CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CĂNG THẲNG TÂM LÝ Ở CHA MẸ CÓ CON RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Có thể nói rằng CTTL ở cha mẹ có con RLPTK là vấn đề được các nhà khoa học trong nước và quốc tế quan tâm nghiên cứu. Các khía cạnh khác nhau liên quan đến CTTL ở cha mẹ có con tự kỷ được các nhà nghiên cứu đề cập đến qua nhiều bài báo, bài viết. Cụ thể như: 1.
Nghiên cứu căng thẳng tâm lý Những năm đầu của thế kỷ XX, khi nhắc vai trò của tâm trí có liên quan đến cơ thể con người và “xung đột bên trong” là tiền đề của bệnh tinh thần, thì Dyson, L. Bên cạnh đó, mối quan hệ giữa con người với những người xung quanh và môi trường họ đang sống cũng là nguyên nhân quan trọng gây ra bệnh (Cooper và cộng sự, 1994) [42]. Canon trong tác phẩm “Sự khôn ngoan của cơ thể” cho rằng: con người có hiểu biết về sự khôn ngoan của cơ thể và sẽ làm chủ được bệnh tật và đau khổ để giảm gánh nặng cho xã hội loài người [35]. Nhóm tác giả quan tâm nhiều đến mối quan hệ giữa nội cân bằng sinh học và xã hội.
Nghiên cứu của W. Canon ít quan tâm đến sự thay đổi về mặt tâm lý của cá nhân mà chỉ hướng nghiên cứu của mình vào những thay đổi về mặt sinh lý của cơ thể. Theo hướng nghiên cứu trên, H. Selye cho rằng “hội chứng thích nghi chung” trải qua ba giai đoạn là báo động, kháng cự và kiệt sức [73].
Qua đó giúp con người từng bước hiểu được những tác động ngắn hạn của một số sự kiện gây ra những căng thẳng và từng bước ảnh hưởng lên con người. Đồng thời trong nghiên cứu cũng cho thấy rằng một khi các tác nhân gây ra căng thẳng tác động vào cơ thể thì con người sẽ xuất hiện những phản ứng để đáp trả lại. Nó xảy ra theo hai chiều hướng là tích cực (có thể vượt qua và thích nghi dễ dàng) và tiêu cực (căng thẳng có hại; rơi vào tình trạng căng thẳng bệnh lý). Tuy nhiên, nghiên cứu của ông vẫn còn một số hạn chế như bị chi phối và thiên nhiều về các yếu tố sinh lý hơn là tâm lý, nhưng đây vẫn 5 là tiền đề cho việc tìm hiểu căng thẳng của con người.
Rahe cùng cộng sự (1967) khi xây dựng thang đo đề cập đến các sự kiện trong cuộc sống thì đề cập đến 43 biến cố xảy ra trong đời sống của con người trên các lĩnh vực sau: cá nhân, gia đình, vị trí công việc (việc làm), tài chính. Kết quả cuối cùng là các biến cố xảy ra trong cuộc sống có liên quan đến nguyên nhân gây ra bệnh tật, nếu phát hiện muộn thì mức độ trầm trọng của nó càng cao và ngược lại. Tuy nhiên, thang đo này trong quá trình nghiên cứu vẫn còn số hạn chế như: không tính đến sự khác biệt nhân cách khi ứng phó với căng thẳng và chỉ thích hợp với một nhóm dân cư đặc biệt [57]. Ở trong nước, theo giáo sư Tô Như Khuê (2017) thì căng thẳng tâm lý là một phản ứng không đặc hiệu xảy ra với hầu hết mọi người do các yếu tố có hại có thể gây ra bất lợi và rủi ro.
Vì vậy, nó gây ra một vài phản ứng tiêu cực cho chủ thể chứ không phải do bản thân các kích thích tâm lý [11]. Đặng Phương Kiệt và Nguyễn Khắc Viện tập trung vào hướng nghiên cứu mang tính lý luận và thực tiễn về căng thẳng qua việc thăm khám lâm sàng và chữa trị cho trẻ em [12, 13]. Tuy nhiên, mỗi tác giả lại có một hướng nghiên cứu riêng, nếu tác giả Đặng Phương Kiệt tập trung nghiên cứu vấn đề căng thẳng và cách sống chung với những căng thẳng đó như thế nào. Tác giả Nguyễn Khắc Viện chủ yếu nghiên cứu căng thẳng tác động đến tinh thần người bệnh cụ thể: biện pháp giải tỏa hoặc chế ngự căng thẳng; đồng thời đưa ra nhiều căn bệnh có thể gây tổn thương nặng đến con người, có thể dẫn tới cái chết xuất phát từ căn nguyên tâm lý do căng thẳng gây ra.
Nghiên cứu căng thẳng tâm lý ở cha mẹ có con rối loạn phổ tự kỷ Có khá nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề CTTL ở cha mẹ có con RLPTK. Việc phát hiện mức độ căng thẳng giữa các bậc cha mẹ gặp phải được các nhà nghiên cứu tập trung các mối quan hệ như: giữa cha và mẹ, giữa phụ huynh có con khuyết tật và bình thường, giữa phụ huynh có con thuộc các dạng khuyết tật khác nhau (tự kỷ, chậm phát triển trí tuệ, down). Một số nghiên cứu khác cho thấy các bậc cha mẹ có con RLPTK có mức độ căng thẳng và hạnh phúc thấp hơn so với những đứa trẻ đang phát triển thông thường (Dabrowska và Pisula, 2010; Estes và 6 cộng sự, 2013; Hayes và Watson, 2013) [43, 49] và cha mẹ của những đứa trẻ bị khuyết tật khác, chẳng hạn như hội chứng Down (Dabrowska và Pisula, 2010; Wang và các cộng sự, 2011; Dykens và các cộng sự, 2014) [43, 48]. Ngoài ra, về mặt biểu hiện thì phản ứng cảm xúc của cha và mẹ có sự khác nhau.
Người mẹ thể hiện cảm xúc nhiều và lo lắng hơn đến việc giúp con và tìm kiếm sự hỗ trợ thì người cha thường che dấu cảm xúc và nghĩ đến vấn đề cần giải quyết trong tương lai. Bên cạnh đó, Evans (2003) phát hiện ra rằng người cha ảnh hưởng bởi chính tình trạng căng thẳng có hại của vợ mình trong khi đó người mẹ trải nghiệm cảm xúc tội lỗi và trầm cảm với tình trạng bệnh của con [50]. Plimley và cộng sự (2007) cho rằng việc cha, mẹ thừa nhận rằng con mình bị RLPTK cũng được nhìn nhận tương tự như tình trạng bị tổn thương, mất mát [70]. Đồng thời, giai đoạn con được chẩn đoán RLPTK trải nghiệm nhiều cảm xúc khác nhau và phản ứng của cha mẹ khi nhận được kết quả chẩn đoán là một cú sốc khủng khiếp, họ đón nhận bằng sự phủ nhận cho thấy sự cần thiết cần có sự hỗ trợ chỗ dựa xã hội.
Các nghiên cứu đã chỉ ra sáu mô hình phản ứng cảm xúc điển hình của cha mẹ trong thời khắc nhận được kết quả chẩn đoán của bác sĩ (nghi ngờ, hỗn loạn, nhẹ nhõm, đau đớn, hỗn loạn nhưng cũng có những bậc cha mẹ chấp nhận thực tế và dự đoán trước chuẩn bị tâm lý vượt qua). Theo Schneiderman và cộng sự (2005) CTTL ở cha mẹ có ảnh hưởng lớn đến cảm giác, tâm trạng, hành vi và sức khỏe của trẻ [72]. Biểu hiện trên bốn mặt: Về mặt thực thể (sinh lý); về mặt cảm xúc; về mặt nhận thức và mặt hành vi. Các nghiên cứu đã chỉ ra tác nhân gây CTTL ở cha mẹ khi họ tương tác với nhà chuyên môn hoặc khó khăn tiếp cận các dịch vụ như: một số cha mẹ có triệu chứng trầm cảm và cảm giác lo âu khi nhận được kết quả đánh giá.
Ngoài ra, căng thẳng của cha mẹ do kỳ vọng chăm sóc con RLPTK trong tương lai và các chi phí tài chính lâu dài (Bouma và Schweitzer, 1990; Gallagher và Bristol, 1989; Koegel và cộng sự, 1992) [38]. Nghiên cứu Kaniel và cộng sự (2011) [34] cho thấy tác nhân gây nên căng thẳng bao gồm: sự thiếu hụt sức khỏe thể chất, sự bi quan, tính cách của trẻ và vấn đề của việc nuôi dạy con và gia đình, sự bi quan, tính cách của trẻ. Tại Việt Nam, tâm lý chung của cha mẹ có con RLPTK là cảm giác bất an, lo 7 lắng về hiện tại và tương lai của con mình bắt đầu tâm lý tự ti, đau khổ và lảng tránh. Bên cạnh đó, cha mẹ có tâm trạng và nhận thức không ổn định khi buộc phải chuyển đổi các nề nếp sinh hoạt của gia đình thay đổi hàng loạt sở thích, nhu cầu và thói quen của cá nhân [8, tr14].
Tác giả Trần Văn Công và cộng sự (2011) cho rằng: “Xung quanh vấn đề chẩn đoán trẻ tự kỷ hiện nay” nhiều phụ huynh tỏ ra lo lắng và bức xúc, đau khổ khi con họ bị chẩn đoán tự kỷ [4]. Thực tế, khi cha mẹ biết con mình bị gắn với hai chữ “tự kỷ”, thế giới như sụp đổ, cuộc sống trở nên bi quan, bế tắc và buồn tủi, hình ảnh về đứa con thân yêu của họ cũng thay đổi. Những ngày tháng mà cha mẹ lo lắng, bất an về hiện tại và tương lai của con mình bắt đầu (Nguyễn Thị Kim Quý, 2019). Đau khổ, lảng tránh, tự ti là tâm lý chung của nhiều bố mẹ có con tự kỷ.
Họ không dám bộc bạch, sợ bị để ý, sợ bị mang tiếng v. Có nhiều bậc cha mẹ không hiểu tự kỷ là gì cứ nghĩ con mình chậm nói hơn so với những đứa trẻ khác v. và một số nữa thì biết nhưng vẫn không chấp nhận sự thật, mặc cảm, nên giấu mọi người về tình trạng của con, bất hợp tác với bác sĩ, các nhà trị liệu hoặc biết con bị tự kỷ thì rơi vào tình trạng chán nản, suy sụp khiến tình trạng của trẻ ngày càng nặng (Nguyễn Thị Kim Quý, 2019) [16]. Cha mẹ có con tự kỷ buộc phải chuyển đổi các hoạt động sống của họ và gia đình nhằm phù hợp với điều kiện chăm sóc và nuôi dạy trẻ tự kỷ, buộc phải thay đổi hàng loạt thói quen, sở thích, nhu cầu của cá nhân của họ và gia đình, buộc phải thay đổi và thích nghi với vị thế vai trò và trách nhiệm của mình trong gia đình, ngoài xã hội và đặc biệt là trách nhiệm nuôi dạy đứa con bị tự kỷ của mình nên ở họ có những nhận thức và tâm trạng có thể chưa thực sự ổn định (Nguyễn Thị Kim Quý, 2019) [16].
Nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam chỉ ra những biểu hiện CTTL ở cha mẹ có con RLPTK là: cảm thấy bất mãn, tự ti, lo lắng, hoang mang, mất phương hướng, không lối thoát, cô lập và đỗ lỗi do bản thân. Những nghiên cứu về ứng phó căng thẳng tâm lý ở cha mẹ trẻ rối loạn phổ tự kỷ Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về ứng phó stress/CTTL có hại ở cha mẹ trẻ khuyết tật. Nghiên cứu “chiến lược ứng phó với stress ở cha mẹ của trẻ khuyết tật phát 8 triển và khuyết tật trí tuệ” do Dunleavy và cộng sự (2010) cho thấy ảnh hưởng nặng nề về các triệu chứng và chiến lược ứng phó của cha mẹ có con RLPTK.