Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN XÂY DỰNG CHIẾN LƯỢC VÀ HỆ THỐNG CÁC TRƯỜNG NGHỀ 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN XÂY DỰNG CHIẾN LƯỢC DẠY NGHỀ VÀ HỆ THỐNG CÁC CƠ SỞ DẠY NGHỀ 1.Vị trí, vai trò của dạy nghề trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực và chiến lược phát triển kinh tế xã hội của quốc gia Ngày nay, hầu hết mọi quốc gia trên thế giới đều coi nhân tố con người, nguồn lực con người hay nguồn nhân lực là yếu tố cơ bản, có vai trò quyết định nhất đến sự phát triển nhanh và bền vững của một quốc gia. Các nhà kinh tế đã khẳng định rằng đầu tư cho con người thông qua các hoạt động giáo dục và đào tạo, chăm sóc sức khỏe, công tác an sinh xã hội là đầu tư có hiệu quả nhất, quyết định đến khả năng tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững của đất nước. Nhờ có ưu tiên đầu tư cho giáo dục để phát triển nguồn nhân lực mà nhiều nước trên thế giới chỉ trong thời gian ngắn đã nhanh chóng trở thành nước phát triển, điển hình là các nước Hàn Quốc, Singapore… Nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “Phỏt triển giáo dục và đào tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, là điều kiện để phát huy nguồn lực con người - yếu tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững”.
Phát triển giáo dục được coi là quốc sách hàng đầu. Mục tiêu của giáo dục đào tạo nguồn nhân lực nói chung là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, đạo đức, tri thức, sức khỏe, tác phong công nghiệp, thể chất, thẩm mỹ, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của người công dân đáp ứng yêu cầu của sự -5- nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Dạy nghề là một bộ phận của hệ thống giáo dục quốc dân, thực hiện chức năng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật trực tiếp trong sản xuất và dịch vụ có năng lực thực hành nghề tương ứng với cấp độ đào tạo, đáp ứng với yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và có thể tiếp tục học bổ sung, nâng cấp trình độ lên cao nếu có nhu cầu và điều kiện. Hiện nay, lao động kỹ thuật của Việt Nam đang mất cân đối nghiêm trọng về cơ cấu lao động ở cả ngành nghề và trình độ đào tạo trong các ngành, vùng kinh tế, các khu vực.
Trong khi lao động phổ thông dư thừa rất lớn nhưng lao động kỹ thuật lại thiếu trầm trọng, nhất là lao động kỹ thuật trình độ cao cho một số ngành như: công nghiệp chế tác, tin học, viễn thông, công nghiệp chế biến nụng, lõm thủy sản, lao động kỹ thuật cho xuất khẩu. Theo quyết định 579/QĐ-TTg năm 2011 về phê duyệt Chiến lược phát triển nhân lực Việt Nam thời kì 2011-2020 do Thủ tướng Chính phủ ban hành: “Mục tiêu tổng quát phát triển nhân lực Việt Nam thời kì 2011-2020 là đưa nhân lực Việt Nam trở thành nền tảng và lợi thế quan trọng nhất để phát triển bền vững đất nước, hội nhập quốc tế và ổn định xã hội, nâng trình độ năng lực cạnh tranh của nhân lực nước ta lên mức tương đương các nước tiên tiến trong khu vực, trong đó một số mặt tiếp cận trình độ các nước phát triển trên thế giới.” Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, để tăng trưởng nền kinh tế bền vững, hội nhập kinh tế quốc tế hiệu quả và an toàn trong bối cảnh nền kinh tế thế giới đầy biến động, nhiệm vụ của dạy nghề là phải xây dựng và phát triển đội nhũ lao động có chất lượng, cơ cấu trình độ, ngành nghề, vùng miền đáp ứng mục tiêu và nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội trong phạm vi toàn quốc lẫn từng ngành, vùng kinh tế, địa phương; đồng thời cần tăng khả năng cạnh tranh của lao động Việt Nam với lao động nước ngoài không những ở thị trường lao động thế giới mà còn ngay ở thị trường lao động trong nước. Với -6- tốc độ phát triển nhanh và không ngừng của khoa học công nghệ, việc sử dụng ngày càng nhiều công nghệ mới, tiên tiến, hiện đại, nhiều ngành nghề mới xuất hiện trong thực tế xã hội, vì vậy cần có các hình thức, nội dung dạy nghề phù hợp nhằm tạo điều kiện cho người lao động có cơ hội để thường xuyên bổ xung, cập nhật kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp để có đủ năng lực thích ứng với những thay đổi nhanh chóng trong sản xuất, kinh doanh và dịch vụ. Mối quan hệ của dạy nghề với việc làm, thu thập và giải quyết các vấn đề xã hội trong nước và hội nhập quốc tế Mục tiêu hàng đầu của công tác dạy nghề là đào tạo, bồi dưỡng năng lực nghề nghiệp của từng người học, người lao động cho phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động trong quá trình phát triển kinh tế xã hội nhằm tạo điều kiện cho người lao động tìm việc làm hoặc tự tạo việc làm.
Trong quá trình học nghề, người lao động được học để hình thành những kiến thức, kỹ năng và thái độ lao động nghề nhiệp cần thiết cho việc thực hiện thành công quá trình lao động thực tế. Với quan điểm: chuyển dần dạy nghề từ đào tạo theo năng lực sẵn có của cơ sở dạy nghề sang dạy nghề theo dạy nghề theo nhu cầu của thị trường lao động và xã hội, lấy nhu cầu của các ngành kinh tế, của doanh nghiệp làm mục tiêu đào tạo, dạy nghề gắn với việc làm đã tạo điều kiện cho người học nghề có việc làm ngay sau khi tốt nghiệp. Hệ thống dạy nghề hiện nay tương đối đa dạng, nội dung và hình thức đào tạo nghề tương đối linh hoạt đã tạo điều kiện cho người học có cơ hội được nâng cao năng lực nghề nghiệp, thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng trong sản xuất, kinh doanh và dịch vụ, xóa đói giảm nghèo, nâng cao mức sống, tăng thu nhập bền vững. Dạy nghề đã tham gia vào các công tác xã hội như: góp phần tích cực trong chuyển dịch cơ cấu lao động từ ngành nụng, lõm, ngư nghiệp sang công nghiệp - xây dựng và dịch vụ, đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của -7- đất nước; thực hiện nhiệm vụ phân luồng học sinh phổ thông, làm giảm chi phí đào tạo, bớt gánh nặng cho xã hội; dạy nghề cho các phạm nhân, đối tượng ma túy, người chưa thành niên phạm tội để họ có khả năng kiếm sống bằng con đường làm ăn chân chính, góp phần phòng ngừa, hạn chế các tệ nạn xã hội, các vụ án vi phạm pháp luật, ổn định an ninh, trật tự xã hội; dạy nghề cho người đi xuất khẩu lao động để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, góp phần mang lại nguồn ngoại tệ đáng kể cho gia đình người lao động và đất nước.
Trong những năm gần đây, được sự quan tâm của các cấp, các ngành, sự nỗ lực cố gắng của cơ quan quản lý nhà nước về dạy nghề và sự thay đổi về nhận thức của mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội, sự nghiệp dạy nghề đó cú sự chuyển biến tích cực, góp phần tích cực vào công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Với quan điểm phát triển dạy nghề theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, từng bước tiếp cận với trình độ tiên tiến của các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới để tạo bước đột phá về chất lượng dạy nghề, hi vọng Việt Nam có thể xuất khẩu hoạt động đào tạo nghề ra thế giới. Những khái niệm cốt lõi, mục tiêu, yêu cầu, đặc điểm cơ bản của chiến lược dạy nghề và hệ thống các cơ sở dạy nghề Trong quá trình xây dựng chiến lược dạy nghề, việc tính toán quy mô dạy nghề theo trình độ, ngành nghề đào tạo, quy hoạch mạng lưới dạy nghề được dựa trên các khái niệm: nguồn nhân lực, lao động qua đào tạo. Vì vậy để có cơ sở xây dựng chiến lược dạy nghề phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước cần làm rõ một số thuật ngữ, khái niệm cốt lõi sau: 1.
Một số khái niệm cốt lõi: 1. Nguồn nhân lực Trước đây, thuật ngữ sức lao động, nguồn lao động thường được sử dụng trongiới nghiên cứu và quản lý. Từ những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, thuật ngữ nguồn nhân lực được dùng chính thức, phổ biến và đã được nhận thức -8- cao hơn, hoàn thiện về vị trí, vai trò của con người trong quá trình phát triển. Có thể hiểu nguồn nhân lực (nguồn lao động) là tổng thể những phẩm chất và năng lực của toàn bộ cuộc sống con người hiện có thực tế hoặc tiềm năng để tham gia vào phát triển kinh tế - xã hội trong một cộng đồng, vùng lãnh thổ, quốc gia trong những thời kì nhất định.
Theo Luật Lao động của Việt Nam (năm 1994) quy định: nguồn nhân lực (nguồn lao động) là toàn bộ những người trong độ tuổi lao động (nam từ 15-60 tuổi; nữ từ 15-55 tuổi) có khả năng lao dộng, bao gồm những người đang có việc làm hoặc chưa có việc làm nhưng có nhu cầu làm việc (lực lượng lao động) và những người đang đi học, nội trợ, không có nhu cầu làm việc và tình trạng khác; trong đó bộ phận quan trọng nhất là lực lượng lao động. Lao động qua đào tạo nghề Lao động qua đào tạo là một thuật ngữ mới được sử dụng rộng rãi ở nước ta trong những năm gần đây. Lao động qua đào tạo là lao động được đào tạo trong hệ thống giáo dục quốc dân thống nhất, được cấp văn bằng, chứng chỉ về cấp bậc, loại nghề đào tạo với kết quả là được trang bị các kiến thức lý thuyết cơ bản và có kỹ năng thực hành về một nghề (hoặc công việc) nhất định phù hợp với yêu cầu của cấp bậc đào tạo và nghề nghiệp (công việc). Lao động qua đào tạo là kết quả của hoạt động giáo dục - đào tạo nhằm trang bị cho người được đào tạo những kiến thức cơ bản về kỹ năng nghề nghiệp ở các trình độ khác nhau cùng với đạo đức, lương tâm và ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần hợp tác và tác phong làm việc để thực hiện những công việc theo yêu cầu kỹ thuật nhất định.
