mở đầu trƣờng ca của mình: “Tôi chạy loạn về quê- Sống bên bà ngoại- Cây dâu bóng toả nửa vườn- Tôi đi hái lá- Cho tầm mùa xuân”. Thanh Thảo trong “Những người đi tới biển” cũng chọn sự khởi đầu đầy suy tƣ: “Khi con thưa với mẹ- mưa bay mờ đồng ta- Ngày mai con đi- chiếc áo lính thức tròn đêm có mẹ”. Hữu Thỉnh lựa chọn Mẹ làm điểm tựa cho cảm xúc: “Mẹ đang đi gánh rạ giữa đồng- Rạ chẳng nặng mà nặng nhiều vì gió”; “Nếu mẹ biết chỉ còn đêm nay-Đêm nay nữa là con vào thành phố- Mẹ sẽ khóc- Rồi mẹ đi nhóm lửa- Tưởng sáng ra là con đã có nhà”…Cách cấu trúc trƣờng ca nhƣ vậy đã mở ra chiều hiện thực thứ hai cho tác phẩm, hiện thực chiều sâu số phận con ngƣời trong bề dày thăm thẳm với nỗi khổ và niềm đau, bên cạnh một hiện thực mang tính khái quát và hoành tráng về sự vận động của số phận tổ quốc. Trong thơ đã xuất hiện khuynh hƣớng phi sử thi hoá.
Sự không thuần khiết của sử thi là kết quả của cái nhìn đầy đủ, tỉnh táo và hiện thực đối với chiến tranh. Nhà thơ đứng từ nhiều góc độ hiện thực, nhập nhiều vai và nói bằng nhiều giọng. Không còn giàn đồng ca nhƣ trƣớc kia, thơ ca giờ đây cố gắng thể hiện những nét riêng biệt của đối tƣợng. “Con 14 ngừơi sử thi vốn vẫn tồn tại trong vô vàn các quan hệ và các bình diện: tập thể- cá nhân, lý tƣởng- hiện thực, tiền tuyến- hậu phƣơng, sống- chết, đƣợc- mất, cho- nhận, cống hiến- hƣởng thụ(…), nếu trƣớc đây con ngƣời đó đƣợc nhìn nghiêng về mặt dân tộc, tập thể, lý tƣởng, chiến trƣờng, cống hiến thì giờ đây những cảm nhận đã nghiêng về trục đối lập”(56- tr 92).
Nhiều vấn đề về hiện thực đã đƣợc nhìn nhận lại bằng cái nhìn suy tƣ hơn và nhiều day dứt hơn. Chúng tôi cho rằng sự không thuần khiết của cảm hứng sử thi sau 1975 dƣới sự chi phối của điều kiện lịch sử xã hội và sự thay đổi của đời sống thẩm mỹ trong văn học chính là một bƣớc đệm để chúng ta bƣớc vào thời kì đổi mới với các xu hƣớng thơ thế sự đời tƣ, hiện đại chủ nghĩa…đa dạng, phức tạp, nhƣng cũng phần nào phản ánh đƣợc đời sống xã hội hôm nay. Đời sống xã hội những năm sau đổi mới( Đại hội Đảng VI. 1986) và sự tồn tại của hai xu hướng thơ ca: Xu hướng quay về thế sự đời tư và xu hướng hiện đại chủ nghĩa.
Đời sống xã hội những năm sau đổi mới. Đại hội VI, 1986 là nỗ lực của Đảng và nhà nƣớc nhằm đổi mới trên nhiều phƣơng diện kinh tế, văn hoá, xã hội; là sự dũng cảm thừa nhận sai lầm và là quá trình lột xác đầy quyết liệt để đƣa đất nƣớc tiến lên thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Đây cũng là thời kỳ chúng ta mở rộng giao lƣu, tiếp xúc với quốc tế, đƣa đất nƣớc đi vào quỹ đạo chung của quá trình phát triển, hội nhập đang diễn ra không chỉ trong hệ thống các nƣớc xã hội chủ nghĩa mà ở khắp các quốc gia để mỗi nƣớc trở thành thành viên của ngôi nhà chung thế giới. Chúng ta đã thay thế nền kinh tế quan liêu bao cấp (duy trì trong suốt những năm tháng chiến tranh và không còn phù hợp với đời sống thời bình) bằng nền kinh tế thị trƣờng đầy năng động.
Tính chất cởi mở và cạnh tranh của nền kinh tế thị trƣờng là động lực thúc đẩy sự phát triển 15 của xã hội- một môi trƣờng sáng tạo, cạnh tranh tích cực, giải phóng cá nhân, tạo nên bộ mặt mới lạ, sôi động trên đất nƣớc Việt Nam. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã làm thay đổi tận gốc rễ nền sản xuất, kiến tạo lại cơ sở hạ tầng xã hội. Trên nền tảng kinh tế đó, nhiều giá trị xã hội đã đƣợc đánh giá lại, nhiều quan niệm cũng đã đƣợc thay đổi. Ngƣời Việt Nam của những năm cuối thế kỷ XX sử dụng Computer, Internet, di chuyển trên xe ô tô và xe máy đời mới của nƣớc ngoài, mua hàng tiêu dùng của mọi quốc gia trong siêu thị.
Trƣớc kia, nếu ngƣời ta đồng nhất cái nghèo với sự trong sạch thì giờ đây vƣơn lên làm giàu trở thành nỗ lực chung của toàn xã hội. Song song với quá trình đô thị hoá, công nghiệp hoá là dòng ngƣời từ nông thôn ra thành phố để học tập, lao động và thử vận may trong nhiều lĩnh vực. Thông tin và kinh tế thị trƣờng đã đến với mọi gia đình trên khắp đất nƣớc, làm thay đổi nếp sống, nếp nghĩ có tính chất truyền thống, đƣa con ngƣời vào cuộc sống hiện đại. Đời sống văn hoá cũng có nhiều thay đổi.
Từ một nền văn hoá mang đậm tính cộng đồng, làng quê, đã hình thành một nền văn hoá dân tộc, hiện đại. Trong công cuộc đổi mới đất nƣớc, chúng ta không ngừng nỗ lực vƣơn lên phát triển để phù hợp với xu thế phát triển của thế giới. Chúng ta cởi mở hơn trong tiếp nhận, giao lƣu văn hoá, kinh tế với các nƣớc trong khu vực cũng nhƣ các nƣớc Phƣơng Tây. Bên cạnh những sản phẩm vật chất du nhập từ nƣớc ngoài đƣợc ngƣời Việt Nam sử dụng thì các sản phẩm tinh thần cũng đựơc ta chú ý.
Ý thức cá nhân gắn với sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa Tƣ bản. Ở Việt Nam, ý thức cá nhân manh nha trong thời kỳ phong kiến nhƣng không có cơ hội để phát triển thực sự hài hoà với ý thức cộng đồng xã hội. Diện mạo của nó đang hình thành nhƣng chắc chắn không thể là chủ nghĩa cá nhân cực đoan và suy đồi. Có thể nói, ý thức cá nhân của con ngƣời hôm nay là kết quả của quá trình đấu tranh lâu dài vì sự tiến bộ 16 và vì những giá trị nhân văn cuả loài ngƣời.
Cơ sở pháp lý của ý thức cá nhân trong con ngƣời Việt Nam đƣơng đại là “Quyền sống, quyền tự do, quyền mƣu cầu hạnh phúc” đã đƣợc Chủ tịch Hồ Chí Minh trân trọng ghi nhận trong “Tuyên ngôn độc lập”(1945) và định hƣớng vì con ngƣời của Đảng cộng sản Việt Nam tại đại hội VI, 1986. Ý thức cá nhân còn xuất hiện từ mặt trái của lối sống tập thể, bình quân, máy móc, triệt tiêu tính năng động của con ngƣời: Từ sự khủng hoảng của mô hình xã hội chủ nghĩa kiểu cũ đã bắt đầu ý thức cá nhân mới. Ngƣời ta nhận ra rằng phải làm chủ cuộc đời mình, vƣợt thoát khỏi những bao cấp, những bài học giáo điều, ấu trĩ để nhận thức thế giới nhƣ nó đang tồn tại. Ý thức cá nhân cũng hƣớng ngƣời ta đến chỗ giải quyết hài hoà mối quan hệ:lý tƣởng và thực tiễn, cá nhân và xã hội, cống hiến và hƣởng thụ…con ngƣời sống thiết thực hơn, duy lí hơn.
Tuy nhiên, bên cạnh những thay đổi có ý nghĩa tiến bộ trên nhiều phƣơng diện xã hội, đƣa đất nƣớc gia nhập vào ngôi nhà chung thế giới, nền kinh tế cũng kéo theo nó nhiều mặt tiêu cực. Lối sống cá nhân, ích kỷ, chạy theo đồng tiền, bất chấp tất cả, hƣởng thụ tức thời…là nguyên nhân hình thành những mặt trái của xã hội. Đó là mảnh đất màu mỡ cho tệ nạn tham nhũng và các tệ nạn khác phát triển. Sự học đòi văn hoá lai căng cũng làm cho nhiều giá trị truyền thống bị biến dạng và mai một.
Nhƣng không phải vì thế mà chúng ta phủ nhận những giá trị mà nền kinh tế thị trƣờng mang lại. Vấn đề là phải xây dựng nhanh chóng một nhà nƣớc pháp quyền, một xã hội dân chủ để chế ngự mặt trái của nền kinh tế thị trƣờng, đảm bảo cho những ƣu điểm của nó phát triển. Trên cơ sở của một xã hội đƣợc đặt vào quỹ đạo hoà bình, hữu nghị và phát triển đã xuất hiện những tiền đề cho sự đổi mới văn học nói chung và thơ ca nói riêng. Có thể nói, thơ ca từ sau 1986 hình thành là kết quả không nhỏ của quá trình hội nhập với thế giới hiện đại sau những năm dài phân cách 17 tƣơng đối giữa hai phe Tƣ bản chủ nghĩa và Xã hội chủ nghĩa.
Nhà nghiên cứu Lê Ngọc Trà cho rằng: “Hiện đại hoá đƣợc hiểu nhƣ quá trình gia nhập vào quỹ đạo chung của các nền văn học đã đƣợc quốc tế hoá nhƣ quá trình hội nhập vào dòng chảy của các nền văn học tiên tiến đƣơng đại trên thế giới”. Cùng với những giá trị vật chất, giá trị tinh thần của một dân tộc đã trở thành tài sản chung của các dân tộc. Giờ đây trong điều kiện cuộc sống hội nhập quốc tế, văn học Việt Nam sẽ phải trở thành một bộ phận của văn học thế giới. Chúng ta cũng đang nỗ lực xây dựng một nền văn học của cái mới, của đƣơng thời, hợp thời của thế kỷ XXI theo đúng tinh thần hiện đại hoá văn học.
Trong cuộc sống hiện tại, khi nhân loại đang có xu hƣớng “Làng toàn cầu” thì một dân tộc chỉ có thể tồn tại bằng cách không ngừng gìn giữ và phát huy bản sắc của mình. Đồng thời ngƣời ta nhận ra mối quan hệ không phải là đối lập mà là cộng thông giữa các phạm trù cá nhân, dân tộc, nhân loại. Trong phần tinh hoa của nó, văn học dân tộc có giá trị toàn nhân loại. Đó là mối quan hệ biện chứng giữa cái chung và cái riêng.
Giao lƣu, hội nhập, cộng sinh văn hoá là tiền đề phát triển của văn học Việt Nam đƣơng đại. Đó cũng chính là tiền đề của nền thơ ca đƣơng đại phức tạp và đa dạng. Những xu hướng chính của thơ Việt Nam từ sau 1986. Từ 1986 đến nay, thơ Việt Nam hình thành và phát triển theo hai xu hƣớng cơ bản: Thơ quay về với vấn đề nhân sinh thế sự và sự xuất hiện của mảng thơ mang xu hƣớng chủ nghĩa hiện đại.
Sở dĩ chúng tôi không phân tách hai xu hƣớng thơ trên theo hai phần riêng biệt vì cho đến nay chúng vẫn đồng tồn tại. Sau sự xuất hiện của trƣờng ca, chúng ta thấy rằng trƣờng ca dƣờng nhƣ không trở lại, nhƣ một thể loại có tính chất lịch sử, cuối những năm tám mƣơi là sự trở lại của cảm hứng thế sự đời tƣ nhƣ một tất yếu của thơ sau chiến tranh. Và những năm đầu thập niên chín mƣơi của thế kỷ XX là sự xuất hiện ồ ạt của các tác giả có xu hƣớng 18 hiện đại chủ nghĩa, kể cả ở phƣơng diện sáng tác và lý luận. Cho đến nay, thơ ca vẫn không ngừng tìm kiếm để đạt đƣợc những giá trị đẹp đẽ trên nhiều phƣơng diện.