Luận Văn Thạc Sĩ: Chính Sách An Ninh Phòng Thủ Biển Của Nhà Nguyễn Nửa Đầu Thế Kỷ XIX (1802-1858)

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách an ninh - phòng thủ biển của nhà Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX (1802-1858), làm rõ chiến lược bảo vệ lãnh hải.

• Tác giả: Đinh Thị Hải Đường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Văn Quân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Chính sách an ninh-phòng thủ biển của nhà Nguyễn ở nửa đầu thế kỷ XIX (1802-1858)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu và mục đích, nhiệm vụ của luận văn
• Bố cục của luận văn
• 1. Chương 1: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH AN NINH - PHÒNG THỦ BIỂN CỦA NHÀ NGUYỄN
• 1.1. Biển Việt Nam và vấn đề an ninh - phòng thủ biển đối với an ninh và chủ quyền quốc gia
• 1.2. Vấn đề an ninh - phòng thủ biển trong chính sách quản lý đất nước của các Nhà nước phong kiến Việt Nam trước Nguyễn
• 1.3. Những thuận lợi và thách thức về an ninh - phòng thủ biển đặt ra đối với nhà Nguyễn ở nửa đầu thế kỷ XIX
• 1.3.1. Những thuận lợi
• 1.3.2. Những thách thức
• 1.4. Nhận thức của nhà Nguyễn về biển và yêu cầu đảm bảo an ninh - phòng thủ biển
• 1.4.1. Nhận thức về biển
• 1.4.2. Nhận thức về yêu cầu đảm bảo an ninh - phòng thủ biển
• 1.5. Tiểu kết
• 2. Chương 2: THỦY QUÂN: LỰC LƯỢNG CHUYÊN TRÁCH AN NINH - PHÒNG THỦ BIỂN CỦA NHÀ NGUYỄN
• 2.1. Những điều kiện thuận lợi để nhà Nguyễn xây dựng lực lượng thủy quân mạnh
• 2.2. Các biện pháp xây dựng lực lượng thủy quân mạnh, chuyên trách an ninh - phòng thủ biển
• 2.2.1. Lực lượng thủy quân chuyên trách an ninh - phòng thủ biển của nhà Nguyễn
• 2.2.2. Xây dựng lực lượng thủy quân đông về số lượng
• 2.2.3. Xây dựng lực lượng thủy quân tinh nhuệ trong chiến đấu
• 2.3. Tiểu kết
• 3. Chương 3: CÁC BIỆN PHÁP AN NINH - PHÒNG THỦ VÙNG DUYÊN HẢI
• 3.1. Vai trò của an ninh - phòng thủ vùng duyên hải đối với nền độc lập và an ninh quốc gia
• 3.2. Xây dựng và tu sửa các công trình phòng thủ cửa biển
• 3.3. Xây dựng lực lượng bố phòng cửa biển
• 3.3.1. Quan chế và sự trang bị vũ khí của lực lượng bố phòng cửa biển
• 3.3.2. Nhiệm vụ của các lực lượng bố phòng cửa biển
• 3.4. Tăng cường phòng bị đối với người Tây dương trước nguy cơ xâm lược (1847-1858)
• 3.5. Tế lễ ở các cửa biển - biện pháp an ninh đường biển về mặt tâm linh
• 3.6. Khơi thông cửa biển, đo đạc, vẽ bản đồ vùng cửa biển và ghi chép hướng dẫn đường biển
• 3.6.1. Đo đạc, vẽ bản đồ vùng cửa biển và ghi chép hướng dẫn đường biển
• 3.6.2. Khơi thông cửa biển
• 3.7. Khai hoang vùng duyên hải
• 3.8. Tiểu kết
• 4. Chương 4: CÁC BIỆN PHÁP AN NINH - PHÒNG THỦ VÙNG BIỂN - ĐẢO
• 4.1. Hải cương dưới triều Nguyễn và vai trò của an ninh - phòng thủ vùng biển - đảo đối với an ninh và nền độc lập quốc gia
• 4.2. Khẳng định và thực thi chủ quyền trên các đảo và quần đảo
• 4.2.1. Xây dựng các cơ sở bố phòng
• 4.2.2. Khẳng định và thực thi chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa
• 4.3. Xây dựng các lực lượng tuần tra, canh phòng biển đảo
• 4.3.1. Lực lượng Tấn thủ, binh đồn trên các đảo
• 4.3.2. Tăng cường lực lượng thủy quân tuần tra mặt biển
• 4.3.3. Sử dụng lực lượng khai thác nguồn lợi biển
• 4.4. Kiểm soát các hoạt động khai thác nguồn lợi biển
• 4.4.1. Kiểm soát hoạt động thông thương, vận tải đường biển
• 4.4.2. Kiểm soát hoạt động khai thác nguồn lợi sinh vật biển
• 4.5. Tiêu diệt giặc biển
• 4.5.1. Địa bàn hoạt động chủ yếu của giặc biển
• 4.5.2. Thời gian hoạt động của giặc biển
• 4.5.3. Lực lượng tuần tra và các thủ tục tuần tra trên biển
• 4.5.4. Các biện pháp tiêu diệt giặc biển
• 4.6. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Chính sách an ninh phòng thủ biển của nhà Nguyễn

Chính sách an ninh phòng thủ biển của nhà Nguyễn trong nửa đầu thế kỷ XIX (1802-1858) là một phần quan trọng trong chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia và lãnh thổ. Triều Nguyễn đã nhận thức rõ tầm quan trọng của biển Đông đối với sự tồn vong của đất nước. Họ đã xây dựng một hệ thống phòng thủ biển mạnh mẽ, bao gồm việc phát triển hải quân và các công trình phòng thủ dọc bờ biển. Nhà Nguyễn cũng chú trọng đến việc khẳng định chủ quyền trên các đảo và quần đảo, đặc biệt là Hoàng Sa và Trường Sa. Chính sách này không chỉ nhằm bảo vệ lãnh thổ mà còn đảm bảo an ninh cho các hoạt động kinh tế và thương mại trên biển.

1.1. Nhận thức về an ninh biển

Nhà Nguyễn nhận thức rõ rằng biển Đông là yếu tố chiến lược trong việc bảo vệ an ninh quốc gia. Họ hiểu rằng việc kiểm soát biển không chỉ giúp ngăn chặn các mối đe dọa từ bên ngoài mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế. Triều đại này đã xây dựng một hệ thống phòng thủ biển toàn diện, bao gồm việc tăng cường lực lượng hải quân và xây dựng các công trình phòng thủ dọc bờ biển. Nhà Nguyễn cũng chú trọng đến việc khẳng định chủ quyền trên các đảo và quần đảo, đặc biệt là Hoàng Sa và Trường Sa, thông qua các hoạt động tuần tra và canh phòng.

1.2. Chiến lược phòng thủ biển

Chiến lược phòng thủ biển của nhà Nguyễn tập trung vào việc xây dựng một lực lượng hải quân mạnh và các công trình phòng thủ dọc bờ biển. Triều đại này đã đầu tư lớn vào việc đóng tàu và huấn luyện thủy quân, tạo nên một lực lượng có khả năng đối phó với các mối đe dọa từ biển. Nhà Nguyễn cũng xây dựng các đồn bốt và pháo đài tại các cửa biển chiến lược, nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của kẻ thù. Ngoài ra, họ còn thực hiện các biện pháp kiểm soát hoạt động thương mại và khai thác tài nguyên biển, đảm bảo an ninh và phát triển kinh tế.

II. Lực lượng hải quân và phòng thủ biển

Lực lượng hải quân của nhà Nguyễn đóng vai trò then chốt trong chiến lược phòng thủ biển. Triều đại này đã xây dựng một đội thủy quân hùng mạnh, được trang bị đầy đủ và huấn luyện bài bản. Nhà Nguyễn cũng chú trọng đến việc xây dựng các công trình phòng thủ dọc bờ biển, bao gồm các đồn bốt và pháo đài tại các cửa biển chiến lược. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ lãnh thổ mà còn đảm bảo an ninh cho các hoạt động kinh tế và thương mại trên biển. Nhà Nguyễn cũng thực hiện các hoạt động tuần tra và canh phòng trên biển, nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của kẻ thù và bảo vệ chủ quyền trên các đảo và quần đảo.

2.1. Xây dựng lực lượng hải quân

Nhà Nguyễn đã đầu tư lớn vào việc xây dựng lực lượng hải quân, bao gồm việc đóng tàu và huấn luyện thủy quân. Triều đại này đã tạo nên một đội thủy quân hùng mạnh, được trang bị đầy đủ và huấn luyện bài bản. Nhà Nguyễn cũng chú trọng đến việc phát triển kỹ thuật đóng tàu, nhằm nâng cao khả năng chiến đấu của lực lượng hải quân. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ lãnh thổ mà còn đảm bảo an ninh cho các hoạt động kinh tế và thương mại trên biển.

2.2. Công trình phòng thủ biển

Nhà Nguyễn đã xây dựng các công trình phòng thủ dọc bờ biển, bao gồm các đồn bốt và pháo đài tại các cửa biển chiến lược. Những công trình này không chỉ giúp ngăn chặn sự xâm nhập của kẻ thù mà còn đảm bảo an ninh cho các hoạt động kinh tế và thương mại trên biển. Nhà Nguyễn cũng thực hiện các biện pháp kiểm soát hoạt động thương mại và khai thác tài nguyên biển, nhằm đảm bảo an ninh và phát triển kinh tế. Những biện pháp này đã góp phần quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và lãnh thổ.

III. Khẳng định chủ quyền trên biển Đông

Nhà Nguyễn đã thực hiện nhiều biện pháp để khẳng định chủ quyền trên biển Đông, đặc biệt là trên các đảo và quần đảo như Hoàng Sa và Trường Sa. Triều đại này đã tổ chức các đội thủy quân tuần tra và canh phòng trên biển, nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của kẻ thù và bảo vệ chủ quyền. Nhà Nguyễn cũng thực hiện các hoạt động khai thác tài nguyên biển và kiểm soát hoạt động thương mại, nhằm đảm bảo an ninh và phát triển kinh tế. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ lãnh thổ mà còn khẳng định vị thế của nhà Nguyễn trên biển Đông.

3.1. Hoạt động tuần tra và canh phòng

Nhà Nguyễn đã tổ chức các đội thủy quân tuần tra và canh phòng trên biển Đông, nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của kẻ thù và bảo vệ chủ quyền. Triều đại này cũng thực hiện các hoạt động khai thác tài nguyên biển và kiểm soát hoạt động thương mại, nhằm đảm bảo an ninh và phát triển kinh tế. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ lãnh thổ mà còn khẳng định vị thế của nhà Nguyễn trên biển Đông.

3.2. Khai thác tài nguyên biển

Nhà Nguyễn đã thực hiện các hoạt động khai thác tài nguyên biển, nhằm đảm bảo an ninh và phát triển kinh tế. Triều đại này cũng kiểm soát chặt chẽ các hoạt động thương mại trên biển, nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của kẻ thù và bảo vệ chủ quyền. Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ lãnh thổ mà còn khẳng định vị thế của nhà Nguyễn trên biển Đông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hơn 3.260 km bờ biển cùng hệ thống 2.773 hòn đảo lớn nhỏ, bao bọc vùng biển Đông rộng khoảng 1 triệu km2 thềm lục địa. Trong tiến trình lịch sử dân tộc, giai đoạn 56 năm từ năm 1802 đến năm 1858 dưới sự trị vì của 4 triều vua nhà Nguyễn gồm Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức đánh dấu thời kỳ đầu tiên lãnh thổ và lãnh hải nước ta được quy về một mối hoàn chỉnh. Vấn đề an ninh và phòng thủ biển thời kỳ này đứng trước thách thức kép: vừa phải củng cố quyền kiểm soát nội trị trên toàn bộ duyên hải Bắc - Trung - Nam, vừa phải đối phó với nạn cướp biển hoành hành và nguy cơ xâm lược ngày càng hiện hữu từ các cường quốc tư bản phương Tây.

Mục tiêu cụ thể của công trình là phục dựng và phân tích có hệ thống các chủ trương, thể chế quản lý, phương thức xây dựng lực lượng thủy quân và hệ thống công trình phòng thủ ven biển cùng vùng biển đảo của triều đình Huế. Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu trong không gian duyên hải và các hải đảo thuộc chủ quyền Đại Nam xuyên suốt giai đoạn 1802 - 1858, trước thời điểm thực dân Pháp nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà. Giá trị học thuật và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc đánh giá toàn diện 100% hệ thống văn bản pháp luật và thiết chế quân sự biển thời Nguyễn, cung cấp nguồn sử liệu chuẩn xác chứng minh tính liên tục trong việc thực thi chủ quyền quốc gia tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, đồng thời đúc kết bài học giá trị cho chiến lược bảo vệ biển đảo đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết địa chiến lược biển kết hợp học thuyết an ninh quốc gia phong kiến phương Đông để kiến tạo khung phân tích đa tầng. Trong đó, 3 khái niệm cốt lõi được định hình gồm: An ninh - phòng thủ biển (hệ thống giải pháp tổng hòa giữa kiểm soát hải thương, tiễu trừ cướp biển, hỗ trợ hàng hải và ngăn chặn ngoại xâm); Hải cương (không gian biên giới biển bao gồm vùng đệm duyên hải và hải đảo); và Thực thi chủ quyền lịch sử (quá trình xác lập thẩm quyền quản lý hành chính liên tục của Nhà nước). Khung nghiên cứu triển khai mô hình ma trận đánh giá tương tác giữa 3 trụ cột: Thể chế chỉ đạo tối cao (Hoàng đế, Lục bộ, Viện Cơ mật), Lực lượng chuyên trách (thủy quân chính quy, Tấn thủ, dân binh) và Công trình bố phòng thực địa (pháo đài, bảo, tấn, đồn duyên hải).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được cấu thành từ cỡ mẫu gồm 5 bộ cổ sử và trước tác điển chế gốc của triều Nguyễn bao gồm Châu bản triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Hoàng Việt luật lệ, Đại Nam nhất thống chí, cùng 12 bộ địa chí, hải trình và hơn 40 công trình khảo cứu chuyên sâu. Phương pháp chọn mẫu theo mục đích lịch đại bao phủ 100% các văn bản chỉ dụ, tấu chương và sự kiện quân sự biển trong suốt 56 năm từ năm 1802 đến năm 1858.

Tác giả kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic làm chủ đạo, tích hợp kỹ thuật phân tích văn bản học sử liệu và đối sánh lịch đại. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan tuyệt đối khi khôi phục diện mạo chính sách của vương triều, loại bỏ định kiến lịch sử và làm sáng tỏ mối liên hệ biện chứng giữa nhận thức chiến lược của các vị vua đầu triều với kết quả thực thi thực tế ngoài thực địa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Luận văn xác lập 3 nhóm phát hiện căn bản:

Thứ nhất, triều Nguyễn đã thiết lập bộ máy quản lý biển hoàn chỉnh từ trung ương đến địa phương. Năm 1822, triều đình chuyển đổi cơ quan Trưởng đà thành lập năm 1802 thành Ty Tào chính, phân chia quyền hạn thành 2 phân vùng Nam tào và Bắc tào với quy mô 9 đoàn vận tải chuyên trách công tác hải vận và thuế thuyền mỗi bên. Tại cửa biển chiến lược Đà Nẵng, Nha Thương bạc hoạt động trong giai đoạn 1822 - 1832 đảm nhiệm kiểm soát tàu thuyền phương Tây trước khi được phân cấp về phủ Thừa Thiên.

Thứ hai, lực lượng thủy quân được tổ chức tinh nhuệ và hiện đại hóa vượt bậc. Nhà Nguyễn kế thừa nền tảng kỹ thuật hàng hải phương Tây từ giai đoạn 1788 - 1789 với sự tham gia của 396 chuyên gia, sĩ quan nước ngoài. Dưới triều Gia Long và Minh Mạng, triều đình đã chế tạo thành công 4 tàu chiến kiểu châu Âu với thời gian hoàn thiện chỉ dưới 3 tháng mỗi chiếc, đồng thời mua sắm và tự đóng các loại thuyền bọc đồng, tàu chạy máy hơi nước tiên tiến.

Thứ ba, quy chế xác lập chủ quyền biển đảo được thể chế hóa định kỳ. Đội Hoàng Sa duy trì biên chế chuẩn 70 suất đinh tuyển chọn từ xã An Vĩnh, luân phiên thực thi nhiệm vụ 6 tháng mỗi năm (từ tháng 2 đến tháng 8), đảm trách việc thu lượm hải vật, đo đạc hải trình, dựng bia và cắm mốc chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa dưới sự kiêm quản của đội Bắc Hải.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng sức mạnh an ninh biển của nhà Nguyễn bắt nguồn từ sự kết hợp chặt chẽ giữa hệ thống phòng thủ công trình duyên hải và mạng lưới tuần tiễu mặt biển. Triều đình đã xây dựng hàng loạt pháo đài kiên cố tại các cửa biển hiểm yếu như Thuận An, Đà Nẵng, Định Hải, Cần Giờ với trang bị từ 10 đến hơn 30 khẩu đại bác mỗi vị trí. Khi hệ thống hóa qua bảng phân loại vũ khí và biểu đồ phân bổ đồn trú duyên hải 3 miền, dữ liệu minh chứng rõ nét tư duy bố phòng có chiều sâu: kết hợp kinh tế khai hoang lấn biển của Nguyễn Công Trứ với nhiệm vụ an ninh quốc phòng ven bờ.

So sánh với thời Tây Sơn và chúa Nguyễn, triều Nguyễn đạt đỉnh cao về quy chuẩn điển chế và kiểm soát hành chính lãnh hải. Tuy nhiên, việc thực thi chính sách kiểm soát ngoại thương quá khắt khe sau năm 1832 đã làm suy giảm cơ hội tiếp cận kỹ thuật công nghiệp mới, tạo lỗ hổng lớn khi đương đầu với hạm đội tàu chiến hỏa lực mạnh của phương Tây vào năm 1858.

Đề xuất và khuyến nghị

Kế thừa các bài học lịch sử từ luận văn, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất:

Thứ nhất, số hóa và lập cơ sở dữ liệu chuẩn hóa 100% tư liệu hải đồ, châu bản, địa bạ biển đảo thời Nguyễn trong giai đoạn 2026 - 2028. Cơ quan thực hiện: Viện Sử học chủ trì, phối hợp với Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, hướng tới công bố quốc tế ít nhất 20 ấn phẩm học thuật bằng nhiều ngôn ngữ.

Thứ hai, hiện đại hóa hạ tầng phòng thủ bờ biển đa tầng, tăng cường ngân sách đầu tư từ 30% đến 40% cho các công trình lưỡng dụng tại 28 tỉnh, thành phố ven biển trước năm 2030. Cơ quan thực hiện: Bộ Quốc phòng chủ trì, phối hợp với Bộ Giao thông Vận tải và Bộ Xây dựng.

Thứ ba, chuẩn hóa mô hình dân binh biển kết hợp lực lượng tuần duyên chuyên trách, duy trì tần suất tuần tra kiểm soát ngư trường 12 tháng liên tục hàng năm, đặt mục tiêu giảm thiểu trên 50% các hành vi xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế trong giai đoạn 2026 - 2030. Cơ quan thực hiện: Bộ Tư lệnh Cảnh sát biển phối hợp Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

Thứ tư, tích hợp 100% nội dung nghiên cứu lịch sử an ninh biển thời Nguyễn vào chương trình đào tạo đại học và sau đại học ngành Lịch sử, Luật Quốc tế và Quan hệ Quốc tế trong thời hạn 2 năm từ 2026 đến 2027. Cơ quan thực hiện: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các Đại học Quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, các nhà hoạch định chiến lược an ninh và quốc phòng: Cung cấp cơ sở thực tiễn về mô hình phòng thủ bờ biển, nghệ thuật kết hợp thủy quân và đồn lũy trên 3.260 km bờ biển nhằm xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân trên biển hiện đại.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lịch sử: Mang lại hệ thống cứ liệu nguyên bản từ 5 bộ quốc sử triều Nguyễn, phục vụ công tác giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử quân sự Việt Nam.

Thứ ba, cán bộ ngoại giao và chuyên gia pháp lý quốc tế: Khai thác kho tư liệu lịch sử xác thực về hoạt động liên tục của Đội Hoàng Sa gồm 70 dân đinh để củng cố hồ sơ pháp lý khẳng định chủ quyền lãnh thổ trên trường quốc tế.

Thứ tư, chuyên gia quản lý di sản và văn hóa quân sự: Ứng dụng nguồn dữ liệu khảo tả về các tấn, bảo, pháo đài cổ vào các dự án trùng tu di tích lịch sử ven biển và phát triển du lịch di sản tại hơn 20 đô thị ven biển Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Điểm độc đáo nhất trong chính sách an ninh biển của nhà Nguyễn giai đoạn 1802 - 1858 là gì? Trả lời: Điểm độc đáo nhất là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quản lý hành chính biển và bố phòng quân sự đa tầng. Triều đình không chỉ lập Ty Tào chính năm 1822 để quản lý thuế thuyền mà còn xây dựng pháo đài kiên cố tại hơn 10 cửa biển hiểm yếu, đồng thời kết hợp khai hoang duyên hải với củng cố an ninh biên giới biển.

Hỏi: Đội Hoàng Sa và Bắc Hải vận hành dưới thời Nguyễn với quy mô và trách nhiệm như thế nào? Trả lời: Đội Hoàng Sa duy trì quy mô 70 dân đinh lấy từ xã An Vĩnh, thực thi nhiệm vụ đều đặn từ tháng 2 đến tháng 8 hàng năm trong suốt nửa đầu thế kỷ XIX. Lực lượng này kiêm quản Đội Bắc Hải, thực hiện thu lượm hóa vật, đo đạc thủy trình, cắm mốc và vẽ bản đồ khẳng định chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Hỏi: Ty Tào chính và Nha Thương bạc giữ vai trò gì trong quản lý hải vận thời kỳ này? Trả lời: Ty Tào chính thành lập năm 1822 chia làm Nam tào và Bắc tào với 18 đoàn vận tải đảm nhiệm toàn bộ công tác vận tải thóc thuế và hải vận quốc gia. Nha Thương bạc tại Đà Nẵng đảm nhận kiểm soát tàu buôn phương Tây giai đoạn 1822 - 1832 trước khi chức năng thu thuế được chuyển giao cho chính quyền địa phương.

Hỏi: Triều đình nhà Nguyễn đã ứng dụng kỹ thuật đóng tàu phương Tây như thế nào? Trả lời: Ngay từ thời Nguyễn Ánh, quân đội đã tiếp thu công nghệ phương Tây với sự hỗ trợ của 396 chuyên gia nước ngoài, đóng thành công 4 tàu chiến kiểu Tây trong thời gian dưới 3 tháng mỗi chiếc. Dưới triều Minh Mạng, triều đình tiếp tục mua và tự đóng các loại thuyền bọc đồng, tàu chạy máy hơi nước đầu thế kỷ XIX.

Hỏi: Nguyên nhân chính khiến hệ thống phòng thủ biển triều Nguyễn không thể ngăn chặn liên quân Pháp năm 1858 là gì? Trả lời: Nguyên nhân cốt lõi là sự chênh lệch lớn về công nghệ quân sự và tư duy tác chiến. Dù sở hữu pháo đài ven biển và hàng ngàn thủy binh, chính sách bế quan tỏa cảng từ thời Minh Mạng đến Tự Đức đã làm chậm quá trình hiện đại hóa hỏa lực, khiến thủy quân không thể chống cự pháo hạm hiện đại của đối phương.

Kết luận

Nghiên cứu về chính sách an ninh - phòng thủ biển của nhà Nguyễn giai đoạn 1802 - 1858 mang lại 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

• Làm sáng tỏ nhận thức chiến lược của các vua Nguyễn về vai trò của 3.260 km bờ biển đối với vận mệnh quốc gia.
• Phục dựng diện mạo tổ chức bộ máy quản lý biển chuyên trách thông qua Ty Tào chính, Nha Thương bạc và các tấn thủ địa phương.
• Khẳng định bước tiến vượt bậc trong kỹ thuật đóng tàu chiến và huấn luyện thủy quân chính quy nửa đầu thế kỷ XIX.
• Cung cấp chuỗi bằng chứng lịch sử xác thực về sự hiện diện liên tục của Đội Hoàng Sa với 70 suất đinh tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
• Rút ra bài học kinh nghiệm sâu sắc về mối quan hệ giữa mở cửa giao thương hàng hải và tự chủ quốc phòng.

Để phát huy giá trị của công trình, lộ trình nghiên cứu tiếp theo cần tập trung khảo sát thực địa hệ thống pháo đài ven biển và đối chiếu Châu bản triều Nguyễn với tư liệu lưu trữ của Pháp và Anh trong giai đoạn 2026 - 2028. Độc giả, nhà nghiên cứu và các cơ quan hữu quan hãy khai thác ngay tài liệu này nhằm phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và bảo vệ chủ quyền biển đảo Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHÍNH SÁCH AN NINH - PHÒNG THỦ BIỂN CỦA NHÀ NGUYỄN Một yếu tố quan trọng định hình nên chính sách chính là tính mục đích. Khi ban hành chính sách, chủ thể ban hành sẽ đặt ra một mục đích nhất định của chính sách. Vì vậy, muốn đạt hiệu quả của mục đích, thông thường các chính sách đều được xây dựng trên cơ sở những nhận thức và hiểu biết nhất định của chủ thể ban hành về các đối tượng của chính sách. Do đó, để hiểu và lý giải một cách sâu sắc chính sách an ninh­phòng thủ biển của nhà Nguyễn ở nửa đầu thế kỷ XIX (1802­ 1858) thì vấn đề quan trọng đầu tiên là tìm hiểu những cơ sở nền tảng, những yếu tố tác động đến sự hình thành của chính sách.

Biển và vấn đề an ninh-phòng thủ biển đối với an ninh và chủ quyền quốc gia Là một quốc gia nằm trên bán đảo Đông Dương, chiều dài lớn gấp bốn lần chiều rộng nên không có nơi nào trên đất nước Việt Nam xa biển hơn 500 km theo đường chim bay. Trong tổng số chiều dài khoảng 7.760 km đường biên giới thì Việt Nam đã có đến 3.260 km đường biên trên biển cần bảo vệ, 2.773 đảo trên vùng biển rộng lớn, đó là chưa kể những đảo trong hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa [77, tr. Một không gian rộng khoảng 1 triệu km2 với thềm lục địa rộng lớn bao gồm toàn bộ vịnh Bắc Bộ và một phần vịnh Thái Lan, vùng biển Đông (một biển phụ của Thái Bình Dương) được xếp vào hàng thứ ba về diện tích so với các biển kín khác, tương đương với 3/4 Địa Trung Hải. Đó là một biển nóng, nằm gần như hoàn toàn 20 trong vành đai nhiệt đới; là một biển tương đối kín vì có nhiều đảo và quần đảo rộng lớn bao quanh.

Các đảo và quần đảo này tạo ra một loạt các eo biển làm cho sự giao thông giữa biển Đông với các biển và đại dương khác trở nên an toàn, thuận lợi. Vị trí giao thông của biển Đông không dừng lại ở ý nghĩa quốc gia, khu vực mà còn mang ý nghĩa quốc tế. Con đường thông thương ngắn và tiết kiệm mà tàu thuyền muốn vượt Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương là con đường qua biển Đông.000 năm trở về trước, biển Đông đã là một tuyến hải thương quan trọng trong khu vực. Theo gió mùa, những thương thuyền Đông Nam Á đi xuôi ngược Bắc­Nam, giữa Đông Nam Á hải đảo (Malacca hay Gia va/Java) và Đông Bắc Á lục địa (Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên và các đảo Nhật Bản), đều phải ghé qua Đại Việt và Chămpa, hai vương quốc thuộc duyên hải biển Đông [104, tr.

Ngày nay, biển Đông còn nằm ngay trên ngã tư đường hàng hải quốc tế, nhất là lượng hàng hoá quan trọng như dầu hoả, khí đốt đến Nhật đều qua con đường này. Không chỉ vậy, vùng trời biển Đông còn là đường bay quốc tế từ Xinhgapo, Băng Cốc qua Hồng Kông, Manila, Tôkyô và nhiều đường bay khác. Biển Đông có hai hiện tượng đặc biệt: thuỷ triều và dòng biển. Thuỷ triều của biển Đông dâng lên khá cao, trung bình đến 1,5 m, ở các vũng biển hay các cửa sông có thể lên tới trên 4 m.

Điều đó có ảnh hưởng rất lớn tới sự hình thành địa hình ven biển, đến giao thông vận tải và cuộc sống dân cư vùng duyên hải. Biển Đông có hai dòng biển, một ở trong biển Đông và một ở vịnh Thái Lan. Hai dòng biển này đã tham gia bồi đắp thêm đất đai cho lãnh thổ Việt Nam, mang đến nhiều giống cá quý từ phương Bắc, phương Nam, tạo ra những bãi cá lớn, đặc biệt ở ngoài khơi Phan Thiết [79].