Tổng quan nghiên cứu

Công tác thi đua, khen thưởng giữ vai trò là đòn bẩy quan trọng thúc đẩy năng suất lao động, tinh thần cống hiến và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực xã hội. Trong hệ thống giáo dục Việt Nam, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về thi đua, khen thưởng đóng vai trò quyết định nhằm khắc phục bệnh thành tích và khích lệ đội ngũ nhà giáo. Nghiên cứu tập trung giải quyết những vướng mắc lý luận và thực tiễn trong việc áp dụng pháp luật thi đua, khen thưởng trong ngành giáo dục và đào tạo trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về thi đua, khen thưởng, đánh giá toàn diện thực trạng thi hành các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Thi đua, Khen thưởng và các thông tư chuyên ngành giai đoạn 2013-2019, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế phù hợp với tinh thần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo Nghị quyết số 29-NQ/TW.

Nghệ An là tỉnh có quy mô giáo dục lớn thứ 4 cả nước với diện tích tự nhiên 16.498,5 km2, phân chia thành 21 đơn vị hành chính gồm 1 thành phố, 3 thị xã, 7 huyện đồng bằng và 11 huyện miền núi. Toàn tỉnh có 2.086 cơ sở giáo dục, đào tạo hơn 954.000 học sinh cùng đội ngũ trên 51.000 cán bộ, giáo viên và người lao động. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện rõ qua việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm tối ưu hóa công tác đánh giá 100% giáo viên đạt chuẩn, giảm thiểu tình trạng khen thưởng tràn lan, nâng cao tỷ lệ khen thưởng thực chất cho giáo viên trực tiếp đứng lớp tại 107 xã đặc biệt khó khăn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận điểm dựa trên 2 nền tảng lý thuyết chủ đạo: học thuyết Mác - Lênin về thi đua xã hội chủ nghĩa và tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua ái quốc. Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định thi đua nảy sinh trong quá trình hợp tác lao động, là động lực kinh tế - xã hội nâng cao năng suất và cải tạo con người mới. Kế thừa và phát triển quan điểm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nâng thi đua lên tầm đường lối chính trị cách mạng qua hơn 200 bài nói, bài viết và việc ký ban hành Quốc lệnh 10 điều thưởng vào ngày 26/01/1946.

Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

  1. Thi đua là hoạt động có tổ chức với sự tham gia tự nguyện của cá nhân, tập thể nhằm phấn đấu đạt thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
  2. Khen thưởng là việc ghi nhận, biểu dương, tôn vinh công trạng và khuyến khích bằng lợi ích vật chất, tinh thần đối với cá nhân, tập thể theo Khoản 2 Điều 3 Luật Thi đua, Khen thưởng năm 2003.
  3. Danh hiệu thi đua là hình thức ghi nhận thành tích đạt được trong các phong trào thi đua thường xuyên hoặc theo đợt.
  4. Pháp luật về thi đua, khen thưởng là hệ thống các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình phát động, đăng ký, bình xét, công nhận danh hiệu và trao tặng 7 hình thức khen thưởng cơ bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 2 nhóm dữ liệu chính: hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trung ương (Luật Thi đua, Khen thưởng năm 2003 sửa đổi, bổ sung các năm 2005 và 2013, Nghị định số 91/2017/NĐ-CP, Thông tư số 22/2018/TT-BGDĐT) và báo cáo tổng kết thực tiễn công tác thi đua, khen thưởng của ngành giáo dục tỉnh Nghệ An trong 5 năm liên tiếp.

Về phương pháp phân tích, tác giả sử dụng phương pháp duy vật biện chứng kết hợp với phương pháp phân tích luật học, phương pháp thống kê, tổng hợp và so sánh pháp luật.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 21 phòng Giáo dục và Đào tạo cùng 2.086 trường học từ bậc mầm non đến trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Phương pháp chọn mẫu phân tầng theo khu vực địa lý được áp dụng để phân bổ dữ liệu giữa 10 đơn vị hành chính miền xuôi và 11 huyện miền núi, trong đó có 4 huyện thụ hưởng Chương trình 30a (Quế Phong, Tương Dương, Kỳ Sơn, Quỳ Châu). Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đảm bảo tính đại diện, phản ánh khách quan sự khác biệt về điều kiện giảng dạy giữa các vùng thuận lợi và 237 thôn bản thuộc diện đặc biệt khó khăn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống thể chế pháp lý điều chỉnh hoạt động thi đua, khen thưởng trong giáo dục đã từng bước hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý cho hơn 51.000 cán bộ, giáo viên toàn tỉnh phấn đấu. Tuy nhiên, việc áp dụng Thông tư số 22/2018/TT-BGDĐT về khống chế tỷ lệ cán bộ quản lý đạt danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở và các hình thức khen thưởng cấp Bộ không quá 1/3 (tương đương 33,3%) vẫn gặp khó khăn khi triển khai tại cơ sở.

Thứ hai, tồn tại sự mất cân đối rõ rệt trong cơ cấu khen thưởng giữa các vùng miền. Vùng miền núi chiếm trên 83% diện tích tự nhiên của Nghệ An với 466.137 người dân tộc thiểu số (chiếm 15,2% dân số toàn tỉnh), nhưng tỷ lệ giáo viên vùng sâu đạt các danh hiệu thi đua cấp cao như Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ hay Chiến sĩ thi đua cấp tỉnh chỉ đạt dưới 20% tổng số khen thưởng toàn ngành. Tiêu chuẩn bắt buộc về sáng kiến kinh nghiệm cấp cơ sở đã trở thành rào cản lớn đối với giáo viên tại 107 xã đặc biệt khó khăn do thiếu điều kiện nghiên cứu khoa học.

Thứ ba, quy trình bình xét và thủ tục hồ sơ khen thưởng còn mang tính hành chính hóa cao, chiếm tới hơn 70% khối lượng thời gian chuẩn bị của cán bộ phụ trách công tác thi đua tại các nhà trường trong dịp tổng kết năm học. Hiện tượng chạy danh hiệu, sao chép sáng kiến và tích lũy danh hiệu theo niên hạn vẫn diễn ra tại một số đơn vị, làm sai lệch ý nghĩa động viên tinh thần của phong trào thi đua yêu nước.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ sự chồng chéo giữa Luật Thi đua, Khen thưởng với các văn bản hướng dẫn dưới luật, cũng như việc chậm trễ ban hành quy định thay thế tiêu chuẩn sáng kiến kinh nghiệm bằng các sản phẩm khoa học ứng dụng cụ thể. Khi so sánh với các công trình nghiên cứu cùng chủ đề tại tỉnh Vĩnh Long năm 2017 hay các khảo sát cấp bộ năm 2018, kết quả tại Nghệ An cho thấy tính chất phức tạp hơn do địa bàn rộng lớn và phân hóa kinh tế sâu sắc giữa 7 huyện đồng bằng và 11 huyện miền núi cao.

Về mặt trực quan hóa, các dữ liệu này có thể được trình bày hiệu quả qua bảng ma trận so sánh cơ cấu danh hiệu thi đua giữa cán bộ quản lý và giáo viên trực tiếp đứng lớp, kết hợp biểu đồ tròn phân bổ tỷ lệ khen thưởng giữa vùng đồng bằng và 4 huyện nghèo vùng cao (Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong, Quỳ Châu). Việc minh họa số liệu này giúp nhận diện rõ sự cần thiết phải phân bổ hạn ngạch thi đua linh hoạt theo đặc thù vùng miền, từ đó nâng cao giá trị thực chất của 7 hình thức khen thưởng trong toàn ngành giáo dục.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật bằng việc kiến nghị sửa đổi Luật Thi đua, Khen thưởng và Thông tư số 22/2018/TT-BGDĐT theo hướng đơn giản hóa ít nhất 50% quy trình, thủ tục hành chính trong giai đoạn 2020-2025. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phối hợp với Bộ Nội vụ ban hành hướng dẫn chi tiết về việc thay thế tiêu chuẩn sáng kiến kinh nghiệm bằng các tiêu chí đánh giá hiệu quả giảng dạy thực tế, giờ dạy giỏi và mức độ chuyển biến của học sinh vùng khó khăn.

Thứ hai, thiết lập cơ chế ưu tiên định mức khen thưởng đặc thù cho 11 huyện miền núi và 107 xã đặc biệt khó khăn tại Nghệ An. Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An và Sở Giáo dục và Đào tạo cần điều chỉnh cơ cấu phân bổ chỉ tiêu danh hiệu thi đua, nâng tỷ lệ khen thưởng cho giáo viên cắm bản vùng sâu, vùng xa lên mức tối thiểu 40% trong tổng số danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở của các huyện miền núi từ năm học 2021-2022.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa 100% quy trình xét duyệt hồ sơ thi đua, khen thưởng tại 21 phòng Giáo dục và Đào tạo trước năm 2023. Giải pháp này giúp công khai, minh bạch quá trình bình xét, loại bỏ triệt để tình trạng hồ sơ hình thức và tạo sự giám sát trực tiếp từ đội ngũ hơn 51.000 cán bộ, giáo viên.

Thứ tư, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra chuyên đề về thi đua, khen thưởng do Thanh tra Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì. Phấn đấu 100% các đơn vị trường học được kiểm tra định kỳ 3 năm một lần nhằm kịp thời chấn chỉnh bệnh thành tích, xử lý nghiêm các trường hợp gian lận sáng kiến kinh nghiệm và đề xuất khen thưởng không đúng đối tượng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là cán bộ quản lý và chuyên viên phụ trách công tác thi đua, khen thưởng tại Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An cùng 21 phòng Giáo dục và Đào tạo cấp huyện. Luận văn cung cấp khung tham chiếu toàn diện để chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, thẩm định 2 bộ hồ sơ trình cấp trên và tối ưu hóa việc phân bổ chỉ tiêu thi đua hằng năm.

Nhóm thứ hai là Ban Giám hiệu và hơn 51.000 giáo viên, nhân viên đang công tác tại 2.086 trường mầm non, phổ thông và trung tâm giáo dục thường xuyên. Tài liệu giúp nhà giáo nắm vững các điều kiện, tiêu chuẩn công nhận danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở, Lao động tiên tiến và các quy định bảo đảm quyền lợi khi xét thưởng.

Nhóm thứ ba là học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Luật Hành chính, Quản lý công và Quản lý giáo dục. Đề tài đóng vai trò là tài liệu tham khảo học thuật giá trị, cung cấp bộ dữ liệu khảo sát thực tiễn phong phú trên địa bàn rộng 16.498,5 km2 phục vụ cho các nghiên cứu so sánh chuyên sâu.

Nhóm thứ tư là các cơ quan hoạch định chính sách thuộc Ban Thi đua - Khen thưởng Trung ương và Bộ Nội vụ. Luận văn cung cấp nhiều luận cứ thực tiễn từ địa phương có địa hình phức tạp, giúp các nhà lập pháp hoàn thiện các nghị định hướng dẫn thi hành luật mới, bảo đảm tính khả thi cho khu vực có 83% diện tích là miền núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ cán bộ quản lý được đề nghị công nhận danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở trong ngành giáo dục được khống chế như thế nào?

Theo quy định tại Điểm c Khoản 1 Điều 4 Thông tư số 22/2018/TT-BGDĐT, số lượng công chức, viên chức, người lao động được đề nghị xét công nhận danh hiệu Chiến sĩ thi đua cơ sở và các hình thức khen thưởng cấp Bộ phải bảo đảm không quá 1/3 (tương đương 33,3%) là cán bộ quản lý, nhằm ưu tiên tôn vinh người trực tiếp giảng dạy.

2. Giáo viên công tác tại 11 huyện miền núi tỉnh Nghệ An gặp rào cản pháp lý nào lớn nhất khi xét khen thưởng?

Rào cản lớn nhất là tiêu chuẩn bắt buộc phải có sáng kiến kinh nghiệm được Hội đồng khoa học công nhận theo Điều 4 Thông tư số 22/2018/TT-BGDĐT. Do điều kiện cơ sở vật chất tại 107 xã đặc biệt khó khăn còn thiếu thốn, giáo viên vùng cao gặp nhiều bất lợi so với vùng đồng bằng khi đăng ký và bảo vệ sáng kiến.

3. Luật Thi đua, Khen thưởng quy định bao nhiêu hình thức khen thưởng cơ bản hiện nay?

Căn cứ Điều 8 Luật Thi đua, Khen thưởng, hệ thống khen thưởng tại Việt Nam bao gồm 7 hình thức: Huân chương, Huy chương, Danh hiệu vinh dự nhà nước, Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng nhà nước, Kỷ niệm chương và Huy hiệu, Bằng khen, Giấy khen.

4. Thẩm quyền quyết định danh hiệu thi đua và hình thức khen thưởng của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo gồm những gì?

Căn cứ Điều 8 Thông tư số 22/2018/TT-BGDĐT, Bộ trưởng có thẩm quyền tặng Cờ thi đua của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bằng khen của Bộ trưởng, Kỷ niệm chương, danh hiệu Tập thể lao động xuất sắc, Chiến sĩ thi đua cấp Bộ, đồng thời trình cấp có thẩm quyền xét tặng các danh hiệu cấp Nhà nước.

5. Căn cứ pháp lý nào đóng vai trò tiên quyết trong việc bình xét danh hiệu thi đua trường học?

Theo Khoản 1 Điều 10 Luật Thi đua, Khen thưởng, việc bình xét dựa trên 4 căn cứ bắt buộc: phong trào thi đua được phát động, việc đăng ký tham gia thi đua từ đầu năm học, thành tích thi đua đạt được gắn với minh chứng cụ thể và tiêu chuẩn danh hiệu thi đua theo quy định pháp luật.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thi đua, khen thưởng dựa trên chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, khẳng định thi đua là động lực phát triển then chốt của ngành giáo dục.
  • Nghiên cứu phản ánh chính xác thực trạng thực thi pháp luật thi đua, khen thưởng đối với hơn 51.000 cán bộ, giáo viên tại 2.086 cơ sở giáo dục trên toàn tỉnh Nghệ An.
  • Tác giả đã chỉ rõ 3 nút thắt thể chế lớn: bệnh thành tích, quy định sáng kiến kinh nghiệm chưa phù hợp và sự bất cập trong bình xét tại 11 huyện miền núi có 107 xã đặc biệt khó khăn.
  • Đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá nhằm sửa đổi văn bản pháp luật, cắt giảm 50% thủ tục hành chính và số hóa 100% quy trình xét duyệt thi đua.
  • Các nhà quản lý, cơ sở đào tạo và giáo viên cần chủ động nghiên cứu toàn văn luận văn để áp dụng hiệu quả các khuyến nghị vào đợt bình xét thi đua năm học tiếp theo, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.