Cấu Trúc Nghĩa Biểu Hiện Của Câu Có Vị Ngữ Là Vị Từ Mang Ý Nghĩa Trao/Tặng

Luận án tiến sĩ phân tích cấu trúc nghĩa của câu có vị ngữ là vị từ mang ý nghĩa trao tặng, góp phần làm rõ ngữ nghĩa trong ngôn ngữ.

• Người hướng dẫn: TS Lê Quang Thiêm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận Ngôn ngữ
• Đề tài: Cấu Trúc Nghĩa Của Câu Với Vị Từ Trao/Tặng Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp và tư liệu nghiên cứu
• 0.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.3. Phương pháp và tư liệu nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 0.4. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Quan điểm nghiên cứu về cấu trúc nghĩa của câu
• 1.1.1. Về nghĩa của câu
• 1.1.2. Về cấu trúc nghĩa của câu
• 1.2. Quan điểm về vai nghĩa của các tham thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu
• 1.2.1. Nhận xét chung
• 1.2.2. Cách phân loại vai nghĩa
• 1.3. Quan điểm nghiên cứu của luận án
• 1.4. Tình hình nghiên cứu cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng
• 1.5. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC LỚP NGHĨA VÀ VAI NGHĨA CỦA BA DIỄN TỐ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 2.1. Lớp nghĩa kiểm soát - sở hữu (control - possession)
• 2.2. Lớp nghĩa không gian - động (spatial - dynamic)
• 2.3. Lớp nghĩa lợi ích (human interest)
• 2.4. Lớp nghĩa quyền lực (power)
• 2.5. Cấu trúc nghĩa biểu hiện cơ sở của câu với vị từ trao/tặng
• 2.5.1. Diễn tố thứ nhất
• 2.5.2. Diễn tố thứ hai
• 2.5.3. Diễn tố thứ ba
• 2.6. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN RÚT GỌN VÀ MỞ RỘNG CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 3.2. Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với số lượng diễn tố ít hơn 3
• 3.2.1. Trường hợp chỉ có một diễn tố
• 3.2.2. Trường hợp chỉ có hai diễn tố
• 3.3. Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với số lượng tham thể nhiều hơn 3
• 3.3.1. Chu tố Mặc định
• 3.3.2. Hai Chu tố Mặc định khác: Hướng và Đích (Direction and Goal)
• 3.4. Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng và với một số vị từ khác: So sánh về chu tố mặc định
• 3.4.1. So sánh vị từ trao/tặng với vị từ mua (buy)
• 3.4.2. So sánh vị từ trao/tặng với vị từ đào (dig)
• 3.4.3. So sánh vị từ trao/tặng với vị từ nhảy (jump)
• 3.5. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ THỂ HIỆN CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN TRÊN CẤU TRÚC CÚ PHÁP CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG
• 4.2. Trật tự tham thể trong câu với ≤ 3 diễn tố
• 4.2.1. Khi Tác thể được chọn làm Vật được định vị (Trajector - TR)
• 4.2.2. Khi Tiếp thể được chọn làm Vật được định vị
• 4.2.3. Khi Đối thể được chọn làm Vật được định vị
• 4.3. Trật tự tham thể trong câu với diễn tố và chu tố mặc định
• 4.4. Sự mở rộng nghĩa của give trong tiếng Anh và cho trong tiếng Việt
• 4.4.1. Sự cho phép (permission)
• 4.4.2. Gây khiến / Tạo điều kiện (cause / enablement)
• 4.4.3. Sự xuất hiện (emergence)
• 4.5. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cấu Trúc Câu Vị Từ Trao Tặng Khái Niệm Cơ Bản

Nghiên cứu cấu trúc câu vị từ trao tặng là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Nó giúp ta hiểu rõ cách thức ngữ pháp câu trao tặng và ngữ nghĩa của trao tặng được thể hiện. Câu vị từ trao tặng không chỉ đơn thuần là sự kết hợp của các từ mà là một cấu trúc phức tạp. Vị từ đóng vai trò trung tâm, chi phối các thành tố nghĩa xung quanh nó. Ngữ trị của vị từ quyết định số lượng và loại hình thành tố nghĩa trong câu. Việc nghiên cứu sâu về cấu trúc nghĩa của câu với vị từ trao/tặng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức ngôn ngữ hoạt động và cách chúng ta tư duy về các hành động trao tặng. Đây là một trong những nhóm từ vựng cơ bản của ngôn ngữ, được tiếp thu sớm ở trẻ em.

1.1. Định nghĩa Vị Từ Trao Tặng và Vai Trò Trung Tâm

Vị từ trao tặng là các động từ chỉ hành động chuyển giao quyền sở hữu hoặc lợi ích từ một chủ thể sang một đối tượng khác. Các động từ trao tặng đóng vai trò trung tâm, chi phối cấu trúc câu vị từ trao tặng. Ví dụ, các từ như "cho", "tặng", "biếu" (tiếng Việt) và "give", "offer", "donate" (tiếng Anh). Theo Lâm Quang Đông, vị từ đóng vai trò trung tâm, chi phối các thành tố nghĩa xung quanh nó. Ngữ trị của vị từ (gồm kết trị và diễn trị) quyết định số lượng các thành tố nghĩa xung quanh nó. Vị từ là cái lõi xâu chuỗi, liên kết quan hệ giữa các tham thể với nhau để thể hiện một sự tình nào đó. Vị từ càng đa trị thì cấu trúc càng phức tạp.

1.2. Các Thành Tố Nghĩa Cơ Bản Trong Câu Trao Tặng

Câu vị từ trao tặng thường bao gồm ba thành tố nghĩa cơ bản: donor (người cho), recipient (người nhận), và gift (vật được trao). Các thành tố này có mối quan hệ mật thiết với vị từ. Ví dụ: "Ông A tặng bà B món quà C". Trong đó, Ông A là người cho, bà B là người nhận, và món quà C là vật được trao. Theo Cao Xuân Hạo, trong các thành tố nghĩa tham gia cấu trúc nghĩa của câu có những thành tố bắt buộc và những thành tố tùy nghi. Diễn tố, tham thể, hoặc các diễn tố cú pháp là những thành tố bắt buộc, và những thành tố tùy nghi như thời gian, không gian, cách thức được gọi là chu tố.

II. Thách Thức Phân Tích Cấu Trúc Câu Trao Tặng Ngữ Nghĩa Đa Dạng

Phân tích cấu trúc câu vị từ trao tặng không hề đơn giản. Một trong những thách thức lớn nhất là sự đa dạng về ngữ nghĩa của các vị từ trao tặng. Một vị từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau, tùy thuộc vào ngữ cảnh sử dụng. Ví dụ, từ "cho" trong tiếng Việt có thể chỉ sự tặng, sự cho phép, hoặc thậm chí là sự gây ra. Do đó, việc xác định chính xác ý nghĩa của hành động trao tặng trong mỗi câu là vô cùng quan trọng. Sự khác biệt văn hóa giữa tiếng Việt và tiếng Anh cũng góp phần làm phức tạp quá trình phân tích.

2.1. Sự Đa Nghĩa Của Vị Từ Trao Tặng Ví Dụ và Phân Tích

Các vị từ trao tặng thường mang tính đa nghĩa cao, gây khó khăn trong việc xác định cấu trúc nghĩa chính xác. Ví dụ, động từ "give" trong tiếng Anh không chỉ đơn thuần mang nghĩa trao tặng, mà còn có thể chỉ sự cho phép, sự gây ra hoặc tạo điều kiện (Lâm Quang Đông). Việc phân tích ngữ cảnh câu trao tặng là rất quan trọng. Theo luận án, sự mở rộng nghĩa của give trong tiếng Anh và cho trong tiếng Việt bao gồm: sự cho phép (permission), gây khiến/tạo điều kiện (cause/enablement) và sự xuất hiện (emergence).

2.2. Ảnh Hưởng Văn Hóa Lên Cấu Trúc Câu Trao Tặng

Các yếu tố văn hóa có thể ảnh hưởng đến cấu trúc câu vị từ trao tặng. Ví dụ, trong một số nền văn hóa, việc nhấn mạnh vai trò của người nhận có thể quan trọng hơn vai trò của người cho. Điều này có thể dẫn đến sự thay đổi trong trật tự từ hoặc cấu trúc câu. Nghiên cứu sự khác biệt văn hóa này giúp chúng ta hiểu sâu hơn về cách ngôn ngữ phản ánh thế giới quan của người sử dụng.

III. Cách Xác Định Vai Nghĩa Trong Câu Trao Tặng Hướng Dẫn Chi Tiết

Để phân tích cấu trúc câu vị từ trao tặng một cách hiệu quả, cần xác định rõ vai nghĩa của các thành tố trong câu. Các vai nghĩa chính bao gồm: Tác thể (Agent), Tiếp thể (Recipient), Đối thể (Patient) và Công cụ (Instrument). Xác định vai nghĩa giúp làm rõ vai trò và mối quan hệ giữa các thành tố trong câu. Quan điểm về vai nghĩa của các tham thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu rất quan trọng. Fillmore, Chafe, Frawley đều có những quan điểm khác nhau về vai trò của các tham thể.

3.1. Phân Loại Các Vai Nghĩa Chính Tác Thể Tiếp Thể Đối Thể

Tác thể là người thực hiện hành động trao tặng. Tiếp thể là người nhận vật được trao. Đối thể là vật được trao. Ví dụ: "Người mẹ (Tác thể) tặng con (Tiếp thể) quyển sách (Đối thể)". Việc xác định chính xác các vai nghĩa này là bước đầu tiên trong việc phân tích cấu trúc câu.

3.2. Cách Phân Biệt Vai Nghĩa Gián Tiếp và Trực Tiếp trong câu trao tặng

Vai nghĩa gián tiếp thường liên quan đến recipient (người nhận), còn vai nghĩa trực tiếp liên quan đến gift (vật được trao). Việc phân biệt này giúp xác định cấu trúc ngữ pháp và ngữ nghĩa chính xác của câu. Fillmore cho rằng cấu trúc nghĩa của câu bao gồm một động từ cộng với một số danh ngữ có các quan hệ được “dán nhãn” (quan hệ cách) đặc biệt với câu.

IV. So Sánh Cấu Trúc Câu Trao Tặng Tiếng Việt và Tiếng Anh Điểm Khác Biệt

So sánh cấu trúc câu trao tặng tiếng Việt và tiếng Anh là một cách tiếp cận hữu ích để hiểu rõ hơn về những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Mặc dù cả hai ngôn ngữ đều sử dụng vị từ trao tặng, nhưng cấu trúc câu và cách thể hiện vai nghĩa có thể khác nhau. Điều này có thể gây khó khăn cho người học ngôn ngữ. Quan điểm về vai nghĩa của các tham thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu là một trong những điểm cần được lưu ý.

4.1. Trật Tự Từ Trong Câu Trao Tặng So Sánh và Phân Tích

Trật tự từ trong câu trao tặng tiếng Việt thường là: Chủ ngữ - Vị ngữ - Tân ngữ gián tiếp - Tân ngữ trực tiếp. Trong khi đó, trật tự từ trong tiếng Anh có thể khác biệt tùy thuộc vào cấu trúc câu. Sự khác biệt này có thể gây nhầm lẫn cho người học. Luận án đã chỉ ra rằng trật tự tham thể trong câu với diễn tố và chu tố mặc định có sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

4.2. Sử Dụng Giới Từ Trong Câu Trao Tặng Tiếng Việt và Tiếng Anh

Tiếng Anh thường sử dụng giới từ "to" hoặc "for" để chỉ người nhận trong câu trao tặng. Tiếng Việt ít sử dụng giới từ hơn trong trường hợp này. Ví dụ: "I gave the book to her" (tiếng Anh) so với "Tôi tặng cô ấy quyển sách" (tiếng Việt). Việc hiểu rõ cách sử dụng giới từ trong mỗi ngôn ngữ là rất quan trọng để tránh sai sót.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Vào Dạy và Học Tiếng Anh Việt Giải Pháp

Nghiên cứu về cấu trúc câu vị từ trao tặng có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc dạy và học tiếng Anh và tiếng Việt. Việc hiểu rõ các quy tắc ngữ pháp và ngữ nghĩa giúp người học sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và tự tin hơn. Ngược lại, phân tích đúng cấu trúc giúp dịch thuật chính xác hơn. Về thực tiễn, cấu trúc cú pháp của câu có vị ngữ là vị từ mang ý nghĩa trao/tặng có nhiều thành phần phức tạp, gây không ít khó khăn, dẫn tới nhiều lỗi phổ biến, thường gặp ở người Việt học tiếng Anh, nhất là lỗi về trật tự từ, giới từ và cải biến chủ động - bị động.

5.1. Phương Pháp Giảng Dạy Hiệu Quả Cấu Trúc Câu Trao Tặng

Sử dụng ví dụ minh họa, bài tập thực hành và trò chơi ngôn ngữ để giúp học sinh nắm vững cấu trúc câu trao tặng. Tập trung vào các lỗi thường gặp và cung cấp giải pháp khắc phục. Việc so sánh giữa tiếng Anh và tiếng Việt cũng giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự khác biệt và tương đồng giữa hai ngôn ngữ.

5.2. Tài Liệu Tham Khảo và Bài Tập Thực Hành Về Câu Trao Tặng

Cung cấp cho học sinh các tài liệu tham khảo chi tiết về cấu trúc câu trao tặng. Sử dụng các bài tập thực hành đa dạng, bao gồm bài tập điền từ, bài tập viết lại câu, và bài tập dịch thuật. Khuyến khích học sinh sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp thực tế. Nghiên cứu, so sánh vị từ mang ý nghĩa trao/tặng ở các ngôn ngữ khác nhau cũng sẽ giúp phát hiện được nhiều điều thú vị về ngôn ngữ và văn hóa của các cộng đồng sử dụng những ngôn ngữ ấy, cụ thể là tiếng Anh và tiếng Việt trong luận án này.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Khám Phá Mới

Nghiên cứu về cấu trúc câu vị từ trao tặng là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc khám phá các khía cạnh khác nhau của cấu trúc câu này, chẳng hạn như sự ảnh hưởng của yếu tố văn hóa, vai trò của ngữ cảnh, và ứng dụng trong các lĩnh vực khác. Đặc biệt là nghiên cứu ứng dụng công nghệ vào việc giảng dạy và học tập cấu trúc câu này. Về lý luận, các mô hình được xác lập và những tổng kết, phát hiện trong luận án sẽ cung cấp một cái nhìn mới, toàn diện hơn về cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ đa trị, tiêu biểu là vị từ mang ý nghĩa trao/tặng.

6.1. Tóm Tắt Các Phát Hiện Chính Về Cấu Trúc Câu Trao Tặng

Câu vị từ trao tặng là một cấu trúc phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm ngữ pháp, ngữ nghĩa, văn hóa và ngữ cảnh. Việc phân tích và so sánh cấu trúc câu này giữa tiếng Việt và tiếng Anh giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của ngôn ngữ.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới Ngữ Cảnh và Ứng Dụng Công Nghệ

Nghiên cứu về sự ảnh hưởng của ngữ cảnh lên cấu trúc câu trao tặng. Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ vào việc giảng dạy và học tập cấu trúc câu này. Nghiên cứu về ứng dụng cấu trúc câu trao tặng trong lĩnh vực dịch thuật và xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Lí luận Ngôn ngữ, mã số: 62.01) của nghiên cứu sinh Lâm Quang Đông, bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2007, mang tên: Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ mang ý nghĩa trao/tặng (trên cơ sở tiếng Việt và tiếng Anh). Công trình được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Quang Thiêm và TS. Vũ Đức Nghiệu.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong những thập niên cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, các khuynh hướng ngôn ngữ học hậu cấu trúc luận (post-structuralism) và ngôn ngữ học chức năng đã chuyển trọng tâm nghiên cứu sang mặt nội dung và chức năng của ngôn ngữ. Cấu trúc nghĩa của câu được xác định là cấu trúc nền tảng, trong đó vị từ đóng vai trò trung tâm chi phối các thành tố nghĩa xung quanh thông qua ngữ trị (valency). Vị từ đa trị nói chung và nhóm vị từ mang ý nghĩa trao/tặng nói riêng là nhóm từ vựng cơ bản, được thụ đắc sớm ở trẻ em và là đơn vị nền tảng kiến tạo nhiều cấu trúc ngữ nghĩa phức tạp. Nhóm vị từ này có số lượng phong phú (như cho, biếu, tặng, gửi, đưa, phát, ban, give, present, hand, confer, bestow, endow, offer...), thể hiện đa dạng các hoàn cảnh, phương thức trao chuyển và các mối quan hệ liên nhân trong xã hội.

Về mặt lý luận, các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận cấu trúc tham tố ở bề nổi hoặc theo các mô hình hình thức đơn tầng, chưa phân tích thấu đáo tính chất nhiều lớp nghĩa chồng lấp cũng như mối quan hệ tương tác hai chiều giữa vị từ và các tham thể. Về mặt thực tiễn, cấu trúc cú pháp của câu chứa vị từ trao/tặng có sự phức tạp cao, dẫn đến nhiều lỗi phổ biến ở người Việt học tiếng Anh về trật tự từ, cách dùng giới từ và cải biến chủ động - bị động. Việc giải quyết triệt để cấu trúc nghĩa biểu hiện của nhóm câu này là khoảng trống khoa học cần được làm sáng tỏ.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau:

1. Điểm lại các giải thuyết và quan điểm lý thuyết về cấu trúc nghĩa của câu, đặc biệt là cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ đa trị tiêu biểu như nhóm trao/tặng.
2. Làm rõ các lớp nghĩa trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng, đồng thời xác định vai nghĩa và đặc trưng ngữ nghĩa của các tham thể tương ứng ở từng lớp nghĩa.
3. Xác định tư cách ngữ nghĩa của các thành tố ngoại vi (phi tham thể, chu tố, cảnh huống) và phân lập khái niệm "Chu tố Mặc định" trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của nhóm vị từ này.
4. Phân tích các nhân tố ngữ nghĩa tác động tới cấu trúc cú pháp, giải thích cơ chế ánh xạ ngữ nghĩa lên trật tự phân bổ các thành phần câu.
5. Phát hiện các điểm tương đồng và khác biệt giữa tiếng Việt và tiếng Anh nhằm cung cấp cơ sở giải thích các khó khăn ngữ pháp và đề xuất giải pháp ứng dụng trong giảng dạy, học tập và dịch thuật.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ đa trị mang ý nghĩa trao/tặng trong tiếng Việt và tiếng Anh.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tiếp cận từ lõi sự tình đến hình thức thể hiện; tập trung vào cấu trúc nghĩa biểu hiện (bao gồm vị từ và các tham thể lõi/ngoại vi) và các quan hệ ngữ nghĩa tác động trực tiếp tới cấu trúc cú pháp. Luận án không thực hiện đối chiếu toàn diện hai hệ thống ngôn ngữ mà sử dụng ngữ liệu tiếng Việt và tiếng Anh để khảo sát, làm sáng tỏ các mô hình ngữ nghĩa và kiểm chứng luận điểm.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các quan điểm nghiên cứu về cấu trúc nghĩa của câu và vai nghĩa tham thể từ các tác giả quốc tế và Việt Nam:

                                  TỔNG QUAN TÀI LIỆU
QUỐC TẾ:                                                                VIỆT NAM:
- Fillmore (1968): Ngữ pháp cách                                        - Nguyễn Kim Thản (1977): Động từ phát nhận
- Chafe (1970): Cấu trúc nghĩa đa tầng                                 - Hoàng Trọng Phiến (1980): Vị từ tặng, trọng tâm thông báo
- Frawley (1992): Lõi sự tình, vai lớn & không gian                     - Cao Xuân Hạo (1991, 1992): Khung vị ngữ, ngữ pháp chức năng
- Van Valin (1993): Ngữ pháp RRG, chuỗi vai nghĩa                       - Nguyễn Thị Quy (1995): Vị từ hành động 3 diễn tố
- Jackendoff (1990, 1995): Cấu trúc ý niệm                              - Đinh Văn Đức (2001): Kết trị và diễn trị
- Sowa (1999): Mạng lưới vai nghĩa                                     - Nguyễn Văn Hiệp (2002, 2003): Phân tích lập thể đa môđun
- Mylne (2000): Thang độ tham gia (3 đặc trưng)                        - Diệp Quang Ban (2004): Vị tố trung tâm, tham thể & cảnh huống
- Newman (1996), Seliverstova (2004): Chuyên khảo 'give'/'dat''        - Lý Toàn Thắng (2002): Tính dĩ nhân vi trung trong tri nhận

Các hướng nghiên cứu quốc tế

• Charles J. Fillmore (1968): Đề xuất Ngữ pháp cách (Case Grammar), xem cấu trúc nghĩa cơ sở gồm vị từ và các quan hệ cách ("dán nhãn") như Tác cách (Agentive), Công cụ cách (Instrumental), Đối cách (Objective), Đắc lợi cách (Benefactive). Tuy nhiên, quan điểm mỗi vai chỉ xuất hiện một lần trong một câu đơn của Fillmore bộc lộ hạn chế khi xử lý các câu phức hợp.
• Wallace Chafe (1970): Xem nghĩa câu là cấu trúc đa tầng; nhấn mạnh vai trò trung tâm của động từ và hiện tượng hợp nhất (incorporation) các đơn vị ngữ nghĩa vào căn tố vị từ.
• William Frawley (1992): Xác định nghĩa của câu là lõi sự tình mang nội dung thông báo; phân chia hệ thống vai nghĩa thành các vai lớn (Macroroles: Actor gồm Agent, Author, Instrument; Recipient gồm Patient, Benefactive, Experiencer) và các vai không gian (Spatial roles: Theme, Source, Goal), cùng các vai chu tố (Location, Reason, Purpose, Manner, Path, Time).
• Robert D. Van Valin Jr. (1993): Trong lý thuyết Ngữ pháp Vai và Quy chiếu (Role and Reference Grammar - RRG), ông xây dựng chuỗi vai nghĩa liên tục (continuum) giữa hai cực Tác thể (Agent) và Thụ thể (Patient), đồng thời đề xuất Cấp hệ Hành thể - Bị thể (Actor - Undergoer Hierarchy).
• Ray Jackendoff (1972, 1990, 1995): Phân chia cấu trúc ý niệm thành các bậc (spatial tier, actional tier, thematic tier, motion tier), giải thích việc một tham thể có thể đồng thời đảm nhận nhiều vai nghĩa trên các bậc cấu trúc khác nhau.
• John F. Sowa (1999): Xây dựng mạng phân loại vai nghĩa dựa trên các tiêu chí Determinant, Immanent, Source, Product, phân tách thành Initiator, Resource, Goal, Essence. Tuy nhiên, mô hình này quá chi tiết và có sự chồng chéo giữa các tiểu loại.
• Fiona Mylne (2000): Xây dựng Thang độ Tham gia của Các Vai nghĩa (Role Engagement Scale) dựa trên 3 đặc trưng ngữ nghĩa nhị phân: [Control] (kiểm soát), [Experience] (chịu ảnh hưởng) và [Affected] (chịu tác động), phân loại các vai thành 6 nhóm nội dung: Proactive, Reactive, Responsive, Patientive, Activated và Non-activated.
• John Newman (1996) và các cộng sự (Robert, Tuggy, Wilcox, Song): Khảo sát chuyên sâu vị từ mang ý nghĩa trao/tặng (give) trên nhiều ngôn ngữ (tiếng Anh, Đức, Nhật, Hoa, Kalam, Amele, Nawatl, Ngôn ngữ ký hiệu Mỹ ASL, tiếng Thái và tiếng Việt), xác lập các chiều kích chuyển giao quyền kiểm soát và không gian.
• O. N. Seliverstova (2004): Phân tích các nhóm nghĩa và khả năng kết hợp của động từ dat’ (cho) trong tiếng Nga, phân loại trên 10 nhóm nghĩa từ vựng nhưng chưa đi sâu vào cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu.

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Nguyễn Kim Thản (1977): Phân lập nhóm "động từ phát nhận" thành hai tiểu nhóm: ban phát (ban, bán, biếu, bố thí, cấp, cho, giao, gửi, nhường...) và tiếp nhận (nhận, lĩnh, vay, mượn, cướp...).
• Cao Xuân Hạo và nhóm tác giả (1991, 1992): Tiếp cận ngữ pháp chức năng, phân tích khung vị ngữ với ba diễn tố (Hành thể - Tiếp thể - Đối thể), nhìn nhận sự tình trao/tặng là hành động chuyển vị quyền sở hữu hoặc hành động gây khiến.
• Hoàng Trọng Phiến (1980): Khảo sát câu có vị từ trao/tặng (tặng) trong mối liên hệ với trọng tâm thông báo và hư từ cho.
• Nguyễn Thị Quy (1995): Phân tích cấu trúc tham tố của vị từ hành động ba diễn tố [+Tác động], song chưa tách bạch triệt để các tầng bậc nghĩa và có sự đồng nhất giữa vai Tiếp thể với Đắc lợi thể.
• Đinh Văn Đức (2001), Nguyễn Văn Hiệp (2002, 2003), Diệp Quang Ban (2004), Lý Toàn Thắng (2002): Đóng góp các luận điểm quan trọng về ngữ trị (kết trị hằng thể và diễn trị động), cách tiếp cận lập thể đa môđun đối với câu, phân biệt tham thể với cảnh huống, và nguyên lý "dĩ nhân vi trung" (anthropocentric) trong ngôn ngữ học tri nhận.

Khoảng trống luận án giải quyết

Kế thừa các thành tựu trên, luận án khắc phục hạn chế của các cách tiếp cận hình thức đơn tầng bằng cách xây dựng một khung phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện đa tầng bậc, khảo sát sự tương tác hai chiều giữa vị từ và tham thể, định danh tư cách của các chu tố mặc định và làm sáng tỏ cơ chế ánh xạ giữa cấu trúc nghĩa biểu hiện và cấu trúc cú pháp trong tiếng Việt và tiếng Anh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

• Cấu trúc nghĩa biểu hiện: Được định nghĩa là cấu trúc phản ánh lõi sự tình, gồm vị từ trung tâm và các tham thể xung quanh. Vị từ quy định ngữ trị (gồm kết trị hằng thể phản ánh số lượng diễn tố bắt buộc và diễn trị có tính chất động phản ánh khả năng mở rộng kết hợp thực tế).
• Khái niệm Tham thể (Participant): Luận án mở rộng thuật ngữ tham thể để chỉ tất cả các đối tượng tham gia sự tình, bao gồm tham thể nòng cốt/cơ bản (diễn tố - core/basic participants) và tham thể ngoại vi (chu tố - peripheral participants).
• Thang độ phân loại vai nghĩa của Mylne (2000): Sử dụng hệ thống 3 đặc trưng phân tích ngữ nghĩa nhị phân:

Đặc trưng phân tích	Diễn giải nội dung	Nhóm vai nghĩa đại diện
[+Control, -Experience]	Chủ động khởi xướng, gây ra sự tình hoặc sở hữu thực thể	Proactive (Chủ động): Agent (Tác thể)
[+Control, +Experience, -Affected]	Phản xạ, tiếp nhận thực thể và kiểm soát kết quả	Reactive (Phản xạ): Recipient (Tiếp thể), Beneficiary (Đắc lợi thể)
[-Control, +Experience, -Affected]	Hưởng ứng trạng thái, cảm giác nhưng không biến đổi nội tại	Responsive (Hưởng ứng): Experiencer (Nghiệm thể), Perceiver (Tri giác thể)
[-Control, +Experience, +Affected]	Chịu tác động trực tiếp, biến đổi trạng thái nội tại	Patientive (Thụ động): Patient (Thụ thể)
[-Control, -Experience, +Affected]	Được kích hoạt chuyển dịch vị trí, không biến đổi nội tại	Activated (Bị kích hoạt): Theme (Đối thể), Instrument (Công cụ)
[-Control, -Experience, -Affected]	Không bị kích hoạt, làm mốc không gian/thời gian	Non-activated (Không kích hoạt): Location, Goal, Source, Path

• Khung phân tích tri nhận của Ronald Langacker: Vận dụng khái niệm Vật được định vị (Trajector - TR) và Mốc định vị (Landmark - LM), quan hệ cận cảnh - hậu cảnh (foreground - background) để giải thích cơ chế ánh xạ cú pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu ngôn ngữ học sau:

1. Phương pháp phân tích thành tố nghĩa (Componential analysis): Tách chiết các nét nghĩa đặc trưng của vị từ và tham thể.
2. Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đối sánh cách diễn giải cùng một lõi sự tình trong tiếng Việt và tiếng Anh.
3. Thủ pháp mô hình hóa: Quy nạp cấu trúc nghĩa biểu hiện thành các mô hình khái quát.
4. Các thao tác kiểm chứng cú pháp: Lược bỏ, thay thế, đảo trật tự từ, cải biến chủ động - bị động nhằm xác định tính tương thích cú pháp - ngữ nghĩa.
5. Phương pháp phân tích định tính kết hợp định lượng: Thống kê và xử lý ngữ liệu thực tế.

Nguồn tư liệu và quy mô ngữ liệu

Tiêu chí	Ngữ liệu tiếng Việt	Ngữ liệu tiếng Anh
Vị từ khảo sát trọng tâm	cho, tặng, biếu, gửi, đưa, cung cấp, hiến, nhường, phú, thí, phát, ban...	give, present, hand, endow, bestow, confer, offer...
Nguồn trích xuất	Văn bản viết chuẩn, ngôn ngữ báo chí (in và điện tử), tác phẩm văn học, ca khúc tiêu biểu, khẩu ngữ	Văn bản viết chuẩn, báo chí, tác phẩm văn học, ngữ liệu giao tiếp thực tế
Dữ liệu tìm kiếm sơ bộ (Google)	10.500 trường hợp xuất hiện của cho	23 × $10^8$ (2,3 tỷ) trường hợp xuất hiện của give
Mẫu khảo sát sàng lọc	Khoảng 2.000 trường hợp từ tất cả các nguồn
Ngữ liệu phân tích chuyên sâu	Gần 700 trường hợp được phân loại chi tiết theo tiêu chí

---

Nội dung chính theo từng chương

                                 NỘI DUNG 4 CHƯƠNG CHÍNH
CHƯƠNG 1:            CHƯƠNG 2:                               CHƯƠNG 3:            CHƯƠNG 4:
Cơ sở lý luận        4 lớp nghĩa & vai nghĩa                 Rút gọn & Mở rộng    Ánh xạ lên cú pháp
- Nghĩa & cấu trúc   - Lớp Kiểm soát - Sở hữu                - Rút gọn (<3 diễn tố)- Trật tự tham thể (TR-LM)
- Hệ thống vai nghĩa - Lớp Không gian - Động                 - Chu tố Mặc định    - Ngữ pháp hóa & Mở rộng
- Tổng quan trao/tặng- Lớp Lợi ích & Lớp Quyền lực           - So sánh buy/dig/jump nghĩa của give/cho

Chương 1: Những cơ sở lý luận của luận án

Chương 1 tổng thuật các khuynh hướng lý thuyết ngữ nghĩa học và cú pháp học trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả làm rõ các luận điểm nền tảng:

• Nghĩa của câu không phải là phép cộng số học của các từ mà là cấu trúc đa tầng phản ánh lõi sự tình.
• Vị từ giữ vai trò trung tâm nhưng có quan hệ tác động tương hỗ hai chiều với các tham thể.
• Phân định ranh giới động giữa diễn tố (bắt buộc) và chu tố (tùy nghi) trên một chuỗi liên tục (continuum), qua đó xác định cơ sở lý luận để xây dựng mô hình phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng.

Chương 2: Các lớp nghĩa và vai nghĩa của ba diễn tố trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng

Chương 2 phân tích cấu trúc nghĩa biểu hiện cơ sở của câu với vị từ trao/tặng, xác định sự tình trao/tặng được cấu thành từ 4 lớp nghĩa đồng thời:

1. Lớp nghĩa kiểm soát - sở hữu (Control - Possession): Phản ánh sự chuyển giao quyền kiểm soát hoặc quyền sở hữu đối với một thực thể từ chủ thể ban đầu sang chủ thể tiếp nhận.
2. Lớp nghĩa không gian - động (Spatial - Dynamic): Mô tả sự dịch chuyển không gian thực tế hoặc trừu tượng của vật trao/tặng từ điểm xuất phát (Nguồn) đến điểm kết thúc (Đích).
3. Lớp nghĩa lợi ích (Human Interest): Thể hiện tác động tích cực (hoặc tiêu cực) của sự tình đối với người tiếp nhận (vai Đắc lợi thể).
4. Lớp nghĩa quyền lực (Power): Phản ánh quan hệ tôn ty, vị thế xã hội hoặc tương quan quyền lực giữa người trao và người nhận (thể hiện qua các vị từ phân hóa như biếu, dâng, ban, thí, nhường, bestow, confer).

Chương 2 phân tích vai nghĩa của 3 diễn tố cơ sở qua các lớp nghĩa:

Diễn tố	Đặc trưng ngữ nghĩa	Vai nghĩa theo các lớp nghĩa
Diễn tố thứ nhất (X)	[+Người], [+Control], [+Chủ ý]	Tác thể (Agent) trong lớp kiểm soát; Nguồn (Source) trong lớp không gian; Chủ thể ban phát/nhượng quyền trong lớp quyền lực.
Diễn tố thứ hai (Z)	[-Control], [-Experience], [+Activated]	Đối thể (Theme) - thực thể chịu sự chuyển dịch quyền sở hữu/không gian mà không bị biến đổi bản chất vật lý nội tại.
Diễn tố thứ ba (Y)	[+Người], [+Control], [+Experience]	Tiếp thể (Recipient) trong lớp kiểm soát; Đích (Goal) trong lớp không gian; Đắc lợi thể (Benefactive) trong lớp lợi ích.

Để chứng minh tính chất phân hóa của tham thể thứ hai, tác giả phân tích dẫn liệu của Diệp Quang Ban (2004) qua chuỗi câu: Họ đào đất (đất là Thụ thể - [+Affected]), Họ đào mương (mương là Kết quả - Effected), Họ đào khoai / đào vàng (khoai/vàng là Đích nhắm đến), Họ đào mỏ (mỏ là chu tố giả định sẵn trong vị từ, khác với chu tố địa điểm thuần túy như Họ đào đá đỏ ở Quỳ Hợp).

Chương 3: Cấu trúc nghĩa biểu hiện rút gọn và mở rộng của câu với vị từ trao/tặng

Chương 3 giải quyết các trường hợp biến thiên số lượng tham thể xung quanh vị từ trao/tặng:

• Cấu trúc rút gọn (ít hơn 3 diễn tố):
  • Chỉ có 1 diễn tố: Khi các diễn tố khác bị triệt tiêu do ngữ cảnh hoặc tính khái quát hóa hành động (ví dụ: Nó rất thích cho).
  • Chỉ có 2 diễn tố: Vắng mặt Tiếp thể (ví dụ: Họ đã phát quà) hoặc vắng mặt Đối thể (ví dụ: Mẹ cho em bé). Luận án xác định điều kiện ngữ nghĩa cho phép sự vắng mặt này là tính xác định hoặc tính mặc định của thông tin bị lược bỏ.
• Cấu trúc mở rộng (nhiều hơn 3 tham thể) và Chu tố Mặc định:
  • Luận án phân lập khái niệm Chu tố Mặc định (Default circumstant): Là những thành tố nghĩa ngoại vi nhưng được giả định tất yếu trong nội hàm ngữ nghĩa của vị từ (khác với chu tố tự do như thời gian, địa điểm thông thường).
  • Hai chu tố mặc định quan trọng được khảo sát là Hướng (Direction) và Đích (Goal) (ví dụ: chuyển dịch qua trung gian, gửi qua bưu điện, đưa tận tay).
  • So sánh cấu trúc tham tố của vị từ trao/tặng với vị từ mua (buy), đào (dig), nhảy (jump) để làm rõ hiện tượng hòa đúc tham tố (argument fusion / incorporation). Ví dụ: vị từ đá mặc định công cụ "bằng chân", chỉ xuất hiện hiển ngôn khi có tính đặc thù (đá bằng chân trái).

Chương 4: Sự thể hiện cấu trúc nghĩa biểu hiện trên cấu trúc cú pháp của câu với vị từ trao/tặng

Chương 4 khảo sát cơ chế ánh xạ (mapping) giữa các tầng nghĩa biểu hiện và cấu trúc cú pháp:

• Trật tự phân bổ tham thể theo tiêu điểm tri nhận:
  • Khi Tác thể được chọn làm Vật được định vị (Trajector - TR): Cấu trúc chủ động chuẩn (S - V - O1 - O2 hoặc S - V - O2 - to/cho O1).
  • Khi Tiếp thể được chọn làm Vật được định vị (TR): Cấu trúc bị động tập trung vào người nhận (ví dụ: Lee was given a book / An được cho một cuốn sách).
  • Khi Đối thể được chọn làm Vật được định vị (TR): Cấu trúc bị động tập trung vào vật trao tặng (ví dụ: The book was given to Lee / Cuốn sách được tặng cho An).
• Trật tự tham thể với diễn tố và chu tố mặc định: Sự chi phối của nguyên lý Cận cảnh - Hậu cảnh (Foreground - Background) đối với vị trí của các giới ngữ chỉ phương tiện, cách thức và nguồn gốc.
• Sự mở rộng nghĩa và ngữ pháp hóa: Khảo sát quá trình chuyển nghĩa từ nghĩa không gian - sở hữu cụ thể sang các cấu trúc trừu tượng ở give (tiếng Anh) và cho (tiếng Việt):
  1. Sự cho phép (Permission): Ví dụ: Cho tôi nói một lời / Give me a chance.
  2. Gây khiến / Tạo điều kiện (Cause / Enablement): Ví dụ: Nó làm cho tôi lo lắng / It gave me a headache.
  3. Sự xuất hiện (Emergence): Vị từ cho chuyển đổi chức năng từ vị từ thực từ sang công cụ từ / hư từ chỉ hướng hoặc dấu hiệu đánh dấu vai Tiếp thể / Đắc lợi thể.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Xác lập mô hình cấu trúc nghĩa biểu hiện 4 lớp nghĩa: Chứng minh cấu trúc nghĩa của câu có vị từ trao/tặng không phải là cấu trúc phẳng đơn tầng mà gồm 4 lớp nghĩa đan xen: kiểm soát - sở hữu, không gian - động, lợi ích và quyền lực. Mô hình này giải thích thỏa đáng việc một tham thể đồng thời đảm nhận nhiều vai nghĩa.
2. Khẳng định quan hệ tương tác hai chiều vị từ - tham thể: Chứng minh các tham thể với các đặc trưng ngữ nghĩa nội tại ([±Control], [±Experience], [±Affected]) có tác động ngược trở lại việc lựa chọn vị từ và xác định cấu trúc ngữ nghĩa tổng thể.
3. Xác lập khái niệm "Chu tố Mặc định": Làm rõ vùng mờ giữa diễn tố và chu tố, chứng minh sự tồn tại của các thành tố ngoại vi được giả định trước trong nghĩa vị từ, có khả năng tham gia trực tiếp vào cấu trúc nghĩa cơ sở hoặc hòa đúc vào vị từ.
4. Làm rõ cơ chế ánh xạ ngữ nghĩa - cú pháp: Vận dụng lý thuyết tri nhận (Trajector - Landmark, Foreground - Background) để giải thích tính đa dạng của các trật tự từ và cải biến cú pháp trong tiếng Việt và tiếng Anh.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Ứng dụng trong thụ đắc và giảng dạy ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở lý luận giải thích nguồn gốc các lỗi sai điển hình của người Việt học tiếng Anh (lỗi đảo trật tự tân ngữ trực tiếp - gián tiếp, nhầm lẫn giới từ to/for/with, cấu trúc bị động kép với vị từ trao tặng).
2. Ứng dụng trong biên soạn từ điển và dịch thuật: Đề xuất tiêu chí phân lập các nét nghĩa từ vựng, phân biệt chính xác chức năng vị từ và công cụ từ của từ cho trong tiếng Việt tương ứng với các cấu trúc của give trong tiếng Anh phục vụ chuyển dịch hai chiều.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

Theo giới hạn phạm vi nghiên cứu được tác giả xác định trong văn bản:

• Luận án chỉ tập trung khảo sát cấu trúc nghĩa biểu hiện và các quan hệ ngữ nghĩa tác động trực tiếp tới cấu trúc cú pháp, chưa thể bao quát toàn bộ các bình diện ngữ nghĩa - ngữ dụng phức tạp khác của câu.
• Công trình không nhằm mục đích đối chiếu toàn diện hệ thống loại hình học giữa tiếng Việt và tiếng Anh mà chỉ sử dụng ngữ liệu hai ngôn ngữ để phân tích, so sánh và kiểm chứng các mô hình lý luận.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các cấu trúc nghĩa liên nhân (interpersonal meaning) và cấu trúc thông báo (thông tin cũ - mới, tiêu điểm thông báo) của câu chứa vị từ trao/tặng.
• Áp dụng khung phân tích đa lớp nghĩa và chu tố mặc định để khảo sát các nhóm vị từ đa trị khác (như nhóm vị từ tác động chuyển dịch, vị từ tri giác, vị từ phát ngôn).
• Nghiên cứu sâu hơn về tiến trình ngữ pháp hóa của vị từ cho trong tiếng Việt lịch sử và các phương ngữ tiếng Việt.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết kết hợp giữa ngữ nghĩa học cấu trúc, ngữ pháp chức năng và ngôn ngữ học tri nhận; phương pháp phân loại vai nghĩa dựa trên đặc trưng nhị phân của Mylne (2000).
• Giảng viên và sinh viên ngành Sư phạm tiếng Anh, Ngôn ngữ Anh và Việt ngữ học: Khai thác các phân tích đối sánh tại Chương 4 để thiết kế bài giảng về trật tự từ, cấu trúc hai tân ngữ (ditransitive constructions), cấu trúc giới từ và cải biến bị động.
• Chuyên gia dịch thuật và biên soạn tài liệu: Tham khảo các tiểu mục phân tích sự mở rộng nghĩa của give và cho (mục 4.4) nhằm xử lý chính xác các cấu trúc gây khiến, cho phép và chuyển giao trừu tượng trong dịch thuật Anh - Việt và Việt - Anh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị từ trao/tặng gồm những lớp nghĩa nào?

Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị từ trao/tặng được cấu thành từ 4 lớp nghĩa đồng thời: (1) Lớp nghĩa kiểm soát - sở hữu (chuyển dịch quyền sở hữu/kiểm soát), (2) Lớp nghĩa không gian - động (chuyển dịch vị trí từ Nguồn đến Đích), (3) Lớp nghĩa lợi ích (tác động đắc lợi đối với người nhận), và (4) Lớp nghĩa quyền lực (tương quan vị thế xã hội giữa các đối tượng).

2. "Chu tố Mặc định" trong luận án được định nghĩa như thế nào và khác gì chu tố thông thường?

Chu tố Mặc định là thành tố nghĩa ngoại vi nhưng được giả định tất yếu trong nội hàm ngữ nghĩa của vị từ (ví dụ: công cụ "bằng chân" của vị từ đá, chất liệu trong vị từ nêm, hoặc hướng/đích chuyển tiếp trong vị từ trao/tặng). Khác với các chu tố tự do (thời gian, địa điểm ngẫu nhiên có thể xuất hiện ở mọi câu), chu tố mặc định gắn liền với ngữ trị mở rộng của vị từ và có thể hòa đúc vào vị từ hoặc xuất hiện hiển ngôn khi cần cụ thể hóa.

3. Thang độ Tham gia của Các Vai nghĩa (Mylne, 2000) được luận án ứng dụng ra sao?

Luận án ứng dụng hệ thống 3 đặc trưng nhị phân của Mylne gồm [Control] (kiểm soát), [Experience] (chịu ảnh hưởng) và [Affected] (chịu tác động) để phân lập chính xác 6 nhóm vai nghĩa: Proactive (Tác thể), Reactive (Tiếp thể, Đắc lợi thể), Responsive (Nghiệm thể), Patientive (Thụ thể), Activated (Đối thể, Công cụ), Non-activated (Vị trí, Nguồn, Đích, Lộ trình). Mô hình này loại bỏ sự trùng lặp và mơ hồ của các danh sách vai nghĩa truyền thống.

4. Luận án đã thu thập và xử lý khối lượng ngữ liệu thực tế như thế nào?

Tác giả sử dụng công cụ tìm kiếm Google để khảo sát diện rộng, ghi nhận 10.500 trường hợp xuất hiện của cho (tiếng Việt) và 23 × $10^8$ trường hợp của give (tiếng Anh). Từ các nguồn văn bản chuẩn, báo in, báo mạng, tác phẩm văn học, ca khúc và khẩu ngữ, tác giả sàng lọc 2.000 trường hợp và chọn lọc gần 700 trường hợp tiêu biểu để phân loại, xử lý qua các thao tác cải biến cú pháp và phân tích ngữ nghĩa chuyên sâu.

5. Vị từ "give" (tiếng Anh) và "cho" (tiếng Việt) mở rộng nghĩa theo những hướng ngữ nghĩa nào?

Luận án chỉ ra 3 hướng mở rộng nghĩa và ngữ pháp hóa chính của give và cho: (1) Ý nghĩa cho phép (permission), (2) Ý nghĩa gây khiến / tạo điều kiện (cause / enablement), và (3) Ý nghĩa xuất hiện (emergence) khi chuyển đổi từ thực từ vị ngữ sang công cụ từ/hư từ đánh dấu quan hệ ngữ pháp.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Lâm Quang Đông là công trình nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ mang ý nghĩa trao/tặng trên ngữ liệu tiếng Việt và tiếng Anh. Bằng việc kết hợp hài hòa giữa ngữ pháp chức năng và ngôn ngữ học tri nhận, luận án đã xác lập thành công mô hình cấu trúc 4 lớp nghĩa biểu hiện, làm sáng tỏ vai nghĩa của các tham thể lõi và xác lập khái niệm chu tố mặc định. Công trình đồng thời giải thích rõ ràng cơ chế ánh xạ ngữ nghĩa lên cấu trúc cú pháp, đem lại những đóng góp khoa học xác thực cho lý luận ngôn ngữ học và ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy ngoại ngữ, dịch thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN 1.1 QUAN ĐIỂM NGHIÊN CỨU VỀ CẤU TRÚC NGHĨA CỦA CÂU Đã có nhiều nhà ngôn ngữ học đề cập tới cấu trúc nghĩa của câu từ nhiều góc độ khác nhau, với những quan điểm khác nhau mà khuôn khổ của luận án không cho phép thống kê hết được. Dưới đây là một số quan điểm chính yếu, có ảnh hưởng trực tiếp tới quan điểm tiếp cận của luận án đối với đề tài nghiên cứu. Nói chung, dù theo cấu trúc luận (structuralism) hay chức năng luận (functionalism), lấy xuất phát điểm là từ ngữ pháp tới ngữ nghĩa hay ngược lại, các tác giả đều cùng thống nhất ở những điểm sau: 1.1 Về nghĩa của câu Thứ nhất, nghĩa của câu không đơn giản là một phép cộng nghĩa của các từ ngữ trong câu mà là một cấu trúc có nhiều tầng. Các tầng nghĩa trong câu phối hợp với nhau tạo ra cái nghĩa hành chức (nội dung thông báo) của câu.

Nghĩa chính là cái được truyền đạt trong lời nói. “Lớp nghĩa nghĩa học là lớp nghĩa của sự tình được biểu thị và những vai trò tham gia cái sự tình ấy” (Cao Xuân Hạo, 1992:8) hay nghĩa của câu là lõi sự tình mang nội dung thông báo (Frawley, 1992). Thứ hai, nội dung nghĩa của câu (và của ngôn ngữ) không chỉ là cái phần phản ánh (biểu hiện, miêu tả) những mảng của thế giới hiện thực (hay một thế giới nào khác ở bên ngoài ngôn ngữ) mà còn có những mặt khác không kém phần quan trọng, thậm chí còn quan trọng hơn.tang TIEU LUAN MOI download 8: skknchat@gmail.2 Về cấu trúc nghĩa của câu Cấu trúc nghĩa là cấu trúc cơ sở của câu (Fillmore, 1968), quy định cấu trúc ngữ pháp của câu. Cấu trúc nghĩa của câu bao gồm một động từ cộng với một số danh ngữ có các quan hệ được “dán nhãn” (quan hệ cách) đặc biệt với câu (Fillmore, 1968); nói cách khác, nghĩa của câu là lõi sự tình được thể hiện bằng vị từ và các tham thể xung quanh nó, trong đó vị từ là trung tâm.

Vị từ là cái lõi xâu chuỗi, liên kết quan hệ giữa các tham thể với nhau để thể hiện một sự tình nào đó. Đây là một trong những điểm chung trong quan điểm của Chafe (1970), Frawley (1992), Nguyễn Thị Quy (1995), Nguyễn Văn Hiệp (2002), Diệp Quang Ban (2004)1; v. Ngữ trị của vị từ (gồm kết trị và diễn trị) - giá trị ngữ pháp thống nhất từ các kết hợp có tính trật tự và các vai diễn có tính chức năng đặc trưng được xác lập trong ngôn liệu bởi hình thức của những trật tự ngữ đoạn và chức vụ cú pháp - quyết định số lượng các thành tố nghĩa cũng như thành tố cú pháp xung quanh nó (Đinh Văn Đức, 2001). Với tư cách là một đơn vị ngữ nghĩa, mỗi tham thể có một vị trí nhất định trong cấu trúc ngữ nghĩa, tức là mỗi vị trí trong cấu trúc ngữ nghĩa ứng với một đơn vị ngữ nghĩa nhất định.

Tuy nhiên, trong một số ngôn ngữ thuộc loại hình đa tổng hợp (polysynthetic), động từ có thể thu hút hoàn toàn danh từ vào nó, có thể bao gồm trong căn tố của nó cả một số đơn vị ngữ nghĩa của các danh từ khác nữa (Chafe, 1970). Quá trình này gọi là hiện tượng hợp nhất - incorporation hay hiện tượng hoà đúc tham tố (argument fusion) (Pinker, 1 Trong công trình này, Diệp Quang Ban không dùng thuật ngữ “vị từ” mà gọi là vị tố (predicator), và coi vị tố là trung tâm, hay đỉnh của câu. Sự sử dụng thuật ngữ khác nhau này không ảnh hưởng tới quan điểm chung về vấn đề cái gì đóng vai trò trung tâm trong cấu trúc (cả cấu trúc ngữ nghĩa lẫn cấu trúc ngữ pháp) của câu.