CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY VÀ CHẤT LƯỢNG CHO VAY TẠI TỔ CHỨC TÀI CHÍNH PHI NGÂN HÀNG 1. TỔ CHỨC TÀI CHÍNH PHI NGÂN HÀNG 1. Khái niệm Các tổ chức tài chính phi ngân hàng là những trung gian tài chính hoạt động, kinh doanh trong lĩnh vực tài chính - tiền tệ, được thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhưng không được nhận tiền gửi không kỳ hạn và không cung cấp hệ thống thanh toán. Ngày nay, do nhu cầu mở rộng phạm vi hoạt động, đa dạng hóa các nghiệp vụ của mỗi tổ chức tài chính trung gian nên khó phân biệt một cách rõ rệt tổ chức tài chính trung gian là Ngân hàng thương mại (viết tắt là NHTM) với các Tổ chức tài chính phi ngân hàng (viết tắt là TCTC PNH) khác.
Sự tách biệt cũng như sự đan xen cạnh tranh lẫn nhau về nghiệp vụ, nội dung và phạm vi hoạt động của các trung gian tài chính có nhiều mặt tích cực, đồng thời lại có những hạn chế nhất định, tác động không tốt tới sự phát triển kinh tế. Bởi vậy, tuỳ theo sự phát triển nền kinh tế - xã hội ở mỗi nước, các Chính phủ thường can thiệp vào việc thiết lập các tổ chức tài chính trung gian, quy định giới hạn, nội dung và phạm vi hoạt động của mỗi loại để phát huy cao nhất thế mạnh của mỗi loại trong hệ thống các tổ chức tài chính trung gian. Vai trò của các tổ chức tài chính phi ngân hàng Các TCTC PNH có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, góp phần làm đa dạng hóa các dịch vụ, tài chính cho nền kinh tế, đem lại những lợi ích thiết thực tạo cơ hội sinh lời cho các nguồn tiết kiệm nhỏ lẻ thúc đẩy cạnh tranh. Các hoạt động của các TCTC PNH đem lại các hợp đồng bảo hiểm, các dịch vụ cung cấp thông tin,.
cho các khách hàng, giúp bảo vệ tài chính và phân tán rủi ro. Sự khác nhau giữa tổ chức tài chính phi ngân hàng và các Ngân hàng thương mại TCTC PNH khác với NHTM ở các điểm sau: 19 Luan van - TCTC PNH chủ yếu sử dụng vốn chủ sở hữu, không huy động tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn của dân chúng, không nhận tiền gửi của cá nhân, tổ chức với thời hạn ngắn để cho vay và đầu tư. Trong khi, NHTM là một định chế tài chính nhận tiền gửi theo mọi yêu cầu của khách hàng và sử dụng tiền đó để cho vay, NHTM được mở tài khoản thanh toán và thực hiện chức năng thanh toán cho khách hàng. - TCTC PNH không thực hiện các dịch vụ thanh toán và tiền mặt, không sử dụng vốn làm phương tiện thanh toán cho khách hàng.
Vì vậy, tổ chức tài chính phi ngân hàng không bị NHNN quản lý, giám sát chặt chẽ như NHTM. Quỹ Bảo vệ môi trường là tổ chức tài chính được thành lập tại các quốc gia, các địa phương nhằm hỗ trợ cho các hoạt động liên quan đến công tác bảo vệ môi trường chủ yếu với cơ chế cấp vốn tương đối thống nhất thông qua các hình thức cấp kinh phí cho vay với lãi suất ưu đãi hoặc không lãi suất, đảm nhận vai trò trung gian tài chính không vì mục đích lợi nhuận dẫn chuyển vốn từ người có vốn đến những người cần vốn cho đầu tư bảo vệ môi trường. Theo đó, Quỹ Bảo vệ môi trường được coi là một TCTC PNH vì các điểm khác biệt của Quỹ so với các ngân hàng, cụ thể như sau: Quỹ Bảo vệ môi trường có thể huy động vốn dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng không nhận tiền gửi của dân cư và các tổ chức kinh tế dưới hình thức mở tài khoản; không làm trung gian thanh toán cho khách hàng. HOẠT ĐỘNG CHO VAY TẠI TỔ CHỨC TÀI CHÍNH PHI NGÂN HÀNG 1.
Khái niệm hoạt động cho vay tại TCTC PNH Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 do Quốc hội ban hành ngày 16/6/2010 và Thông tư số 39/2016/TT-NHNN do Ngân hàng Nhà nước ban hành ngày 30/12/2016 quy định cụ thể về hoạt động cho vay như sau: “Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. 20 Luan van Cho vay là nghiệp vụ kinh doanh mang lại lợi nhuận cao nhất đối với các TCTC PNH. Tuy nhiên, mặt trái của việc tạo ra nguồn thu nhập chủ yếu là phần lớn các rủi ro của TCTC PNH xuất phát từ hoạt động cho vay. Sự xuất hiện của các khoản nợ quá hạn, nợ xấu sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của TCTC PNH trước tiên, sau đó là uy tín của TCTC PNH bị giảm sút.
Rủi ro tín dụng có thể xảy ra do rất nhiều nguyên nhân, vì vậy, các TCTC PNH cần phải có biện pháp giám sát, phòng ngừa, hạn chế rủi ro nhằm nâng cao chất lượng cho vay của mình. Đặc điểm của hoạt động cho vay tại TCTC PNH Hoạt động cho vay là hoạt động truyền thống của TCTC PNH, được phát triển đa dạng và hoàn thiện với nhiều loại hình khác nhau từ cho vay ngắn hạn đến cho vay dài hạn. Thời hạn cho vay càng dài thì tính rủi ro càng lớn, do đó lãi suất cho vay dài hạn lớn hơn lãi suất cho vay ngắn hạn. Cho vay ngắn hạn thường phục vụ chi tiêu sinh hoạt gia đình, hay chi mua nguyên vật liệu, trả tiền lương, bổ sung vốn lưu động tức là nhằm đáp ứng nhu cầu thanh toán ngắn hạn.
Theo đó, cho vay ngắn hạn có tính lỏng cao hơn, có thể coi như bộ phận đảm bảo khả năng thanh toán của TCTC PNH. Ngược lại, cho vay trung và dài hạn thường chủ yếu nhằm đầu tư mở rộng, đầu tư mới, xây dựng cơ sở hạ tầng, đổi mới trang thiết bị khoa học công nghệ, dây truyền sản xuất hiện đại,…tức là những dự án chưa có khả năng sinh lời trong thời gian ngắn. Do đó có tính lỏng thấp, độ rủi ro cao nên có lãi suất cao nhất trong các loại tín dụng. Vì vậy, chất lượng các khoản cho vay, đặc biệt là chất lượng các khoản cho vay trung và dài hạn tốt sẽ mang lại khoản lợi nhuận và an toàn tín dụng cho TCTC PNH.
Hiện nay, Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam chỉ thực hiện nhiệm vụ cho vay trung, dài hạn đối với các dự án đầu tư bảo vệ môi trường, theo đó tác giả chỉ đánh giá và phân tích đối với hoạt động cho vay trung, dài hạn của Quỹ. Tuy nhiên, có thể thấy, việc thực hiện cho vay trung, dài hạn cũng đồng nghĩa với việc các TCTC PNH sẽ bị chiếm dụng vốn trong thời gian dài hơn, đồng thời phải chấp nhận chi phí trả lãi cho nguồn huy động tăng cao và khả năng thanh 21 Luan van khoản giảm sút. Vì vậy trong kế hoạch kinh doanh của TCTC PNH, việc cân đối nguồn cho nhu cầu cho vay nói chung và nhu cầu cho vay trung dài hạn cần được xem xét kỹ lưỡng. Hoạt động cho vay là hoạt động có tỷ trọng lớn và đem lại nguồn thu lớn nhất cho TCTC PNH nhưng lại là hoạt động rủi ro nhất.
Vì vậy các TCTC PNH cần phải nghiêm túc tuân thủ nguyên tắc cho vay. Các nguyên tắc này góp phần rất quan trọng vào việc hạn chế rủi ro của TCTC PNH. Sau đây là một số nguyên tắc cho vay cơ bản: - Sàng lọc: TCTC PNH phải sang lọc những khách hàng có triển vọng tốt ra khỏi những khách hàng có triển vọng xấu, nhờ vậy các khoản cho vay sẽ an toàn hơn và mang lại lợi nhuận cho TCTC PNH. - Giám sát: TCTC PNH phải tiến hành hoạt động giám sát nhằm hạn chế rủi ro đạo đức, cần xác định rõ những quy định và hạn chế trong các hợp đồng vay, đồng thời giám sát khách hàng có tuân thủ theo các quy định, hạn chế đó không và có thể cưỡng chế thi hành nếu khách hàng không tuân thủ.
- Quan hệ khách hàng thường xuyên và lâu dài: Một khách hàng có quan hệ tín dụng với TCTC PNH trong khoảng thời gian dài trước đó thì TCTC PNH sẽ căn cứ vào các hoạt động quá khứ của khách hàng để nắm bắt được một số lượng thông tin đáng kể về người này. Điều này sẽ giảm rủi ro đạo đức trong cho vay, tiết kiệm được chi phí và thời gian thẩm định khách hàng. - Tài sản đảm bảo và có số dư bù: TCTC PNH yêu cầu khách hàng phải có tài sản đảm bảo, đây là nguồn trả nợ thứ hai cho TCTC PNH khi nguồn thứ nhất là nguồn thu nhập từ hoạt động kinh doanh của khách hàng không đảm bảo trả được nợ. Số dư bù: Khách hàng khi nhận được một món vay phải giữ một số vốn tối thiểu bắt buộc trong tài khoản ở TCTC PNH cho vay.
Như vậy, TCTC PNH có thể 22 Luan van giám sát và quản lý khách hàng hiệu quả và dễ dàng. Đồng thời số dư bù tăng khả năng món vay được hoàn trả. - Hạn chế tín dụng: Đó là việc TCTC PNH từ chối cho vay mặc dù khách hàng sẵn lòng thanh toán lãi suất đã được công bố thậm chí với một lãi suất cao hơn. Việc hạn chế tín dụng có hai dạng: (1) TCTC PNH từ chối cho vay với bất kỳ số tiền nào với người vay; (2) TCTC PNH cho vay nhưng hạn chế mức vay dưới mức vay mà người vay mong muốn.
- Tương hợp ý muốn: Đó là vấn đề giữa TCTC PNH và khách hàng về nhu cầu vay vốn, quy mô của loại hình cho vay, thời hạn cho vay, lãi suất cho vay, thời điểm giải ngân… Hơn 70% thu nhập của các TCTC PNH Việt Nam là từ các hoạt động cho vay. Do đó, nhằm giảm thiểu rủi ro trong hoạt động của các TCTC PNH Việt Nam cần phải thực hiện quản lý chặt chẽ hoạt động cho vay. Quản lý hoạt động cho vay nhằm đảm bảo tính an toàn và khả năng sinh lời cao nhất trong phạm vi an toàn đó, Quyết định số 1627/QD-NHNN có hai nguyên tắc quản lý tiền cho vay như sau: - Khách hàng vay vốn phải sử dụng vốn vay đúng mục đích: Khách hàng phải cam kết sử dụng tín dụng theo mục đích đã thỏa thuận với TCTC PNH, không được trái với quy định của pháp luật và của TCTC PNH cấp trên.