp kiểm định sức chịu đựng (stress test)
• 1.3.3.2. Phương pháp cảnh báo sớm (EWS)
• 1.3.3.3. Phương pháp sử dụng mô hình hồi quy
• 1.3.4. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU LỰC CỦA CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH
• 2.1. KINH NGHIỆM THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ CỦA MALAYSIA
• 2.1.1. VỀ KHUNG THỂ CHẾ
• 2.1.1.1. Khuôn khổ pháp lý
• 2.1.1.2. Mô hình, cơ cấu tổ chức và cơ chế phối hợp
• 2.1.1.3. Quy trình ra quyết định và trách nhiệm giải trình
• 2.1.2. VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 2.2. KINH NGHIỆM THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ CỦA HÀN QUỐC
• 2.2.1. VỀ KHUNG THỂ CHẾ
• 2.2.1.1. Khuôn khổ pháp lý
• 2.2.1.2. Mô hình, cơ cấu tổ chức và cơ chế phối hợp
• 2.2.1.3. Quy trình ra quyết định và trách nhiệm giải trình
• 2.2.2. VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 2.3. KINH NGHIỆM THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ CỦA TRUNG QUỐC
• 2.3.1. VỀ KHUNG THỂ CHẾ
• 2.3.1.1. Khuôn khổ pháp lý
• 2.3.1.2. Mô hình, cơ cấu tổ chức và cơ chế phối hợp
• 2.3.1.3. Quy trình ra quyết định và trách nhiệm giải trình
• 2.3.2. VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 2.4. BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 3.1. KHUNG THỂ CHẾ CHO THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 3.2. THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 3.2.1. GIÁM SÁT AN TOÀN VĨ MÔ VÀ NHẬN DIỆN RỦI RO HỆ THỐNG
• 3.2.1.1. Giám sát an toàn vĩ mô và nhận diện rủi ro hệ thống thông qua bộ chỉ số an toàn vĩ mô
• 3.2.1.2. Giám sát an toàn vĩ mô và nhận diện rủi ro hệ thống dựa trên phương pháp định lượng
• 3.2.2. LỰA CHỌN, SỬ DỤNG CÔNG CỤ AN TOÀN VĨ MÔ
• 3.2.3. ĐÁNH GIÁ HIỆU LỰC VÀ HIỆU CHỈNH CÔNG CỤ AN TOÀN VĨ MÔ
• 3.2.4. THEO DÕI, GIÁM SÁT KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ
• 3.2.5. XÁC ĐỊNH VÀ XỬ LÝ KHOẢNG TRỐNG DỮ LIỆU
• 3.3. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 3.3.1. Nguyên nhân khách quan
• 3.3.2. Nguyên nhân chủ quan
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ HIỆU LỰC THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 4.1. ĐÁNH GIÁ ĐỊNH TÍNH VỀ HIỆU LỰC THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 4.2. KHUNG ĐÁNH GIÁ ĐỊNH LƯỢNG VỀ HIỆU LỰC THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 4.2.1. MÔ HÌNH ĐỊNH LƯỢNG ĐÁNH GIÁ HIỆU LỰC THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 4.2.2. MÔ TẢ DỮ LIỆU CỦA MÔ HÌNH ĐỊNH LƯỢNG
• 4.3. KẾT QUẢ THU ĐƯỢC TỪ MÔ HÌNH ĐỊNH LƯỢNG
• 4.3.1. MÔ HÌNH CHỈ CÓ CÁC NHÂN TỐ VĨ MÔ
• 4.3.1.1. Đối với tất cả ngân hàng
• 4.3.1.2. Đối với các ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống (DSIB)
• 4.3.1.3. Đối với các ngân hàng còn lại
• 4.3.2. MÔ HÌNH CHỈ CÓ NHÂN TỐ VI MÔ
• 4.3.2.1. Đối với toàn bộ ngân hàng
• 4.3.2.2. Đối với các ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống (DSIB)
• 4.3.2.3. Đối với các ngân hàng còn lại
• 4.3.3. MÔ HÌNH GỒM HAI NHÓM NHÂN TỐ VĨ MÔ VÀ VI MÔ
• 4.3.3.1. Đối với tất cả ngân hàng
• 4.3.3.2. Đối với các ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống (SDIB)
• 4.3.3.3. Đối với các ngân hàng còn lại
• 4.4. NHỮNG PHÁT HIỆN TỪ KẾT QUẢ CỦA MÔ HÌNH ĐỊNH LƯỢNG
• 4.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH NHẰM NÂNG CAO HIỆU LỰC THỰC THI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ ĐỐI VỚI HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM
• 5.1. ĐỊNH HƯỚNG ĐỐI VỚI CHÍNH SÁCH AN TOÀN VĨ MÔ
• 5.2. KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. NHÓM KHUYẾN NGHỊ VỀ THỂ CHẾ
• 5.2.2. NHÓM KHUYẾN NGHỊ VỀ MỤC TIÊU VÀ CƠ CHẾ PHỐI HỢP
• 5.2.3. NHÓM KHUYẾN NGHỊ VỀ XỬ LÝ KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ VÀ KHOẢNG TRỐNG DỮ LIỆU
• 5.2.4. NHÓM KHUYẾN NGHỊ KHÁC
• 5.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chính sách an toàn vĩ mô

Chính sách an toàn vĩ mô là một phần quan trọng trong việc quản lý hệ thống tài chính, nhằm đảm bảo sự ổn định và an toàn cho toàn bộ hệ thống. Chính sách này không chỉ tập trung vào từng định chế tài chính mà còn xem xét các yếu tố vĩ mô có thể ảnh hưởng đến sự ổn định tài chính. Theo đó, chính sách tài chính và chính sách tiền tệ cần được phối hợp chặt chẽ để đạt được mục tiêu chung. Việc thực thi chính sách an toàn vĩ mô giúp phát hiện và ngăn ngừa các rủi ro tiềm ẩn, từ đó bảo vệ hệ thống tài chính khỏi những cú sốc lớn. Như một nghiên cứu đã chỉ ra, "Việc giám sát an toàn vĩ mô là cần thiết để đảm bảo rằng các định chế tài chính có đủ vốn và thanh khoản để đối mặt với các cú sốc của hệ thống tài chính."

1.1. Khái niệm và mục tiêu

Khái niệm ổn định tài chính được định nghĩa là trạng thái mà trong đó hệ thống tài chính có khả năng hoạt động hiệu quả, không bị ảnh hưởng bởi các cú sốc bên ngoài. Mục tiêu của chính sách an toàn vĩ mô là giảm thiểu rủi ro hệ thống, bảo vệ nền kinh tế khỏi những khủng hoảng tài chính. Chính sách này không chỉ giúp duy trì tăng trưởng kinh tế mà còn đảm bảo rằng các định chế tài chính có thể hoạt động một cách an toàn và hiệu quả. Theo đó, việc thực hiện các công cụ như quản lý rủi ro và bảo vệ hệ thống tài chính là rất quan trọng để đạt được mục tiêu này.

II. Các công cụ của chính sách an toàn vĩ mô

Chính sách an toàn vĩ mô sử dụng nhiều công cụ khác nhau để quản lý và giám sát hệ thống tài chính. Các công cụ này bao gồm quy định về vốn, tiêu chuẩn thanh khoản, và quản lý rủi ro. Việc áp dụng các công cụ này giúp các cơ quan quản lý có thể theo dõi và điều chỉnh các yếu tố có thể gây ra rủi ro cho hệ thống tài chính. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, "Các công cụ an toàn vĩ mô cần được thiết kế để phù hợp với đặc điểm của từng nền kinh tế, nhằm đảm bảo hiệu quả trong việc giảm thiểu rủi ro." Sự linh hoạt trong việc áp dụng các công cụ này là rất quan trọng để đối phó với các tình huống khác nhau trong môi trường kinh tế.

2.1. Quy định về vốn

Quy định về vốn là một trong những công cụ chính của chính sách an toàn vĩ mô. Các quy định này yêu cầu các ngân hàng phải duy trì một tỷ lệ vốn tối thiểu để đảm bảo khả năng thanh toán và giảm thiểu rủi ro. Việc thực hiện quy định này không chỉ giúp bảo vệ các ngân hàng khỏi các cú sốc tài chính mà còn tạo ra sự ổn định cho toàn bộ hệ thống tài chính. Theo một nghiên cứu, "Việc duy trì tỷ lệ vốn tối thiểu là cần thiết để đảm bảo rằng các ngân hàng có thể hoạt động một cách an toàn và hiệu quả trong mọi tình huống."

III. Đánh giá hiệu lực thực thi chính sách

Đánh giá hiệu lực thực thi chính sách an toàn vĩ mô là một phần quan trọng trong việc đảm bảo rằng các công cụ và quy định đang được áp dụng một cách hiệu quả. Việc theo dõi và giám sát các chỉ số an toàn vĩ mô giúp các cơ quan quản lý có thể phát hiện sớm các rủi ro tiềm ẩn. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, "Việc đánh giá hiệu lực thực thi chính sách an toàn vĩ mô cần phải dựa trên các chỉ số cụ thể và có thể đo lường được." Điều này không chỉ giúp cải thiện chính sách mà còn tạo ra một môi trường tài chính an toàn hơn cho tất cả các bên liên quan.

3.1. Các chỉ số đánh giá

Các chỉ số đánh giá hiệu lực thực thi chính sách an toàn vĩ mô bao gồm tỷ lệ vốn, tỷ lệ thanh khoản và các chỉ số rủi ro khác. Những chỉ số này giúp các cơ quan quản lý có cái nhìn tổng quan về tình hình tài chính của các định chế và khả năng đối phó với các cú sốc. Theo một nghiên cứu, "Việc sử dụng các chỉ số này là cần thiết để đảm bảo rằng các định chế tài chính có thể hoạt động một cách an toàn và hiệu quả trong mọi tình huống."

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển của hệ thống tài chính toàn cầu và Việt Nam sau cuộc đại khủng hoảng tài chính năm 2008 đã chứng minh một chân lý mang tính bước ngoặt: sự an toàn và lành mạnh của từng định chế tài chính riêng lẻ (microprudential soundness) không đồng nghĩa với sự ổn định của toàn bộ hệ thống tài chính. Tại Việt Nam, quá trình tự do hóa tài chính, hội nhập quốc tế cùng sự gia tăng nhanh chóng về quy mô đã hình thành các cấu trúc tài chính phức tạp, đan xen giữa ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và các tập đoàn kinh tế. Thực trạng sở hữu chéo phức tạp, sự bùng nổ tín dụng bất động sản và các cú sốc vĩ mô đặt hệ thống tài chính trước những rủi ro mang tính hệ thống (systemic risk). Tuy nhiên, khuôn khổ điều hành truyền thống vẫn chủ yếu dựa trên giám sát tuân thủ vi mô, thiếu vắng cơ chế can thiệp nghịch chu kỳ và giám sát từ trên xuống (top-down surveillance).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ việc thiếu một khung lý thuyết và thực chứng toàn diện về thực thi chính sách an toàn vĩ mô (macroprudential policy) phù hợp với một nền kinh tế chuyển đổi có thị trường tài chính dựa chủ yếu vào hệ thống ngân hàng (bank-based financial system) như Việt Nam. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế như Borio (2003, 2011), Crockett (2000), Brunnermeier và cộng sự (2009), Claessens và Habermeier (2013) đã đặt nền móng lý luận, việc kiểm định hiệu lực định lượng của các công cụ an toàn vĩ mô, cơ chế truyền dẫn và sự phân hóa tác động giữa nhóm ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống trong nước (Domestic Systemically Important Banks - DSIBs) với các ngân hàng còn lại vẫn chưa được giải quyết thấu đáo trong các công trình nghiên cứu nội địa trước đó (như Tô Ngọc Hưng, 2014; Hà Huy Tuấn, 2013; Bùi Quang Tín, 2015).

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định các giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Cơ sở lý luận và thông lệ quốc tế về khung thể chế, bộ công cụ và cơ chế truyền dẫn của chính sách an toàn vĩ mô được định hình như thế nào?
• RQ2: Thực trạng khuôn khổ pháp lý, công tác giám sát rủi ro hệ thống và việc vận hành các công cụ an toàn vĩ mô tại Việt Nam giai đoạn 2008–2018 diễn ra như thế nào?
• RQ3: Hiệu lực thực thi của các công cụ an toàn vĩ mô tác động như thế nào đến tăng trưởng tín dụng và sự ổn định hệ thống tài chính khi kiểm soát đồng thời các nhân tố vĩ mô và vi mô?
• RQ4: Mô hình thể chế và lộ trình chính sách nào là tối ưu nhằm nâng cao hiệu lực an toàn vĩ mô tại Việt Nam đến năm 2030?

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự tích hợp của Thuyết Rủi ro hệ thống (Systemic Risk Theory), Lý thuyết Ngoại ứng tiêu cực và Thất bại thị trường (Market Failure & Negative Externalities), Thuyết Tính thuận chu kỳ tài chính (Financial Procyclicality Theory) và Thuyết Ổn định tài chính hiện đại. Luận án tạo ra đóng góp đột phá khi thiết lập mô hình hồi quy bảng dữ liệu theo quý (quarterly panel data) giai đoạn 2008–2018 phân tách rõ rệt tác động trên nhóm DSIBs và nhóm phi DSIBs, đồng thời đề xuất Bộ chỉ số an toàn vĩ mô (Macroprudential Indicators - MPIs) gồm 68 chỉ số chuyên sâu cho Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy lịch sử phát triển của chính sách an toàn vĩ mô trải qua các giai đoạn chuyển dịch mô thức căn bản. Thuật ngữ "an toàn vĩ mô" xuất hiện lần đầu vào cuối thập niên 1970 trong biên bản của Ủy ban Cook (tiền thân BCBS) và Ngân hàng Trung ương Anh (Clement, 2010; Maes, 2009), sau đó được BIS (1986) và Andrew Crockett (2000) nâng tầm thành một định hướng tiếp cận toàn hệ thống. Theo định nghĩa chuẩn hóa của Hội đồng Ổn định Tài chính (FSB), Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) (2011), "chính sách an toàn vĩ mô được hiểu là chính sách sử dụng các công cụ an toàn để hạn chế các rủi ro đối với tổng thể hệ thống tài chính nhằm giảm thiểu khả năng đổ vỡ của hệ thống tài chính mà có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với nền kinh tế thực".

Các cuộc tranh luận học thuật lớn trên thế giới xoay quanh hai trường phái đối nghịch:

• Trường phái thứ nhất (Allen và Wood, 2006; Padoa-Schioppa, 2003) tiếp cận ổn định tài chính dựa trên khả năng chống chịu của hệ thống trước các cú sốc ngoại sinh từ môi trường kinh tế vĩ mô.
• Trường phái thứ hai (Schinasi, 2004; Borio và Drehmann, 2009a; Brunnermeier và cộng sự, 2009) nhấn mạnh bản chất nội sinh của rủi ro tài chính, cho rằng sự tích tụ rủi ro diễn ra mạnh mẽ nhất trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng thuận lợi (booms) và hệ thống tài chính tự khuếch đại chu kỳ thông qua các vòng xoáy đòn bẩy và định giá tài sản thế chấp.

Về hiệu lực của các công cụ, Jimenez và Saurina (2006) cùng Ferandez (2000) chứng minh trích lập dự phòng động (dynamic provisioning) giúp san phẳng chu kỳ tín dụng tại Tây Ban Nha. Gauthier và cộng sự (2010, 2012) tại NHTW Canada chỉ ra việc phân bổ vốn an toàn vĩ mô làm giảm xác suất khủng hoảng hệ thống xuống 25%. Akinci và Olmstead-Rumsey (2018), Cerutti và cộng sự (2017a) cùng Cizel và cộng sự (2016) chứng minh việc siết chặt trần tỷ lệ cho vay trên giá trị tài sản bảo đảm (LTV) và tỷ lệ nợ trên thu nhập (DTI) giúp tăng trưởng tín dụng giảm 7,7 điểm phần trăm sau 2 năm thực thi. Ngược lại, tính hiệu quả của công cụ thanh khoản và tỷ lệ dự trữ bắt buộc vẫn tồn tại bất đồng khi Lim và cộng sự (2011) cho thấy tác động tích cực, trong khi Bruno và cộng sự (2016) cùng Kuttner và Shim (2016) nhận thấy tác động không đáng kể.

So sánh với các nghiên cứu điển hình quốc tế:

• Mô hình Malaysia: Bank Negara Malaysia (BNM) vận hành Ủy ban Điều hành Ổn định Tài chính (Financial Stability Executive Committee) tích hợp toàn diện trong NHTW, kiểm soát chặt chẽ rủi ro liên thông ngân hàng Hồi giáo và tài chính thông thường.
• Mô hình Hàn Quốc: Bank of Korea (BOK) phối hợp chặt chẽ với Financial Services Commission (FSC) và Financial Supervisory Service (FSS) thông qua hệ thống chia sẻ dữ liệu bắt buộc nhằm dập tắt bong bóng bất động sản và khủng hoảng thẻ tín dụng (IMF, 2004).

Luận án định vị chính xác khoảng trống tại Việt Nam: chuyển dịch từ các phân tích định tính đơn thuần của các tác giả trong nước trước đây sang việc lượng hóa toàn diện cơ chế điều hành an toàn vĩ mô, xây dựng ma trận phối hợp giữa chính sách an toàn vĩ mô, chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa trong điều kiện thị trường tài chính có độ mở cao.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng sâu sắc Lý thuyết Sai lầm về hợp thể (Fallacy of Composition) trong hệ thống tài chính do Andrew Crockett (2000) và Claudio Borio (2003, 2011) khởi xướng. Luận án làm sáng tỏ luận điểm rằng hành vi tối ưu hóa an toàn của từng ngân hàng thương mại riêng lẻ theo quy định an toàn vi mô (như thanh lý tài sản bảo đảm khi giá giảm hoặc thu hẹp tín dụng đồng loạt) sẽ tạo ra ngoại ứng tiêu cực (negative externalities), dẫn đến sụp đổ thanh khoản thị trường và khuếch đại rủi ro hệ thống.

Công trình đóng góp vào khung lý thuyết điều hành vĩ mô thông qua việc xây dựng mô hình cân bằng tương tác giữa ba trụ cột "kiềng ba chân": Chính sách tiền tệ (ổn định giá trị tiền tệ và kiểm soát lạm phát) – Chính sách tài khóa (phân bổ nguồn lực và điều tiết tổng cầu) – Chính sách an toàn vĩ mô (ổn định hệ thống tài chính và kiểm soát rủi ro hệ thống theo hai chiều không gian và thời gian). Luận án khẳng định sự dịch chuyển mô thức (paradigm shift) từ giám sát tuân thủ thụ động sang giám sát thận trọng chủ động nghịch chu kỳ dựa trên quản trị rủi ro toàn diện.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đồng thời 3 trường phái lý thuyết: Lý thuyết Cấu trúc Chu kỳ Tài chính (Financial Cycle Theory), Lý thuyết Trung gian Tài chính & Ngân hàng Ngầm (Shadow Banking & Interconnectedness Theory), và Lý thuyết Truyền dẫn Chính sách (Transmission Mechanism Theory).

Khung phân tích phân tách rủi ro hệ thống thành 2 chiều kích độc lập nhưng tương hỗ:

1. Chiều thời gian (Time dimension - Procyclicality): Sự tích tụ rủi ro theo chu kỳ kinh tế và chu kỳ tài chính, được điều tiết bằng các công cụ như Bộ đệm vốn ngược chu kỳ (Countercyclical Capital Buffer - CCyB), Trích lập dự phòng biến đổi theo chu kỳ, Giới hạn LTV/DTI động.
2. Chiều không gian (Cross-sectional / Structural dimension): Sự phân bổ rủi ro tại một thời điểm do mối liên kết chéo, sở hữu chéo và mức độ tập trung của các định chế tài chính, được kiểm soát bằng Phụ phí vốn cho nhóm DSIBs/SIFIs, Giới hạn trạng thái ngoại tệ mở (NOP), Giới hạn tỷ lệ cho vay trên tiền gửi (LDR) và Tỷ lệ cấp vốn ổn định ròng (NSFR).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho nền kinh tế mới nổi có mức độ tự do hóa tài khoản vốn từng phần, cấu trúc sở hữu tài chính còn tồn tại sở hữu chéo phức tạp giữa ngân hàng và doanh nghiệp, và hệ thống dữ liệu giám sát còn tồn tại khoảng trống thông tin.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan Thực chứng (Positivism) kết hợp với Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism) nhằm tìm kiếm các quy luật khách quan định lượng về cơ chế truyền dẫn chính sách, đồng thời phân tích sâu sắc các yếu tố thể chế phi hình thức tại Việt Nam. Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp (mixed-methods design) bao gồm:

• Phân tích định tính thể chế so sánh (Comparative Institutional Analysis) dựa trên bộ tiêu chí 5 chiều của Nier và cộng sự (2011) để khảo sát kinh nghiệm quốc tế (Malaysia, Hàn Quốc, Trung Quốc).
• Phân tích kinh tế lượng định lượng (Quantitative Econometric Modeling) trên chuỗi dữ liệu bảng vi mô của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
• Thiết kế đa cấp (multi-level design) phân định rõ 3 cấp độ: Cấp độ toàn hệ thống, Cấp độ nhóm DSIBs (các ngân hàng có quy mô tài sản và thị phần tín dụng chi phối), và Cấp độ các NHTM còn lại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các bước nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Thu thập toàn bộ dữ liệu báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo thường niên của các NHTM Việt Nam có chuỗi hoạt động liên tục trong giai đoạn 2008–2018. Mẫu nghiên cứu đại diện cho hơn 85% tổng tài sản của toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng.
• Thu thập dữ liệu: Dữ liệu vĩ mô (GDP, CPI, Tăng trưởng tín dụng toàn hệ thống, Cán cân thanh toán, Tỷ giá) được trích xuất theo quý từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN), Tổng cục Thống kê, IMF-IFS và Ngân hàng Thế giới (WB). Dữ liệu vi mô của từng ngân hàng bao gồm Vốn chủ sở hữu, Tổng tài sản, Dư nợ cho vay, Tỷ lệ nợ xấu, Dự phòng rủi ro, Tiền gửi khách hàng.
• Tam giác hóa nghiên cứu (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa dữ liệu (dữ liệu vĩ mô và vi mô theo quý), tam giác hóa phương pháp (hồi quy kinh tế lượng bảng, mô hình kiểm định sức chịu đựng - stress test, và phương pháp chỉ số cảnh báo sớm - EWS), và tam giác hóa lý thuyết (đối chiếu giữa lý thuyết Basel II/III và thực tiễn điều hành của NHNN).
• Độ tin cậy và giá trị đo lường: Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng (Panel Unit Root Tests: Levin-Lin-Chu, Im-Pesaran-Shin), kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến (VIF < 5), kiểm định phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity) và tự tương quan (Autocorrelation).

Data và phân tích

Mô hình kinh tế lượng tổng quát được thiết lập dưới dạng hàm hồi quy dữ liệu bảng:

$$\Delta Credit_{i,t} = \alpha_0 + \beta_1 Macropru_{t-k} + \beta_2 MacroControls_{t} + \beta_3 BankControls_{i,t-1} + \eta_i + \varepsilon_{i,t}$$

Trong đó:

• $\Delta Credit_{i,t}$: Tốc độ tăng trưởng tín dụng của ngân hàng $i$ tại quý $t$.
• $Macropru_{t-k}$: Vectơ các công cụ an toàn vĩ mô (chỉ số điều chỉnh vốn, trần tín dụng, tỷ lệ LTV, tỷ lệ nguồn vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn, tỷ lệ dự trữ bắt buộc).
• $MacroControls_{t}$: Các biến kiểm soát vĩ mô (Tăng trưởng GDP thực tế, Lạm phát CPI, Lãi suất tái cấp vốn).
• $BankControls_{i,t-1}$: Các biến kiểm soát đặc thù ngân hàng (Quy mô tài sản $\ln(Assets)$, Tỷ lệ vốn tự có trên tổng tài sản $CAP$, Tỷ lệ thanh khoản $LIQ$, Tỷ lệ nợ xấu $NPL$, Lợi nhuận trên tổng tài sản $ROA$).
• Kỹ thuật ước lượng: Sử dụng mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM), mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM) kết hợp kiểm định Hausman; áp dụng phương pháp ước lượng GMM sai phân (Difference GMM) và GMM hệ thống (System GMM của Arellano-Bover/Blundell-Bond) để khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh (endogeneity) của biến giải thích trễ.
• Kiểm tra tính vững (Robustness checks): Ước lượng tách biệt 3 phân mẫu: (1) Toàn bộ ngân hàng, (2) Nhóm DSIBs, (3) Nhóm ngân hàng phi DSIBs; thay đổi độ trễ của các biến chính sách từ 1 đến 4 quý; kiểm soát cú sốc khủng hoảng 2008–2011 bằng biến giả (dummy variables).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hiệu lực nghịch chu kỳ của các công cụ liên quan đến tín dụng và vốn: Kết quả ước lượng GMM chỉ ra rằng việc NHNN thắt chặt các công cụ an toàn vĩ mô (như hạ trần tăng trưởng tín dụng, nâng tỷ lệ nguồn vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn, siết hệ số rủi ro cho vay bất động sản) có tác động làm giảm tăng trưởng tín dụng với mức ý nghĩa thống kê $p < 0.01$. Điều này khẳng định chính sách an toàn vĩ mô tại Việt Nam đã phát huy hiệu lực trong việc kiềm chế sự bùng nổ tín dụng quá mức.
2. Sự bất đối xứng trong cơ chế truyền dẫn giữa nhóm DSIBs và phi DSIBs: Mô hình định lượng phát hiện kết quả bất ngờ và có ý nghĩa lý luận sâu sắc: Nhóm DSIBs có độ nhạy cảm thấp hơn đối với việc thay đổi các tỷ lệ an toàn vốn và thanh khoản so với các ngân hàng nhỏ hơn ($p < 0.05$). Nguyên nhân cốt lõi do nhóm DSIBs (chủ yếu là các NHTM có vốn nhà nước) sở hữu mạng lưới huy động tiền gửi rộng lớn, khả năng tiếp cận thanh khoản liên ngân hàng vượt trội và tâm lý được ngầm định bảo hộ "quá lớn để sụp đổ" (Too Big To Fail).
3. Sự phân kỳ giữa công cụ dự trữ bắt buộc và công cụ an toàn vĩ mô chuyên biệt: Công cụ tỷ lệ dự trữ bắt buộc (reserve requirements) có tác động hỗn hợp, đóng vai trò hấp thụ thanh khoản tiền tệ hơn là điều chỉnh hành vi chấp nhận rủi ro vi mô của các ngân hàng thương mại, phù hợp với phát hiện của Akinci và Olmstead-Rumsey (2018).
4. Nhận diện ma trận sở hữu chéo và khoảng trống giám sát: Phân tích định tính cấu trúc tài chính Việt Nam giai đoạn 2008–2018 làm rõ mạng lưới sở hữu chéo phức tạp giữa ngân hàng - tập đoàn bất động sản - công ty chứng khoán làm sai lệch các chỉ số an toàn vốn (CAR danh nghĩa cao nhưng vốn thực chất bị suy giảm do góp vốn lòng vòng), vô hiệu hóa một phần hiệu lực truyền dẫn của chính sách an toàn vi mô thuần túy.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm từ một thị trường tài chính mới nổi (frontier/emerging market) vào lý thuyết chu kỳ tài chính toàn cầu; chứng minh rằng tính không đồng nhất về quy mô và cơ cấu sở hữu của ngân hàng làm thay đổi đáng kể độ trễ và biên độ truyền dẫn của chính sách an toàn vĩ mô.
• Hàm ý phương pháp luận: Thiết lập quy trình kiểm tra sức chịu đựng (stress test) từ trên xuống kết hợp bộ 68 chỉ số MPIs phân chia theo 4 nhóm rủi ro (Rủi ro vĩ mô, Rủi ro khu vực doanh nghiệp & hộ gia đình, Rủi ro khu vực tài chính, Rủi ro thị trường tài chính), cung cấp công cụ định lượng chuẩn hóa cho cơ quan quản lý.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp bộ công cụ nhận diện sớm rủi ro bong bóng tín dụng và thanh khoản cho các định chế tài chính, hỗ trợ các ngân hàng thương mại xây dựng kế hoạch quản trị vốn nội bộ theo tiêu chuẩn Basel II (Thông tư 41/2016/TT-NHNN) và Basel III.
• Khuyến nghị chính sách:
  • Đề xuất lộ trình tái cấu trúc thể chế an toàn vĩ mô tại Việt Nam theo Mô hình bán tích hợp tại NHTW (Hybrid Model within Central Bank), trong đó giao quyền hạn điều phối giám sát an toàn vĩ mô tối cao cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, phối hợp với Bộ Tài chính và Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia.
  • Ban hành khung pháp lý chính thức về quản trị rủi ro hệ thống, luật hóa nhiệm vụ ổn định tài chính của NHNN.
  • Thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ giới hạn cho vay bất động sản thông qua quy định tỷ lệ LTV phân hóa theo vị trí địa lý và loại hình bất động sản (đầu cơ vs. nhà ở thực).
  • Xây dựng Trung tâm Dữ liệu Giám sát An toàn Vĩ mô dùng chung nhằm xóa bỏ triệt để các khoảng trống dữ liệu (data gaps).

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn về dữ liệu chuỗi thời gian: Dữ liệu theo quý của một số NHTM cổ phần quy mô nhỏ trong giai đoạn 2008–2012 chưa được công khai đầy đủ và đồng nhất theo chuẩn mực IFRS, buộc tác giả phải sử dụng các kỹ thuật xử lý dữ liệu thay thế.
2. Điều kiện biên về phạm vi điều chỉnh: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào hệ thống ngân hàng thương mại (chiếm hơn 75% tài sản hệ thống tài chính), chưa thể bao quát định lượng toàn diện khu vực ngân hàng ngầm (shadow banking), công ty tài chính phi ngân hàng và thị trường trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ.
3. Độ trễ chính sách chưa được lượng hóa phi tuyến: Luận án sử dụng các mô hình hồi quy tuyến tính và GMM, chưa áp dụng các mô hình phi tuyến tính phức tạp như Markov Switching VAR hoặc Panel Threshold Regression để đo lường ngưỡng đảo chiều chính sách.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng nghiên cứu 1: Ứng dụng mô hình Cân bằng Tổng thể Ngẫu nhiên Động có Ma sát Tài chính (Macroeconomic DSGE models with financial frictions) để mô phỏng tác động lan truyền của các cú sốc an toàn vĩ mô đến nền kinh tế thực.
• Hướng nghiên cứu 2: Đánh giá tác động tương hỗ giữa chính sách an toàn vĩ mô và rủi ro tài chính xanh (climate-related financial risks) cùng sự xuất hiện của các công nghệ tài chính mới (Fintech/DeFi).
• Hướng nghiên cứu 3: Nghiên cứu cấu trúc mạng lưới liên ngân hàng (Interbank Network Analysis) bằng phương pháp Big Data để đo lường chính xác ma trận lan truyền rủi ro đổ vỡ dây chuyền tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo nền tảng trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng tại các học viện, trường đại học kinh tế; tạo tiền đề cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về mô hình giám sát tài chính hợp nhất tại Việt Nam. Dự kiến tạo lập mạng lưới trích dẫn học thuật rộng rãi trong các nghiên cứu về ổn định tài chính và Basel III ở khu vực ASEAN.
• Chuyển đổi ngành Ngân hàng: Hỗ trợ các ngân hàng thương mại chủ động thích ứng với các tỷ lệ an toàn khắt khe của Basel II/III, tái cấu trúc bảng cân đối kế toán theo hướng an toàn, bền vững, giảm thiểu rủi ro chênh lệch kỳ hạn và rủi ro thanh khoản.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia và Bộ Tài chính trong việc sửa đổi Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Các tổ chức tín dụng, cũng như hoàn thiện Đề án Tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu.
• Lợi ích xã hội: Góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, giảm thiểu chi phí xã hội phát sinh từ các cuộc khủng hoảng ngân hàng và can thiệp cứu trợ bằng ngân sách nhà nước, duy trì sự ổn định kinh tế vĩ mô và tăng trưởng bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu hiện đại, kết hợp chặt chẽ giữa phân tích thể chế và mô hình định lượng vi mô - vĩ mô; gợi mở các khoảng trống nghiên cứu sâu sắc về mạng lưới tài chính và chính sách vĩ mô.
• Các nhà hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Tài chính, Ban Kinh tế Trung ương): Sở hữu khung lý thuyết và bằng chứng thực chứng xác đáng để xây dựng và thực thi các công cụ điều hành an toàn vĩ mô một cách bài bản, đồng bộ, tránh xung đột với chính sách tiền tệ.
• Khối Quản trị Rủi ro tại các NHTM: Sử dụng kết quả nghiên cứu và bộ chỉ số MPIs để cải thiện hệ thống quản trị rủi ro nội bộ (ICAAP), xây dựng kịch bản kiểm tra sức chịu đựng (stress test) và tối ưu hóa đệm vốn phòng ngừa rủi ro chu kỳ.
• Các tổ chức quốc tế (IMF, WB, ADB): Có thêm nguồn tư liệu đánh giá độc lập, khách quan về độ lành mạnh và mức độ hoàn thiện thể chế an toàn vĩ mô của hệ thống tài chính Việt Nam trong Chương trình Đánh giá Khu vực Tài chính (FSAP).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Sai lầm về hợp thể (Fallacy of Composition) của Crockett (2000) và Borio (2003) vào bối cảnh cụ thể của một thị trường tài chính dựa vào ngân hàng và đang chuyển đổi như Việt Nam. Luận án đã chứng minh trên phương diện lý luận rằng việc giám sát an toàn vi mô đối với từng tổ chức riêng lẻ là bất khả thi trong việc ngăn ngừa rủi ro hệ thống nếu không có sự can thiệp an toàn vĩ mô nhằm nội hóa các ngoại ứng tiêu cực (negative externalities) phát sinh từ hành vi bầy đàn và cấu trúc sở hữu chéo.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây? So sánh với các nghiên cứu định tính thuần túy trong nước (Hà Huy Tuấn, 2013; Trịnh Quang Anh, 2013) hoặc các nghiên cứu quốc tế chỉ sử dụng dữ liệu vĩ mô gộp (Akinci & Olmstead-Rumsey, 2018), luận án đã: (i) Xây dựng bộ dữ liệu bảng theo quý chi tiết cấp độ ngân hàng giai đoạn 2008–2018; (ii) Ứng dụng kỹ thuật hồi quy GMM hệ thống để kiểm soát triệt để hiện tượng nội sinh; (iii) Tách biệt phân tích giữa nhóm DSIBs và phi DSIBs để làm rõ tính phi đối xứng của kênh truyền dẫn chính sách.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là tính kém nhạy cảm của nhóm DSIBs trước các cú sốc thắt chặt an toàn vốn so với các ngân hàng nhỏ hơn ($p < 0.05$). Mặc dù là nhóm nắm giữ rủi ro hệ thống lớn nhất, nhóm DSIBs lại có khả năng giảm thiểu tác động của các quy định điều tiết vốn nhờ vào lợi thế quy mô tiền gửi rẻ và kỳ vọng ngầm định về sự cứu trợ của Nhà nước, tạo ra hiện tượng rủi ro đạo đức (moral hazard) cần phải kiểm soát bằng phụ phí vốn hệ thống nghiêm ngặt.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không? Có. Luận án mô tả chi tiết quy trình trích xuất biến số, công thức tính toán các chỉ số tài chính, phương pháp xử lý dữ liệu ngoại lai (winsorization), hệ thống lệnh kiểm định kinh tế lượng trên phần mềm Stata, cùng cấu trúc bảng dữ liệu 68 chỉ số MPIs, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập hoàn toàn có thể nhân bản và cập nhật chuỗi dữ liệu trong các giai đoạn tiếp theo.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trụ cột: (1) Mô hình hóa sự tương tác giữa rủi ro tài chính công nghệ (Fintech/BigTech) và an toàn vĩ mô; (2) Tích hợp rủi ro biến đổi khí hậu vào khung kiểm tra sức chịu đựng hệ thống ngân hàng; (3) Thiết lập khuôn khổ điều hành an toàn vĩ mô xuyên biên giới trong bối cảnh tự do hóa dòng vốn tài chính khu vực ASEAN.

Kết luận

Luận án "Thực thi chính sách an toàn vĩ mô đối với hệ thống tài chính Việt Nam" của tác giả Nguyễn Trung Hậu (2020) mang lại những giá trị cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về chính sách an toàn vĩ mô, khẳng định vai trò trụ cột độc lập nhưng bổ trợ mật thiết với chính sách tiền tệ và chính sách tài khóa trong mô hình "kiềng ba chân" ổn định kinh tế vĩ mô.
2. Tổng kết sâu sắc bài học kinh nghiệm quốc tế từ Malaysia, Hàn Quốc và Trung Quốc, từ đó đề xuất mô hình thể chế bán tích hợp tại Ngân hàng Nhà nước phù hợp với đặc thù pháp lý và cấu trúc tài chính Việt Nam.
3. Đánh giá thực trạng khách quan về thực thi an toàn vĩ mô tại Việt Nam giai đoạn 2008–2018, bóc tách cấu trúc sở hữu chéo và nhận diện những điểm nghẽn về thể chế, khoảng trống dữ liệu.
4. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm kinh tế lượng vững chắc về hiệu lực điều tiết của các công cụ an toàn vĩ mô đối với tăng trưởng tín dụng, làm sáng tỏ sự phân hóa truyền dẫn giữa nhóm DSIBs và nhóm phi DSIBs.
5. Thiết lập Bộ 68 chỉ số an toàn vĩ mô (MPIs) toàn diện và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm hoàn thiện khung thể chế và nâng cao năng lực giám sát rủi ro hệ thống của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Cùng với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và tham gia các cam kết tự do hóa trong lĩnh vực tài chính, thị trường tài chính ở Việt Nam đã phát triển nhanh chóng, phức tạp cả về quy mô lẫn cấu trúc, với các hoạt động tài chính đan xen giữa các khu vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và trong môi trường kinh tế vĩ mô nhiều biến động. Tuy nhiên, thị trường tài chính vẫn còn tồn tại nhiều rủi ro ảnh hưởng đến sự phát triển ổn định và bền vững của thị trường, trong đó, đáng chú ý là các rủi ro chéo giữa khu vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và các rủi ro mang tính hệ thống xuất phát từ sự bất ổn của môi trường kinh tế vĩ mô cũng như từ các cú sốc bên ngoài. Trong khi sự xuất hiện của các tập đoàn tài chính, tập đoàn kinh tế làm tăng thêm tính phức tạp trong quản lý, giám sát, cơ chế quản lý giám sát thị trường tài chính ở Việt Nam vẫn chưa thể theo kịp sự phát triển của thị trường.

Điều này được thể hiện ở hai yếu tố: (i) về mặt tổ chức: thông qua việc thành lập các công ty con thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau và việc đầu tư, góp vốn mua cổ phần và trái phiếu ở nhiều ngành nghề khác nhau đã dẫn đến hoạt động của ngân hàng đồng thời chịu sự điều chỉnh của nhiều khuôn khổ pháp lý trong khi sự phối hợp của các cơ quan chức năng còn hạn chế; (ii) về sản phẩm: ngân hàng đưa ra các sản phẩm và dịch vụ tài chính phức tạp, kết hợp giữa các lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm khiến việc xác định phạm vi điều chỉnh đối với các sản phẩm này trở nên không rõ ràng, và dẫn đến cơ quan giám sát tài chính hiện hành hoặc không nhận diện được hoặc không đủ thẩm quyền để kiểm soát hoặc chưa nằm trong đối tượng điều chỉnh của pháp luật hiện hành, do đó làm hạn chế hiệu quả của công tác thanh tra, giám sát của Nhà nước. Hệ thống giám sát tài chính hiện nay chủ yếu tập trung vào công tác giám sát an toàn vi mô trên cơ sở giám sát tuân thủ hơn là giám sát dựa trên rủi ro. Việc bỏ qua các rủi ro tiềm ẩn giữa các định chế tài chính trước những bất ổn kinh tế vĩ mô có thể khiến cho các cơ quan quản lý, giám sát chuyên ngành có những nhận định không chính xác về mức độ an toàn hệ thống và có thể đưa ra các chính sách ứng phó không thỏa đáng. Do đó, giám sát an toàn vĩ mô chính là sự bổ sung cần thiết cho cơ chế giám sát tài chính hiện nay.

Bài học rút ra từ khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 là: nguyên nhân khủng hoảng bắt nguồn từ những bất cập trong giám sát tài chính, đặc biệt ở cấp độ giám sát an toàn vĩ mô - liên quan đến toàn bộ hệ thống tài chính. Hệ thống điều tiết, giám sát đã 1 luan an không thể phát hiện kịp thời cũng như xử lý khủng hoảng. Điều này khẳng định việc ổn định tài chính và kiềm chế lạm phát không thể chỉ dựa vào chính sách tiền tệ hay giám sát tài chính đơn lẻ. Nghiên cứu của Ủy ban Hệ thống tài chính toàn cầu (CGFS, 2010) cho thấy việc giám sát vi mô đối với các định chế tài chính là không đủ để đảm bảo rằng các định chế có đủ vốn và thanh khoản để đối mặt với các cú sốc của hệ thống tài chính; hiệu quả của chính sách tiền tệ trong việc thích ứng với các rủi ro tài chính toàn hệ thống trong môi trường lạm phát ổn định vẫn còn đang tranh cãi.

Rủi ro đối với hệ thống tài chính vẫn có thể xảy ra ngay cả khi các định chế tài chính vẫn nằm trong giới hạn an toàn vi mô. Vì vậy, việc chỉ thực hiện giám sát vi mô đối với các định chế tài chính là chưa đủ để đảm bảo sự an toàn cho hệ thống tài chính và cần thiết phải có thêm khuôn khổ chính sách an toàn vĩ mô, tập trung vào việc phát hiện ra những rủi ro tiềm tàng trong hệ thống tài chính và đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời. Sau khủng hoảng tài chính 2008, thuật ngữ “an toàn vĩ mô” thường xuyên được nhắc đến khi người ta nhận ra rằng một yếu tố then chốt để đối phó với khủng hoảng tài chính là cần phải tăng cường giám sát an toàn vĩ mô đối với hệ thống tài chính cũng như mối liên hệ của nó đối với nền kinh tế thực. Chính sách an toàn vĩ mô có thể được nhìn nhận là chính sách điều hành thận trọng nhằm hướng tới mục tiêu giảm rủi ro hệ thống.

Nhận thức được vai trò của giám sát an toàn vĩ mô, các quốc gia và khu vực đã và đang sử dụng một chính sách mới trong điều hành kinh tế, đó là “chính sách an toàn vĩ mô”. Hiện nay, chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ và chính sách an toàn vĩ mô được ví như bộ ba công cụ trong việc điều hành kinh tế vĩ mô của các nước theo phương thức “kiềng ba chân”. Trên thực tế, chính sách an toàn vĩ mô đã được xây dựng và thực thi ở Châu Á (Nhật, Hàn Quốc, Thái Lan.) sau cuộc khủng hoảng 1997 và sau đó là Mỹ và Anh năm 2010, ở Châu Âu năm 2011 và một số nước khác như Mexico và Malaysia. Giám sát an toàn vĩ mô đứng trên giác độ toàn hệ thống tài chính đặt trong tương quan tổng thể kinh tế vĩ mô nhằm hạn chế rủi ro hệ thống có khả năng gây hậu quả nghiêm trọng đối với hệ thống tài chính.

Cách tiếp cận của giám sát an toàn vĩ mô là “từ đỉnh xuống đáy”. Phương pháp này chú trọng tới rủi ro hệ thống, tập trung giám sát đối với các định chế tài chính quy mô lớn, phức tạp, có tầm ảnh hưởng tới toàn hệ thống (các tập đoàn tài chính/các công ty nắm giữ ngân hàng); đánh giá tập trung tín dụng của các định chế tài chính cũng như khả năng bị tổn thương trước các biến động, chẳng hạn như các cú sốc về giá cả tài sản, các biến động trong ngành, khu vực và kinh tế vĩ mô. Bằng cách tiếp cận này, giám sát an toàn vĩ mô thực sự hỗ trợ tích cực trong việc xác định khu vực dễ tổn thương, hoạch định chính sách ứng phó xác đáng và đóng vai 2 luan an trò quan trọng trong việc bảo đảm ổn định tài chính, tạo lập môi trường vĩ mô thuận lợi, qua đó làm cho từng định chế tài chính được an toàn hơn. Chính sách an toàn vĩ mô khi được thực thi sẽ tập trung vào giám sát an toàn ở cấp độ toàn hệ thống tài chính đặt trong tương quan tổng thể kinh tế vĩ mô, nhằm hướng tới mục tiêu: (i) phát hiện và ngăn ngừa nguy cơ xảy ra khủng hoảng tài chính làm sụt giảm tổng sản phẩm quốc nội; và (ii) giảm thiểu những rủi ro lan truyền từ hệ thống tài chính đến nền kinh tế thực.

TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Mặc dù đã manh nha từ những năm 1970, các nghiên cứu về chính sách an toàn vĩ mô chủ yếu được thực hiện sau năm 2000 và đặc biệt là sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008. Các nghiên cứu quốc tế về chính sách an toàn vĩ mô rất phong phú nhưng chủ yếu tập trung trong vòng 10 năm trở lại đây và được phân loại thành nhiều tuyến khác nhau. Ở Việt Nam, chính sách an toàn vĩ mô gần đây đã được các nhà khoa học quan tâm, được nghiên cứu và được đề cập đến trong các cuộc hội thảo chuyên ngành cùng một số công trình nghiên cứu khoa học của các chuyên gia kinh tế. Các nghiên cứu quốc tế Hoàn cảnh ra đời của chính sách an toàn vĩ mô Clement (2010) chỉ ra nguồn gốc của thuật ngữ “an toàn vĩ mô” được sử dụng lần đầu vào cuối những năm 1970 trong biên bản họp của Ủy ban Cook (tiền thân của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng - BCBS).

Sau đó không lâu, thuật ngữ này lại xuất hiện trong tài liệu của NHTW Anh (Maes, 2009). Vào thời điểm đó, thuật ngữ này chỉ là một định hướng có tính hệ thống về việc quản lý và giám sát có liên quan đến kinh tế vĩ mô (Borio, 2010). Những tham khảo rộng rãi về chính sách an toàn vĩ mô xuất hiện vào giữa những năm 1980. BIS (1986) cho rằng đây là một chính sách hướng đến việc hỗ trợ “sự an toàn và lành mạnh của toàn bộ hệ thống tài chính cũng như cơ chế thanh toán”.

George Blunden, chủ tịch đầu tiên của BCBS, đã nhấn mạnh trong một bài trình bày về tầm nhìn có tính hệ thống rằng có thể siết lại các thông lệ ngân hàng đang có vẻ thận trọng/an toàn khi nhìn nhận từ phương diện từng ngân hàng riêng lẻ (Blunden, 1987). Đầu những năm 2000, khái niệm về cách tiếp cận an toàn vĩ mô trong việc quản lý và giám sát đã nhận được sự ủng hộ và được thể hiện trong bài phát biểu có tầm ảnh hưởng của Andrew Crockett khi còn là Giám đốc điều hành của BIS (Crockett, 2010). Theo ý kiến của Crockett (2000), Brunnermeier và cộng sự (2009), sự ra đời của chính sách an toàn vĩ mô xuất phát từ định hướng an toàn vi mô một cách thuần túy phải đối mặt với những lập luận sai lầm về hợp thể. Borio (2011) cho rằng một trong những vấn đề lô-gíc của định hướng an toàn vi mô là “ổn định tài chính chỉ được đảm bảo khi 3 luan an mỗi và tất cả các định chế tài chính lành mạnh”.

Hellwig (1995) lưu ý rằng do có sự kết nối và liên thông (interconnection) giữa các định chế tài chính nên sự ổn định bề ngoài ở cấp độ các định chế có thể trở nên mong manh và bất ổn nếu nhìn nhận ở cấp độ vĩ mô. Thêm vào đó, Crockett (2000) cũng cho rằng, đảm bảo được sự lành mạnh của từng định chế tài chính đơn lẻ có thể dẫn đến sự bảo hộ quá mức và có tác động tiêu cực đến hiệu quả và kỷ luật thị trường. Schinasi (2004) lập luận rằng sự sụp đổ về tài chính một cách cá biệt ở cấp độ vi mô sẽ góp phần tạo nên một hệ thống tài chính lành mạnh hơn. Do đó, việc bảo hộ quá mức đối với từng định chế tài chính riêng lẻ sẽ làm mất đi “sự suy vi cần thiết” của hệ thống tài chính vốn được coi là đặc điểm quan trọng của chủ nghĩa tư bản lành mạnh.