Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY CỔ PHẦN 1. Khái luận chung về công ty cổ phần 1.1 Sự hình thành và phát triển của công ty cổ phần Như bất kỳ một hiện tượng kinh tế nào khác, công ty ra đời, tồn tại và phát triển trong những điều kiện kinh tế xã hội nhất định. Các công ty với tư cách pháp nhân độc lập cùng với các thành viên có chế độ trách nhiệm hữu hạn xuất hiện với số lượng lớn từ năm 1870. Nhưng những mầm mống của một công ty hiện đại có thể nhận thấy trong việc thừa nhận trách nhiệm hữu hạn ở Luật Lamã, các công ty thương mại và ngân hàng ở thế kỷ XIV, các công ty ở Anh thế kỷ XVII.
Một trong những công ty cổ phần đầu tiên được biết đến là ở Anh năm 1600 tên là East India Company (Công ty Đông Ấn) công ty này là sự phối kết hợp giữa chính quyền và các thương gia để chinh phục những vùng đất mới được khám phá, phục vụ cho chủ nghĩa thực dân ở Châu Âu. Mặc dù xuất hiện sớm như vậy nhưng cho đến tận đầu thế kỷ XIX loại hình công ty cổ phần vẫn còn rất hiếm. Chính quá trình tập trung tư bản, đặc biệt là sự bùng nổ của cách mạng công nghiệp vào khoảng giữa thế kỷ XIX làm cho loại hình công ty cổ phần phát triển mạnh. Sự ra đời của công ty nói chung, công ty cổ phần nói riêng đã làm phát sinh nhu cầu cần phải có pháp luật điều chỉnh đối với nó.
Luật công ty nhìn chung gắn liền với sự phát triển của các quan hệ thương mại, các quy định về hợp đồng và vay nợ. Năm 1807, Pháp thiết lập nền tảng cho công ty bằng hội 1 hợp tư cổ phần được điều chỉnh bằng Bộ luật Thương mại, thể hiện quan điểm tự do hoạt động kinh doanh. Mặc dù vậy, việc thành lập công ty vẫn cần giấy phép của Nhà nước. Năm 1863, Pháp ban hành luật Công ty trách nhiệm hữu hạn.
Lúc này việc công ty ra đời ở Pháp cũng như tại các nước khác không cần đến giấy phép của Nhà nước, mà thay vào đó Nhà nước chỉ đưa ra những quy định bắt buộc, các công ty có nghĩa vụ đăng ký theo quy định của pháp luật. Đức là một trong những nước mà ở đó xuất hiện công ty sớm, do vậy pháp luật về công ty khá hoàn thiện. Luật Công ty cổ phần đầu tiên của Đức được ban hành năm 1870. Tại Anh, cuối thế kỷ XVI, thương mại phát triển mạnh mẽ, các doanh nhân kinh doanh theo kiểu làm ăn riêng hoặc góp vốn cùng hoạt động.
Đến năm 1844, Quốc hội Anh cho ra đời luật về công ty cổ phần, sang năm 1855 thì có luật về tính trách nhiệm hữu hạn, cuối cùng hai luật này sáp nhập làm một vào năm 1862. Luật công ty của Mỹ chịu ảnh hưởng phần lớn luật của Anh do nguồn gốc hình thành nước Mỹ, vì vậy nó khá giống với luật công ty của Anh. Hiện nay trên thế giới tồn tại hai hệ thống pháp luật công ty, đó là: hệ thống pháp luật công ty châu Âu lục địa và hệ thống pháp luật công ty Anh- Mỹ. So sánh giữa hai hệ thống pháp luật công ty này thì công ty của các nước Pháp và Đức bị luật quy định chặt chẽ hơn và không được mềm dẻo, uyển chuyển như công ty theo luật của Anh, Mỹ.
Nếu như công ty cổ phần ra đời và phát triển ở các nước tư bản khá sớm thì ở Việt Nam lại xuất hiện tương đối muộn. Thời Pháp thuộc, do Việt Nam là thuộc địa của Pháp nên có thời kỳ Luật Thương mại của Pháp được áp dụng trên từng vùng lãnh thổ khác nhau của Việt Nam. Thời kỳ này có nhiều loại công ty được tổ chức dưới hình thức các hội buôn. Đó là hình thức công ty đơn giản.
Luật lệ về công ty được quy định lần đầu tiên tại Việt Nam trong “Dân luật được thi hành tại các Toà án Bắc kỳ năm 1913, trong đó có nói về 2 hội buôn. Đạo luật này chia các công ty (hội buôn) ra làm hai loại: Hội người và Hội vốn. Trong hội người chia thành Hội hợp danh (công ty hợp danh), Hội hợp tư (công ty hợp vốn đơn giản) và Hội đồng lợi. Trong Hội hợp vốn chia thành Hội vô danh (công ty cổ phần) và Hội hợp cổ (công ty hợp vốn cổ phần đơn giản).
Trong luật này không có công ty trách nhiệm hữu hạn. Cũng trong thời kỳ này, khoảng năm 1944, chính quyền Bảo Đại xây dựng Bộ luật thương mại Trung phần. Sau 1954, đất nước chia làm hai miền. Ở miền Bắc bắt đầu xây dựng nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung với hai thành phần kinh tế chủ yếu là quốc doanh và tập thể.
Thời kỳ này có khái niệm về công ty nhưng công ty không được hiểu theo đúng bản chất pháp lý của nó. Hay có thể nói trong cơ chế quản lý kinh tế tập trung không tồn tại các công ty cũng như luật về công ty. Từ năm 1986, Đảng và nhà nước ta đề ta đường lối phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước. Với việc thừa nhận đa hình thức sở hữu, ghi nhận quyền tự do kinh doanh của công dân trong Hiến pháp 1992 đã mở đường cho sự ra đời các loại hình doanh nghiệp.
Năm 1990 Quốc hội ban hành Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân. Đây là cơ sở pháp lý cho việc thành lập công ty nói chung và công ty cổ phần nói riêng. Cả hai đạo luật trên đã được bổ sung, sửa đổi một lần vào năm 1994 nhưng vẫn chưa khắc phục được những thiếu sót, bất cập. Để đáp ứng sự phát triển nhanh chóng của hoạt động kinh doanh, ngày 12/6/1999 Quốc hội ban hành Luật Doanh nghiệp, thay thế cho các quy định pháp luật về công ty trước đó, tạo khung pháp lý vững chắc hơn cho hoạt động kinh doanh trong điều kiện nền kinh tế thị trường.
Tuy vậy, trước yêu cầu nội tại để đẩy nhanh phát triển kinh tế, yêu cầu toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế hệ thống pháp luật về doanh nghiệp nói trên đã bộc lộ những khiếm khuyết không còn phù hợp, do đó Quốc hội đã thông qua Luật doanh nghiệp 3 năm 2005 vào ngày 29/11/2005 đây là khung pháp lý quan trọng trong việc tổ chức hoạt động của các loại hình doanh nghiệp nói chung và của công ty cổ phần nói riêng đáp ứng tình hình phát triển mới. Khái niệm, đặc điểm công ty cổ phần Hoạt động sản xuất kinh doanh trong nền kinh tế thị trường vô cùng phong phú đa dạng, vì vậy có rất nhiều loại hình liên kết thành lập công ty. Người ta có thể phân loại công ty theo nhiều tiêu chí khác nhau nhưng nói chung, xét theo tiêu chí về tính chất của sự liên kết, công ty thường được chia thành hai nhóm cơ bản là các công ty đối nhân và các công ty đối vốn. Khái niệm đối nhân hay đối vốn là tiền đề để xác định tính chất của các quan hệ giữa các thành viên trong công ty về tổ chức quản lý công ty.
Công ty đối nhân là những công ty mà mối quan hệ giữa thành viên trong công ty với nhau cũng như nguyên tắc tổ chức, quản lý công ty được thiết lập hoàn toàn dựa trên cơ sở độ tin cậy về nhân thân của các cá nhân tham gia, sự hùn vốn là yếu tố thứ yếu. Công ty đối nhân có đặc trưng là không có sự tách bạch tài sản thành viên công ty và tài sản công ty. Ngược lại, ở công ty đối vốn, nguyên tắc chủ đạo để xây dựng quan hệ giữa các thành viên công ty và cơ sở để xác định quyền, nghĩa vụ của mỗi thành viên là tỷ lệ vốn góp vào công ty. Với các công ty đối vốn, yếu tố vốn luôn được đặt lên hàng đầu, lấy nó làm nền tảng để hình thành nên nguyên tắc tổ chức quản lý công ty.
Đặc điểm quan trọng của loại hình công ty này là công ty chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ của công ty bằng tài sản của công ty. Các thành viên công ty chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn trong phần vốn góp của mình đã tham gia vào công ty. Thông thường theo hệ thống Châu Âu lục địa có hai loại công ty đối vốn là công ty cổ phần và công ty trách nhiệm hữu hạn, hai loại hình công ty này tồn tại phổ biến ở Châu Âu lục địa và có quy chế pháp lý khác nhau tạo điều 4 kiện dễ dàng hơn cho công chúng phân biệt giữa từng loại, tránh được nhầm lẫn nhưng ngược lại cũng có nhược điểm là không thuận lợi khi cần chuyển đổi hình thức hoạt động. Trong khi đó hệ thống luật Anh - Mỹ luật công ty chỉ đề cập đến loại công ty đối vốn, trong đó thường chia thành công ty mở (Public Corporation) phát hành cổ phiếu rộng rãi trong công chúng và công ty đóng (Close Corporation) không phát hành cổ phiếu ra công chúng, cổ phần được chuyển nhượng hoặc huy động trong nội bộ thành viên.
Công ty mở gần giống với công ty cổ phần, còn công ty đóng có đặc điểm gần giống với công ty trách nhiệm hữu hạn trong hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa. Tuy tên gọi, cách thức tổ chức hoạt động của công ty cổ phần giữa các hệ thống pháp luật nhưng về bản chất thì công ty cổ phần có những đặc điểm chung: - Công ty cổ phần là một tổ chức có tư cách pháp nhân độc lập - Công ty cổ phần chỉ chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ bằng tài sản riêng của công ty. Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản của công ty trong phạm vi số vốn góp - Vốn điều lệ của công ty được chia thành nhiều phần bằng nhau được gọi là các cổ phần. Các cổ phần của công ty có thể được tự do chuyển nhượng.
- Trong quá trình hoạt động công ty được phát hành các loại chứng khoán để huy động vốn. - Công ty cổ phần có số lượng thành viên rất đông.
