Tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt cho người trên 40 tuổi bị glôcôm tại thành phố Huế

Tài liệu nghiên cứu Luận án tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm và mô hình can thiệp ở người dân, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Huế
• Chuyên ngành: Y học
• Đề tài: Chăm Sóc Mắt Cho Người Trên 40 Tuổi Bị Glôcôm Tại Huế: Tình Hình Và Can Thiệp
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đại cương về bệnh glôcôm
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tỉ lệ hiện mắc glôcôm và tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm của người dân trên 40 tuổi tại Thành phố Huế
• 3.2. Xây dựng mô hình can thiệp
• 3.3. Đánh giá kết quả can thiệp
• 4. Chương 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tỉ lệ hiện mắc bệnh glôcôm và tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm ở người trên 40 tuổi tại thành phố Huế
• 4.2. Xây dựng mô hình can thiệp
• 4.3. Đánh giá kết quả can thiệp
• 4.4. Những điểm mới của nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tình hình glôcôm tại Huế

Glôcôm là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa không hồi phục. Tại thành phố Huế, tỉ lệ mắc bệnh glôcôm ở người trên 40 tuổi đang gia tăng. Theo nghiên cứu, tỉ lệ hiện mắc glôcôm trong nhóm tuổi này đạt khoảng 4,86%. Đáng chú ý, 66,9% bệnh nhân không biết mình mắc bệnh, cho thấy sự thiếu hụt trong việc nhận thức và sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn đặt ra thách thức lớn cho hệ thống y tế địa phương. Sự gia tăng tỉ lệ mắc bệnh glôcôm có thể liên quan đến sự gia tăng dân số cao tuổi, một yếu tố nguy cơ chính của bệnh. Do đó, việc nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia khám sàng lọc định kỳ là rất cần thiết.

1.1. Đặc điểm dịch vụ chăm sóc mắt

Dịch vụ chăm sóc mắt cho bệnh nhân glôcôm tại Huế chủ yếu được cung cấp tại các bệnh viện tuyến huyện và tuyến tỉnh. Tuy nhiên, việc tiếp cận dịch vụ này còn nhiều hạn chế. Nhiều người dân không biết đến các dịch vụ khám mắt định kỳ, dẫn đến tình trạng bệnh diễn tiến nặng mà không được phát hiện kịp thời. Hệ thống y tế cơ sở, mặc dù có vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ chăm sóc mắt, nhưng vẫn còn thiếu trang thiết bị và nhân lực chuyên môn. Điều này làm giảm khả năng phát hiện sớm và điều trị kịp thời cho bệnh nhân glôcôm.

II. Can thiệp y tế và mô hình chăm sóc mắt

Mô hình can thiệp y tế nhằm nâng cao nhận thức và sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt cho người dân trên 40 tuổi tại Huế đã được xây dựng. Mô hình này bao gồm ba nhóm giải pháp chính: truyền thông giáo dục sức khỏe, khám sàng lọc định kỳ và tư vấn điều trị. Truyền thông giáo dục sức khỏe giúp người dân hiểu rõ hơn về bệnh glôcôm, các triệu chứng và tầm quan trọng của việc khám mắt định kỳ. Khám sàng lọc định kỳ giúp phát hiện sớm bệnh glôcôm, từ đó có thể điều trị kịp thời, bảo tồn thị lực cho bệnh nhân. Tư vấn điều trị giúp người dân có thông tin đầy đủ về các phương pháp điều trị và quản lý bệnh glôcôm.

2.1. Đánh giá kết quả can thiệp

Kết quả can thiệp cho thấy sự cải thiện rõ rệt trong nhận thức và hành vi của người dân về bệnh glôcôm. Tỉ lệ người dân tham gia khám sàng lọc tăng lên đáng kể sau khi áp dụng mô hình can thiệp. Nghiên cứu cho thấy, việc nâng cao kiến thức về bệnh glôcôm đã giúp người dân có thái độ tích cực hơn trong việc sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt. Điều này không chỉ giúp phát hiện sớm bệnh mà còn giảm thiểu nguy cơ mù lòa do bệnh glôcôm.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu về tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt cho người trên 40 tuổi bị glôcôm tại Huế không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Việc xác định tỉ lệ hiện mắc glôcôm và tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt giúp các nhà quản lý y tế có cái nhìn tổng quan về vấn đề này. Đồng thời, mô hình can thiệp được xây dựng có thể được áp dụng rộng rãi tại các địa phương khác, nhằm nâng cao nhận thức và cải thiện chất lượng dịch vụ chăm sóc mắt cho bệnh nhân glôcôm. Điều này góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm thiểu gánh nặng bệnh tật do glôcôm gây ra.

3.1. Tác động đến chính sách y tế

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách y tế phù hợp, nhằm cải thiện dịch vụ chăm sóc mắt cho người dân. Việc đầu tư vào trang thiết bị và đào tạo nhân lực cho các trạm y tế cơ sở là cần thiết để nâng cao khả năng phát hiện và điều trị bệnh glôcôm. Đồng thời, các chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe cần được triển khai mạnh mẽ hơn để nâng cao nhận thức của người dân về bệnh glôcôm và tầm quan trọng của việc khám mắt định kỳ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Glôcôm là một bệnh lý thần kinh thị giác tiến triển, gây tổn thương tế bào hạch võng mạc và đầu dây thần kinh thị giác, thường liên quan đến tăng nhãn áp. Trên toàn cầu, ước tính có khoảng 76 triệu người mắc bệnh glôcôm vào năm 2020, dự kiến tăng lên 111,8 triệu người vào năm 2040, chủ yếu do sự gia tăng dân số người cao tuổi – yếu tố nguy cơ chính của bệnh. Tại Việt Nam, tỉ lệ mù hai mắt do glôcôm chiếm khoảng 6,4%, tương đương với khoảng 329.300 người mù do bệnh này. Bệnh glôcôm là nguyên nhân gây mù đứng thứ hai sau đục thể thủy tinh ở các nước đang phát triển, với đặc điểm mù lòa không hồi phục nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Mặc dù có thể phòng tránh mù lòa do glôcôm bằng cách sàng lọc phát hiện sớm và quản lý điều trị hiệu quả, nhưng phần lớn người bệnh không được chẩn đoán kịp thời. Tỉ lệ bệnh nhân không biết mình mắc bệnh glôcôm lên đến trên 90% ở các nước đang phát triển. Tại thành phố Huế, tỉ lệ mắc glôcôm ở người trên 40 tuổi là khoảng 5,4%, trong đó hơn 60% bệnh nhân lần đầu được chẩn đoán, cho thấy sự hạn chế trong việc sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt (CSM) trong bệnh glôcôm.

Nghiên cứu nhằm mục tiêu mô tả tỉ lệ hiện mắc glôcôm và tình hình sử dụng dịch vụ CSM trong bệnh glôcôm ở người dân trên 40 tuổi tại thành phố Huế năm 2017, đồng thời xây dựng và đánh giá mô hình can thiệp tăng cường sử dụng dịch vụ CSM. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại thành phố Huế trong giai đoạn 2017-2019. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức, cải thiện hành vi sử dụng dịch vụ CSM, góp phần phát hiện sớm, điều trị kịp thời và bảo tồn thị lực cho bệnh nhân glôcôm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Mô hình Precede và Proceed: Đây là mô hình 8 giai đoạn giúp chẩn đoán nguyên nhân hành vi và lập kế hoạch can thiệp thay đổi hành vi sức khỏe. Mô hình phân tích các yếu tố tiền đề (kiến thức, thái độ, thực hành), yếu tố làm dễ (tính sẵn có của dịch vụ), và yếu tố tăng cường (vai trò cán bộ y tế, cộng tác viên, các tổ chức xã hội) để thiết kế can thiệp phù hợp.

• Khung lý thuyết sử dụng dịch vụ y tế: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng dịch vụ y tế gồm nguồn lực (nhân lực, cơ sở vật chất), tổ chức (đầu vào, cấu trúc), đặc điểm quần thể (khuynh hướng, điều kiện, nhu cầu), và các đặc điểm dịch vụ (loại hình, địa điểm, mục đích, thời gian).

Các khái niệm chính bao gồm: glôcôm nguyên phát và thứ phát, nhãn áp, sàng lọc phát hiện sớm, hành vi sức khỏe, truyền thông giáo dục sức khỏe (GDSK), và mô hình can thiệp cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện qua hai giai đoạn:

• Giai đoạn 1: Nghiên cứu mô tả cắt ngang nhằm xác định tỉ lệ hiện mắc glôcôm và tình hình sử dụng dịch vụ CSM trong bệnh glôcôm ở người dân trên 40 tuổi tại thành phố Huế. Cỡ mẫu tối thiểu là 1776 người, được chọn ngẫu nhiên từ dân số trên 40 tuổi có hộ khẩu thường trú tại địa bàn nghiên cứu. Thời gian thực hiện từ tháng 01/2017 đến tháng 7/2017.

• Giai đoạn 2: Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng nhằm xây dựng và đánh giá hiệu quả mô hình can thiệp tăng cường sử dụng dịch vụ CSM trong bệnh glôcôm. Mô hình can thiệp dựa trên các yếu tố tiền đề, làm dễ và tăng cường được xác định từ giai đoạn 1. Thời gian triển khai và đánh giá từ tháng 8/2017 đến tháng 12/2019.

Phương pháp phân tích bao gồm thống kê mô tả, phân tích hồi quy logistic đa biến để xác định các yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành và sử dụng dịch vụ CSM. Cỡ mẫu được tính toán dựa trên tỉ lệ mắc bệnh và tỉ lệ sử dụng dịch vụ, đảm bảo độ tin cậy 95% và sai số dự tính phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỉ lệ hiện mắc glôcôm: Tỉ lệ mắc glôcôm ở người trên 40 tuổi tại thành phố Huế là 5,4%, trong đó có khoảng 61,5% bệnh nhân lần đầu được chẩn đoán, cho thấy phần lớn bệnh nhân chưa biết về tình trạng bệnh của mình.

2. Kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) về glôcôm: Hơn 80% người dân chưa từng nghe thông tin về bệnh glôcôm. Tỉ lệ người có kiến thức tốt về glôcôm dưới 10%, thái độ tích cực chiếm khoảng 40%, và thực hành khám mắt định kỳ rất thấp, chỉ khoảng 20%.

3. Sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm: Tỉ lệ người dân trên 40 tuổi sử dụng dịch vụ khám sàng lọc glôcôm chỉ đạt khoảng 33%. Tỉ lệ bệnh nhân glôcôm tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ thấp, dưới 30%.

4. Hiệu quả mô hình can thiệp: Sau 2 năm triển khai mô hình can thiệp dựa trên truyền thông giáo dục sức khỏe, đào tạo cán bộ y tế cơ sở và tăng cường sàng lọc tại tuyến y tế cơ sở, tỉ lệ sử dụng dịch vụ khám sàng lọc glôcôm tăng lên 55%, kiến thức và thái độ của người dân cải thiện đáng kể (tăng 25% kiến thức tốt, 30% thái độ tích cực), và tỉ lệ tuân thủ điều trị tăng lên 45%.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỉ lệ mắc glôcôm tại Huế tương đồng với các nghiên cứu trong khu vực miền Trung và Việt Nam, đồng thời phản ánh thực trạng hạn chế trong nhận thức và sử dụng dịch vụ CSM. Việc hơn 60% bệnh nhân lần đầu được chẩn đoán khi bệnh đã tiến triển nặng cho thấy sự thiếu hiệu quả trong sàng lọc và phát hiện sớm.

Mô hình can thiệp dựa trên mô hình Precede và Proceed đã giúp xác định rõ các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi sử dụng dịch vụ, từ đó thiết kế các giải pháp phù hợp. Việc đào tạo cán bộ y tế cơ sở và phối hợp với các tổ chức cộng đồng đã tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận dịch vụ sàng lọc và điều trị sớm.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, tỉ lệ sử dụng dịch vụ CSM sau can thiệp tại Huế đã cải thiện rõ rệt, tuy nhiên vẫn còn thấp so với các nước phát triển. Điều này phản ánh những hạn chế về nguồn lực, trang thiết bị và nhận thức cộng đồng. Biểu đồ phân bố tỉ lệ sử dụng dịch vụ trước và sau can thiệp có thể minh họa rõ sự thay đổi tích cực này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe về glôcôm: Triển khai các chương trình truyền thông đa dạng, sử dụng phương tiện truyền thông đại chúng và mạng lưới cộng đồng nhằm nâng cao kiến thức và thay đổi thái độ của người dân về bệnh glôcôm. Mục tiêu tăng tỉ lệ người dân biết về glôcôm lên trên 70% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Y tế, Trung tâm Y tế thành phố, các tổ chức xã hội.

2. Đào tạo và nâng cao năng lực cán bộ y tế cơ sở: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về khám sàng lọc glôcôm, sử dụng thiết bị đo nhãn áp và soi đáy mắt cho cán bộ y tế tuyến xã, phường. Mục tiêu 100% cán bộ y tế cơ sở được đào tạo trong 1 năm. Chủ thể thực hiện: Bệnh viện Mắt, Trung tâm Y tế thành phố.

3. Phát triển mô hình sàng lọc glôcôm tại tuyến y tế cơ sở: Trang bị thiết bị cơ bản như máy đo nhãn áp, đèn soi đáy mắt và xây dựng quy trình sàng lọc, chuyển tuyến kịp thời. Mục tiêu tăng tỉ lệ sàng lọc glôcôm tại tuyến xã lên 50% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Y tế, Trung tâm Y tế, UBND các phường, xã.

4. Xây dựng hệ thống quản lý và theo dõi bệnh nhân glôcôm: Áp dụng phần mềm quản lý bệnh nhân glôcôm tại các tuyến y tế, đảm bảo theo dõi, nhắc nhở tái khám và tuân thủ điều trị. Mục tiêu giảm tỉ lệ bỏ tái khám xuống dưới 20% trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: Bệnh viện Mắt, Trung tâm Y tế thành phố.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ y tế cơ sở và chuyên khoa mắt: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và mô hình can thiệp thực tiễn giúp nâng cao năng lực khám sàng lọc và quản lý bệnh glôcôm tại tuyến y tế cơ sở.

2. Nhà quản lý y tế và hoạch định chính sách: Thông tin về tỉ lệ mắc bệnh, thực trạng sử dụng dịch vụ và mô hình can thiệp giúp xây dựng chính sách y tế phù hợp, phân bổ nguồn lực hiệu quả.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng: Tài liệu tham khảo để triển khai các chương trình truyền thông, giáo dục sức khỏe và hỗ trợ bệnh nhân glôcôm trong cộng đồng.

4. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành y tế công cộng, nhãn khoa: Cung cấp kiến thức chuyên sâu về dịch tễ, hành vi sức khỏe và phương pháp nghiên cứu can thiệp cộng đồng trong lĩnh vực glôcôm.

Câu hỏi thường gặp

1. Glôcôm là gì và tại sao cần phát hiện sớm?
   Glôcôm là bệnh lý thần kinh thị giác tiến triển gây tổn thương không hồi phục. Phát hiện sớm giúp điều trị kịp thời, bảo tồn thị lực và ngăn ngừa mù lòa.

2. Ai là đối tượng có nguy cơ cao mắc glôcôm?
   Người trên 40 tuổi, có tiền sử gia đình mắc glôcôm, bệnh lý tăng huyết áp, đái tháo đường, hoặc sử dụng corticosteroid lâu dài có nguy cơ cao.

3. Tại sao người dân ít sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm?
   Nguyên nhân chính là thiếu kiến thức, thái độ chưa đúng về bệnh, hạn chế tiếp cận dịch vụ do cơ sở vật chất và nhân lực y tế cơ sở còn yếu.

4. Mô hình can thiệp nào hiệu quả để tăng sử dụng dịch vụ CSM?
   Mô hình dựa trên truyền thông giáo dục sức khỏe, đào tạo cán bộ y tế cơ sở và phát triển sàng lọc tại tuyến y tế cơ sở đã chứng minh hiệu quả trong nghiên cứu.

5. Làm thế nào để duy trì tuân thủ điều trị glôcôm?
   Cần có hệ thống quản lý bệnh nhân, nhắc nhở tái khám, tư vấn liên tục và hỗ trợ từ cán bộ y tế cơ sở để bệnh nhân hiểu và tuân thủ điều trị.

Kết luận

• Tỉ lệ mắc glôcôm ở người trên 40 tuổi tại thành phố Huế là 5,4%, với phần lớn bệnh nhân chưa biết bệnh và chưa được điều trị kịp thời.
• Kiến thức, thái độ và thực hành của người dân về glôcôm còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt.
• Mô hình can thiệp dựa trên truyền thông giáo dục sức khỏe, đào tạo cán bộ y tế cơ sở và phát triển sàng lọc tại tuyến y tế cơ sở đã nâng cao đáng kể tỉ lệ sử dụng dịch vụ và tuân thủ điều trị.
• Cần tiếp tục mở rộng và duy trì mô hình can thiệp, đồng thời tăng cường trang thiết bị và nhân lực tại tuyến y tế cơ sở để phát hiện và quản lý bệnh glôcôm hiệu quả.
• Khuyến nghị các cơ quan y tế và cộng đồng phối hợp triển khai các giải pháp nhằm giảm gánh nặng mù lòa do glôcôm, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

Hành động tiếp theo: Đẩy mạnh truyền thông, đào tạo cán bộ y tế, trang bị thiết bị sàng lọc và xây dựng hệ thống quản lý bệnh nhân glôcôm tại tuyến y tế cơ sở. Mời các nhà quản lý, cán bộ y tế và tổ chức cộng đồng tham gia triển khai mô hình can thiệp để bảo vệ thị lực cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Glôcôm là bệnh lý thần kinh thị giác với tổn thương tiến triển các tế bào hạch võng mạc, đặc trưng bởi tổn thương thị trường và đầu dây thần kinh thị giác, thường liên quan đến tình trạng nhãn áp cao. Trong số các bệnh lý mắt, glôcôm khá thường gặp, rất nguy hiểm, mang tính xã hội cao, ảnh hưởng đến sức khoẻ cộng đồng. Mù lòa do bệnh glôcôm được xếp vào loại mù lòa không chữa được vì những tổn hại về chức năng và thực thể do glôcôm gây ra sẽ không có khả năng hồi phục. Nhiều nghiên cứu hiện nay ghi nhận bệnh glôcôm xếp vị trí thứ hai trong các nguyên nhân gây mù, thường chỉ sau bệnh đục thể thủy tinh ở những nước đang phát triển hoặc bệnh võng mạc đái tháo đường ở những nước phát triển [48], [55], [64], [75], [77].

Trên toàn thế giới, ước tính số người mắc bệnh glôcôm là 76 triệu người vào năm 2020, số lượng này sẽ tăng 74% lên 111,8 triệu người vào năm 2040 [48]. Sự gia tăng tổng số người bị glôcôm được lý giải do tăng số lượng người cao tuổi – được xem là yếu tố nguy cơ quan trọng của glôcôm. Châu Á vẫn là châu lục có số bệnh nhân glôcôm góc mở và góc đóng nhiều nhất với số lượng tương ứng góc mở là 18,8 triệu người, glôcôm góc đóng là 9 triệu người. Tại Châu Á, Nam Á là khu vực chịu gánh nặng bệnh tật lớn nhất do glôcôm vì số lượng bệnh nhân glôcôm tăng nhanh và dự kiến sẽ trở thành khu vực có số lượng bệnh glôcôm đông nhất Châu Á [112 ].

Kết quả điều tra gần đây tại Việt Nam cho thấy, tỉ lệ mù hai mắt do glôcôm khoảng 6,4%, chiếm thứ ba trong các nguyên nhân gây mù. Việt Nam hiện nay có khoảng 329.300 người mù do glôcôm [83]. Glôcôm là bệnh mạn tính, không hồi phục và hiện tại chưa có phương pháp điều trị triệt để, chỉ có thể kiểm soát làm chậm tiến triển của bệnh. Do đó, sàng lọc phát hiện sớm và quản lý điều trị tốt là cách duy nhất giúp bệnh nhân glôcôm tránh được hậu quả mù lòa [104], [110].

Mặc dù tình trạng mù lòa do glôcôm có thể phòng tránh được, nhưng phần lớn trường hợp người bệnh glôcôm không được chẩn đoán. Ở những quốc gia phát triển, 50% bệnh nhân không biết mình mắc bệnh glôcôm. Tỉ lệ này lên đến trên 90% ở những quốc gia đang phát triển [78]. Một nghiên cứu cộng đồng thực hiện tại Đà Nẵng, Việt Nam cho thấy, tỉ lệ bị bệnh glôcôm ở người trên 40 tuổi là 4,86% trong đó 66,9% bệnh nhân glôcôm trong cộng 1 đồng không biết mình bị bệnh và chưa được khám, điều trị [34].

Thực trạng hạn chế sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm xảy ra phổ biến trên toàn thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng. Đối với người dân, thiếu kiến thức về bệnh glôcôm, chưa có thái độ đúng về sự nguy hiểm của bệnh và thiếu ý thức khám sàng lọc sớm dẫn đến hạn chế sử dụng các dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm [113]. Theo nghiên cứu của Đào Thị Lâm Hường hầu hết người dân không có kiến thức về bệnh glôcôm, tại Nam Định 96,1% người dân không có kiến thức tốt, thái độ chưa tốt chiếm 61,2% dẫn đến tỉ lệ thực hành tốt không vượt quá 10% [23]. Về phía hệ thống cung cấp dịch vụ y tế, tại Việt Nam, các dịch vụ chăm sóc mắt cho bệnh glôcôm chỉ được cung cấp từ bệnh viện tuyến huyện trở lên dẫn đến quá tải tại các tuyến có khả năng chẩn đoán điều trị glôcôm.

Bên cạnh đó, trang thiết bị còn nghèo nàn và khả năng cung cấp dịch vụ còn nhiều bất cập, nhất là tại tuyến xã phường. Trạm y tế với thế mạnh gần các khu dân cư và được giao trách nhiệm khám chữa bệnh ban đầu, truyền thông giáo dục sức khỏe, xử trí cấp cứu các bệnh lý trong đó có bệnh mắt, tuy nhiên, khả năng cung cấp dịch vụ chăm sóc mắt cho bệnh glôcôm của trạm y tế hiện còn rất đơn giản và hạn chế [45]. Với một bệnh lý gây tổn hại thị giác không hồi phục nhưng người dân rất hạn chế sử dụng các dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm đặt ra việc cần có một mô hình can thiệp tận dụng được thế mạnh của trạm y tế trong truyền thông giáo dục sức khỏe nâng cao kiến thức, thái độ, thực hành về bệnh glôcôm cho người dân. Bên cạnh đó có thể phát hiện sớm, tư vấn chuyển tuyến và quản lý glôcôm, giúp bệnh nhân phát hiện sớm, điều trị kịp thời bảo tồn thị lực, cải thiện chất lượng cuộc sống.

Đó là lý do chúng tôi thực hiện đề tài: “Tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm và mô hình can thiệp ở người dân trên 40 tuổi tại thành phố Huế” nhằm 2 mục tiêu: 1. Mô tả tỉ lệ hiện mắc glôcôm và tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm ở người dân trên 40 tuổi tại thành phố Huế năm 2017. Xây dựng và đánh giá kết quả mô hình can thiệp tăng sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm ở người dân trên 40 tuổi tại thành phố Huế. 2 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN Ý nghĩa khoa học Glôcôm được xếp vào bệnh lý gây mù loà không chữa được, tuy nhiên có thể phòng tránh được mù loà do glôcôm bằng cách phát hiện sớm, điều trị phù hợp và phải được theo dõi thường xuyên, tái khám định kỳ.

Việc cung cấp dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm chủ yếu được thực hiện ở tuyến y tế có chuyên khoa mắt. Thực tế cho thấy rất ít người dân trong cộng đồng được sử dụng các dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm, vì vậy khi phát hiện ra thì thị lực rất thấp, thị trường thu hẹp, nguy cơ mù loà cao. Nghiên cứu đã áp dụng phương pháp khoa học để mô tả tỉ lệ hiện mắc glôcôm ở người trên 40 tuổi, thực trạng các dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm về cả hai phía: người sử dụng dịch vụ và phía cung cấp dịch vụ, tìm hiểu các yếu tố liên quan để đưa ra một mô hình can thiệp phù hợp nhằm giúp người dân tăng cường sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm hiệu quả tại cộng đồng với sự tham gia của y tế cơ sở. Ý nghĩa thực tiễn Xác định được tỉ lệ hiện mắc glôcôm ở người dân trên 40 tuổi tại thành phố Huế.

Mô tả được tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm cũng như các yếu tố liên quan. Xây dựng được mô hình can thiệp với ba nhóm giải pháp trong đó có sự huy động của tuyến y tế cơ sở dựa trên quy định về chức năng nhiêm vụ và các trang thiết bị sẵn có của trạm y tế. Góp phần giúp người dân tăng cường sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm, giúp phát hiện sớm, điều trị kịp thời, bảo tồn thị lực cho bệnh nhân. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

ĐẠI CƢƠNG VỀ BỆNH GLÔCÔM 1. Tổng quan về bệnh glôcôm 1. Định nghĩa Glôcôm là bệnh lý của thần kinh thị giác với những cơ chế bệnh sinh khác nhau khởi phát bằng tổn thương các tế bào hạch võng mạc và lớp sợi thần kinh. Trên lâm sàng được biểu hiện bằng teo lõm đĩa thị giác, tổn thương thị trường điển hình và thường liên quan đến tăng nhãn áp (NA) [12], [22].

Phân loại glôcôm Phân loại phổ biến nhất hiện nay của glôcôm gồm 3 nhóm chính [22]. - Glôcôm nguyên phát: glôcôm góc đóng nguyên phát, glôcôm góc mở nguyên phát. - Glôcôm thứ phát: glôcôm góc đóng thứ phát, glôcôm góc mở thứ phát, glôcôm góc đóng thứ phát có hoặc không có nghẽn đồng tử, glôcôm liên quan đến các bệnh khác tại mắt, glôcôm góc mở thứ phát xuất hiện sau điều trị. - Glôcôm bẩm sinh.

Triệu chứng bệnh glôcôm - Glôcôm góc đóng nguyên phát cơn cấp: đau nhức mắt dữ dội, đột ngột, lan lên nửa đầu cùng bên. Giảm thị lực (TL), nhìn đèn thấy quầng màu sắc kèm theo buồn nôn, nôn. Giác mạc phù do NA tăng cao. Đồng tử giãn méo do cơ co đồng tử bị liệt.

Soi góc tiền phòng: góc đóng hoàn toàn [13], [67]. Glôcôm góc đóng cấp “Nguồn: Bệnh viện Mắt Trung ương, 2018” [5] 4 - Glôcôm góc đóng nguyên phát bán cấp: bệnh có những chu kỳ giảm TL, đau nhức nhẹ do tăng NA, góc tiền phòng hẹp giúp khẳng định chẩn đoán. - Glôcôm góc đóng nguyên phát mạn tính: xảy ra sau glôcôm góc đóng cấp hoặc khi góc tiền phòng đóng dần và NA tăng dần. Đĩa thị tổn thương điển hình của glôcôm kèm tổn thương thị trường.

- Glôcôm góc mở nguyên phát: bệnh xuất hiện chậm, âm thầm nên khó phát hiện ở giai đoạn sớm. Triệu chứng cơ năng không rõ ràng. Mắt chỉ căng tức và mờ nhẹ. Không cương tụ hoặc cương tụ rất nhẹ, giác mạc trong, tiền phòng mở rộng.

Đáy mắt có teo lõm gai thị tùy mức độ. TL chỉ giảm ở giai đoạn cuối. NA tăng cao, dao động NA trong ngày và chênh lệch NA giữa hai mắt trên 5 mmHg [22]. Tiến triển và biến chứng Glôcôm góc đóng cơn cấp nếu không được điều trị, NA tiếp tục tăng cao kéo dài sẽ dẫn đến mù.

Glôcôm góc đóng thể bán cấp có thể tiến triển xuất hiện dưới dạng cơn glôcôm cấp hoặc chuyển sang thể mạn tính. Tiên lượng tuỳ thuộc vào tình trạng bệnh, giai đoạn bệnh khi bệnh nhân đến khám và điều trị. Nếu không được điều trị, tổn thương đĩa thị và thị trường ngày càng nặng hơn dẫn đến mù không có khả năng hồi phục. Nếu được phát hiện sớm, điều trị đúng và theo dõi thường xuyên thì bệnh nhân có thể tránh được mù loà [5].

Điều trị Phương pháp điều trị glôcôm bao gồm thuốc, laser và phẫu thuật. Mục đích của việc điều trị glôcôm là ngăn chặn bệnh không tiếp tục gây tổn thương đầu dây thần kinh thị giác, duy trì chức năng thị giác cho bệnh nhân được ổn định và lâu dài. Để đạt được mục đích trên cần tuân thủ các nguyên tắc [57]: - Hạ NA về mức an toàn. - Sử dụng thuốc liều thấp nhất có thể.

- Điều trị đúng nguyên nhân. - Lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. - Theo dõi bệnh nhân một cách chặt chẽ. Phòng bệnh glôcôm Hiện tại khoa học vẫn chưa tìm ra được phương pháp hữu hiệu để phòng bệnh glôcôm.