Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. KHÁI NIỆM VỀ CẠNH TRANH, LỢI THẾ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. Khái niệm về cạnh tranh Có nhiều định nghĩa về cạnh tranh xuất phát từ các góc độ nhìn nhận vấn đề khác nhau.
Vậy cạnh tranh là gì? Theo Đại từ điển Tiếng Việt thì cạnh tranh được định nghĩa là sự “tranh đua giữa những cá nhân, tập thể có chức năng như nhau, nhằm giành phần hơn, phần thắng về mình”.259] Theo định nghĩa này, có thể hiểu “cạnh tranh” là sự ganh đua, đấu tranh giữa các đối thủ có cùng chung mục đích để chiếm được vị trí cao nhất. Trong Đại từ điển Kinh tế thị trường đưa ra định nghĩa: “cạnh tranh thị trường là biểu hiện của chủ thể hành vi kinh tế cùng loại trong nền kinh tế thị trường vì nghĩ đến lợi ích của bản thân, nhằm tăng cường thực lực kinh tế của mình, loại trừ hành vi tương đồng của chủ thể hành vi kinh tế cùng loại …”[63, tr.119] Nhà Kinh tế học Paul A.Samuelson trong cuốn Kinh tế học về cạnh tranh, cho rằng: Cạnh tranh là “sự kình địch mạnh mẽ giữa những doanh nghiệp kinh doanh và những ngành khác nhau để giành khách hàng hoặc thị trường”. 687] Từ điển Tiếng Việt tường giải và liên tưởng do Nguyễn Văn Đạm chủ biên định nghĩa: “Cạnh tranh là tìm mọi cách để giành kết quả cao hơn một hay nhiều cá nhân, tổ chức cùng có mục đích như mình”.106] Theo Krugman (1994), cạnh tranh chỉ ít nhiều phù hợp ở cấp độ doanh nghiệp vì ranh giới dận dưới ở đây rất rõ ràng, nếu doanh nghiệp không bù đắp nổi chi phí thì không trước thì sau sẽ phải từ bỏ kinh doanh hoặc phá sản. Diễn đàn cấp cao về cạnh tranh công nghiệp của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã chọn định nghĩa về cạnh tranh cố gắng kết hợp cả các doanh nghiệp, ngành và quốc gia: “ khả năng của các doanh nghiệp, ngành, quốc gia và vùng trong việc tạo ra việc làm và thu nhập cao hơn trong điều kiện cạnh tranh quốc tế”.TS Nguyễn Văn Nam - Viện Nghiên cứu Thương mại, cho rằng: cạnh tranh là động lực của phát triển kinh tế, thể hiện trên nhiều khía cạnh và phương diện khác nhau.6] Cụ thể: Xét trên bình diện toàn bộ nền kinh tế: cạnh tranh có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế, góp phần phân bổ các nguồn lực một cách có hiệu quả.
Đối với doanh nghiệp: cạnh tranh buộc các doanh nghiệp phải cải tiến, nâng cao trình độ công nghệ và phương pháp quản lý, sản xuất nhằm tăng khả năng cạnh tranh, đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Với người lao động: cạnh tranh tạo ra áp lực buộc người lao động phải nâng cao tay nghề, kỹ năng chuyên môn vì mục đích bảo đảm lợi ích cá nhân của mình. Ở góc độ người tiêu dùng: cạnh tranh tạo ra cơ hội lựa chọn rộng rãi cho người tiêu dùng về hàng hóa, thỏa mãn nhu cầu ngày một gia tăng. Từ đó tạo ra áp lực điều tiết thị trường, hạn chế sự méo mó về giá cả.
Trên bình diện quốc tế: cạnh tranh đòi hỏi doanh nghiệp phải nhận thức được lợi thế so sánh, lợi thế cạnh tranh cũng như những yếu kém, từ đó xây dựng và hoàn thiện các chiến lược nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa, dịch vụ của doanh nghiệp cung cấp cho thị trường thế giới. Như vậy, với các khái niệm “tranh đua”, “loại trừ” hay “kình địch” để mô tả mâu thuẫn đối kháng về lợi ích có tính phổ biến, tất yếu giữa các chủ thể trong kinh tế thị trường, theo tác giả: cạnh tranh được hiểu là sự ganh đua, đấu tranh giữa các chủ thể có cùng chung mục đích nhằm có được vị thế và lợi ích mong muốn. Trong kinh tế, đó là sự ganh đua, đấu tranh giữa các chủ thể kinh tế (nhà sản xuất, người tiêu dùng) nhằm giành lấy những vị thế tương đối trong sản xuất, tiêu thụ hay tiêu dùng hàng hóa để thu được nhiều lợi ích nhất cho mình. Lợi thế cạnh tranh Lợi thế cạnh tranh là lợi thế mà doanh nghiệp đang có hoặc có thể có, so với các đối thủ cạnh tranh.
Đó chính là những giá trị đặc thù mà doanh nghiệp đang sở hữu, được sử dụng để nắm bắt cơ hội, tạo ra lợi nhuận cho doanh nghiệp. Theo các nhà kinh tế cổ điển: các yếu tố sản xuất như đất đai, vốn, lao động, những yếu tố tài sản hữu hình là nguồn lực quan trọng tạo nên lợi thế cạnh tranh. Adam Smith (1723 - 1790) cho rằng: lợi thế cạnh tranh dựa trên cơ sở lợi thế tuyệt đối về năng suất lao động, năng suất lao động cao nghĩa là chi phí sản xuất giảm, muốn tăng năng suất lao động thì phải phân công lao động và chuyên môn hóa sản xuất. Tuy nhiên theo David Ricardo (1772 - 1823): lợi thế cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào lợi thế tuyệt đối, mà còn phụ thuộc vào cả lợi thế tương đối tức là lợi thế so sánh và nhân tố quyết định tạo nên lợi thế cạnh tranh vẫn là chi phí sản xuất nhưng mang tính tương đối.
Với Heckscher-Ohlin-Samuel thì: lợi thế cạnh tranh là do lợi thế tương đối về mức độ dồi dào của các yếu tố sản xuất như: vốn, lao động. Nhân tố quyết định hình thành lợi thế cạnh tranh là chi phí về vốn và chi phí về lao động. Porter: lợi thế cạnh tranh trước hết dựa vào khả năng duy trì một chi phí sản xuất thấp và sau đó là dựa vào sự khác biệt hóa sản phẩm so với đối thủ cạnh tranh như: chất lượng sản phẩm dịch vụ, mạng lưới phân phối, cơ sở vật chất, trang bị kỹ thuật.[72] Từ những nghiên cứu trên đây, có thể hiểu: lợi thế cạnh tranh là cái làm cho doanh nghiệp hoặc ngành sản xuất nào đó có được các ưu thế vượt trội so với đối thủ cạnh tranh, được sử dụng để nắm bắt cơ hội, giành thắng lợi trước đối thủ. Lợi thế cạnh tranh được hình thành từ tập hợp những lợi thế so sánh.
Trong đó có: lợi thế so sánh tuyệt đối: là tập hợp những đặc tính riêng có của chủ thể mà đối thủ của nó không có; và lợi thế so sánh tương đối, bao gồm: tập hợp những đặc tính vượt trội (đặc tính hơn hẳn) của chủ thể so với đối thủ cạnh tranh. Mỗi doanh nghiệp, mỗi ngành có các lợi thế cạnh tranh khác nhau. Mặt khác, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp, của ngành là không cố định. Nó luôn thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của nền kinh tế và sự thay đổi cơ cấu nguồn lực của doanh nghiệp, của ngành cũng như hiệu quả khai thác, phát huy các nguồn lực để đạt được các mục tiêu trong cạnh tranh.
Lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp, của ngành có thể bị giảm sút hoặc mất do không biết cách nắm bắt, không được chú trọng đầu tư đúng mức hoặc bị đối thủ đánh cắp, bắt chước. Do vậy, để tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững, tức duy trì được vị thế trong cạnh tranh luôn là vấn đề mang tính chiến lược đối với các doanh nghiệp và ngành. Năng lực cạnh tranh và nâng cao năng lực cạnh tranh Theo định nghĩa trong Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý thì: “năng lực cạnh tranh là khả năng một doanh nghiệp giành thắng lợi trong cuộc cạnh tranh để tiêu thụ hàng hóa cùng loại trên cùng một thị trường.1172] Từ điển Thuật ngữ kinh tế học (trang 349) do Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa Hà Nội phát hành (2001) lại giải thích: năng lực cạnh tranh là khả năng giành được thị phần lớn hơn trước các đối thủ cạnh tranh trên thị trường, kể cả giành lấy một phần hay toàn bộ thị phần của đồng nghiệp. Porter thì cho rằng, năng lực cạnh tranh là khả năng tạo ra những sản phẩm có quy trình công nghệ độc đáo, giá trị gia tăng cao, phù hợp với nhu cầu khách hàng với chi phí thấp, năng suất cao nhằm nâng cao lợi nhuận.[71] Diễn đàn cấp cao về cạnh tranh công nghiệp của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã chọn định nghĩa về năng lực cạnh tranh cố gắng kết hợp cả các doanh nghiệp, ngành và quốc gia: “khả năng của các doanh nghiệp, ngành, quốc gia và vùng trong việc tạo ra việc làm và thu nhập cao hơn trong điều kiện cạnh tranh quốc tế”.
Theo tác giả: năng lực cạnh tranh là khả năng nội tại, hiện có của doanh nghiệp hoặc ngành trong việc duy trì lợi thế cạnh tranh, mở rộng thị phần để thu lợi nhuận. Theo đó, năng lực cạnh tranh có thể đạt được ở các mức độ khác nhau: yếu, trung bình hoặc mạnh so với các đối thủ cạnh tranh, và tồn tại dưới dạng hiện thực hoặc tiềm ẩn. Nâng cao năng lực cạnh tranh có nghĩa là tìm và thực hiện các biện pháp tác động vào quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm của doanh nghiệp hoặc ngành, làm cho nó có tính vượt trội (nếu chưa có năng lực cạnh tranh), hoặc gia tăng tính vượt trội (có năng lực cạnh tranh nhưng yếu) so với đối thủ cạnh tranh, nhằm tăng lợi nhuận và mở rộng thị phần cho doanh nghiệp hoặc ngành. Tóm lại, một doanh nghiệp hoặc một ngành có năng lực cạnh tranh nếu có năng lực duy trì (hoặc gia tăng) được lợi nhuận và thị phần trên thị trường trong và ngoài nước.
CÁC CẤP ĐỘ VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH VÀ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. Các cấp độ về năng lực cạnh tranh y Năng lực cạnh tranh quốc gia: Năng lực cạnh tranh quốc gia là một khái niệm phức hợp, bao gồm các yếu tố ở tầm vĩ mô, đồng thời cũng bao gồm năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp trong cả nước. Hiện có nhiều cách hiểu, định nghĩa khác nhau về năng lực cạnh tranh quốc gia: Theo Ủy ban cạnh tranh Công nghiệp Mỹ thì: “cạnh tranh đối với một quốc gia là mức độ mà tại đó, dưới các điều kiện thị trường tự do công bằng, có thể sản xuất các hàng hóa và dịch vụ đáp ứng được các đòi hỏi của thị trường quốc tế, đồng thời duy trì và nâng cao được thu nhập thực tế của người dân nước đó”. Báo cáo về cạnh tranh toàn cầu năm 2002, định nghĩa cạnh tranh đối với một quốc gia là: “khả năng của nước đó đạt được những thành quả nhanh và bền vững về mức sống, nghĩa là đạt được các tỷ lệ tăng trưởng kinh tế cao được xác định bằng thay đổi tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trên đầu người theo thời gian”.