Luận văn về cải tiến hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng phát triển Việt Nam

Tài liệu chuyên sâu Cải tiến hệ thống kiểm soát nội bộ tại ngân hàng phát triển Việt Nam, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc

• Tác giả: Tác giả
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Cải tiến hệ thống kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.3.2. Nhiệm vụ của nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp mới của đề tài
• 1.7. Kết cấu của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG
• 2.1. Lý luận cơ bản về hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.1.1. Khái niệm
• 2.2. Hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.2.1. Khái niệm
• 2.3. Mục tiêu
• 2.4. Kiểm soát nội bộ trong ngân hàng theo tiêu chuẩn BASEL
• 2.4.1. Mục tiêu của kiểm soát nội bộ ngân hàng
• 2.4.2. Các nguyên tắc và thủ tục kiểm soát

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hệ thống kiểm soát nội bộ

Hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) là một phần thiết yếu trong quản trị ngân hàng, đảm bảo hoạt động ngân hàng an toàn và hiệu quả. Hệ thống này không chỉ giúp ngân hàng đạt được các mục tiêu dài hạn mà còn duy trì tính chính xác của báo cáo tài chính (báo cáo tài chính) và tuân thủ các quy định pháp luật. Đặc biệt, Ngân hàng Phát triển Việt Nam (ngân hàng phát triển) hoạt động với mục tiêu kinh tế xã hội, do đó, việc tổ chức và điều hành hệ thống KSNB là rất quan trọng. Hệ thống KSNB hiệu quả sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro và bảo vệ lợi ích của mình. Theo Thông tư số 44/2011/TT-NHNN, việc tuân thủ các quy định về KSNB là yêu cầu bắt buộc đối với VDB.

1.1. Tầm quan trọng của KSNB

Hệ thống kiểm soát nội bộ đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý rủi ro và đảm bảo tính chính xác của thông tin tài chính. KSNB giúp ngân hàng phát hiện và ngăn chặn gian lận, đồng thời bảo vệ tài sản và nguồn lực của ngân hàng. Việc thiết lập một hệ thống KSNB mạnh mẽ không chỉ giúp ngân hàng tuân thủ pháp luật mà còn nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh trên thị trường. Theo Ủy ban Basel, KSNB là một quá trình liên tục, không chỉ là một chính sách hay thủ tục đơn lẻ. Mỗi nhân viên trong ngân hàng đều có trách nhiệm tham gia vào quá trình này, từ đó tạo ra một môi trường văn hóa kiểm soát hiệu quả.

II. Cải tiến quy trình kiểm soát nội bộ

Việc cải tiến quy trình KSNB tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam là cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động. Các giải pháp cải tiến bao gồm việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý và kiểm soát, từ đó tăng cường tính chính xác và kịp thời của thông tin. Công nghệ thông tin không chỉ giúp tự động hóa các quy trình mà còn tạo ra các báo cáo tài chính đáng tin cậy hơn. Việc đào tạo nhân viên về các quy trình KSNB cũng là một yếu tố quan trọng, giúp họ nhận thức rõ hơn về vai trò và trách nhiệm của mình trong việc duy trì hệ thống kiểm soát. Đào tạo nhân viên không chỉ giúp nâng cao năng lực mà còn tạo ra một đội ngũ nhân viên có khả năng phát hiện và xử lý rủi ro kịp thời.

2.1. Ứng dụng công nghệ thông tin

Công nghệ thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc cải tiến hệ thống KSNB. Việc áp dụng các phần mềm quản lý hiện đại giúp ngân hàng tự động hóa quy trình kiểm soát, từ đó giảm thiểu sai sót và tăng cường tính chính xác của báo cáo tài chính. Hệ thống thông tin quản lý sẽ cung cấp các dữ liệu cần thiết để đánh giá hiệu quả hoạt động và phát hiện kịp thời các rủi ro. Ngoài ra, việc sử dụng công nghệ cũng giúp ngân hàng tiết kiệm thời gian và chi phí trong quá trình kiểm soát, đồng thời nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.

III. Quản lý rủi ro trong hệ thống KSNB

Quản lý rủi ro là một phần không thể thiếu trong hệ thống kiểm soát nội bộ. Ngân hàng cần xác định và đánh giá các rủi ro có thể xảy ra trong quá trình hoạt động, từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa và xử lý kịp thời. Việc xây dựng một quy trình đánh giá rủi ro hiệu quả sẽ giúp ngân hàng nhận diện được các yếu tố có thể ảnh hưởng đến hoạt động của mình. Hệ thống KSNB cần được thiết kế để có thể linh hoạt điều chỉnh theo các thay đổi trong môi trường kinh doanh và các quy định pháp luật mới. Điều này không chỉ giúp ngân hàng bảo vệ tài sản mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.

3.1. Đánh giá hiệu quả hệ thống KSNB

Đánh giá hiệu quả của hệ thống KSNB là một bước quan trọng trong quá trình cải tiến. Ngân hàng cần thường xuyên thực hiện các cuộc kiểm tra và đánh giá để xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong hệ thống. Việc này không chỉ giúp ngân hàng nhận diện được các vấn đề cần khắc phục mà còn tạo ra cơ hội để cải tiến quy trình và nâng cao chất lượng dịch vụ. Các báo cáo đánh giá cần được thực hiện định kỳ và công khai để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý.

IV. Đào tạo nhân viên và nâng cao nhận thức

Đào tạo nhân viên là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì và cải tiến hệ thống kiểm soát nội bộ. Ngân hàng cần tổ chức các khóa đào tạo định kỳ để nâng cao nhận thức của nhân viên về vai trò và trách nhiệm của họ trong hệ thống KSNB. Việc này không chỉ giúp nhân viên hiểu rõ hơn về quy trình kiểm soát mà còn tạo ra một môi trường làm việc tích cực, nơi mọi người đều có thể đóng góp vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động của ngân hàng. Đào tạo cũng giúp nhân viên phát triển kỹ năng cần thiết để phát hiện và xử lý các rủi ro một cách hiệu quả.

4.1. Tạo ra văn hóa kiểm soát

Tạo ra một văn hóa kiểm soát trong ngân hàng là rất quan trọng. Mỗi nhân viên cần nhận thức được rằng họ đều có trách nhiệm trong việc duy trì hệ thống KSNB. Ngân hàng cần khuyến khích nhân viên tham gia vào các hoạt động kiểm soát và báo cáo các vấn đề phát sinh. Việc xây dựng một môi trường làm việc cởi mở, nơi mọi người có thể chia sẻ ý kiến và đề xuất cải tiến sẽ giúp nâng cao hiệu quả của hệ thống KSNB. Văn hóa kiểm soát mạnh mẽ sẽ giúp ngân hàng phát hiện và xử lý rủi ro một cách kịp thời, từ đó bảo vệ tài sản và uy tín của ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kiểm soát nội bộ (KSNB) là yếu tố thiết yếu trong quản trị ngân hàng, đảm bảo hoạt động an toàn và bền vững. Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) hoạt động không vì lợi nhuận mà hướng tới hiệu quả kinh tế xã hội, với đối tượng cho vay chủ yếu là các dự án phát triển kết cấu hạ tầng, xã hội hóa, nông nghiệp, nông thôn và các địa bàn khó khăn. Tính đến năm 2018, dư nợ cho vay của VDB đạt khoảng 292.529 tỷ đồng, trong đó dư nợ cho vay vốn ODA chiếm 52%, cho vay đầu tư phát triển chiếm 29%, còn lại là cho vay xuất khẩu và ủy thác. Tỷ lệ nợ xấu ở mức 6,9%, giảm nhẹ so với năm trước. Hệ thống KSNB tại VDB có vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro mất vốn, nợ quá hạn và thua lỗ, tuy nhiên còn nhiều tồn tại về tổ chức bộ máy, nhận diện rủi ro, hoạt động kiểm soát và công nghệ thông tin.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB tại VDB, bao gồm hệ thống hóa lý luận, phân tích thực trạng, chỉ ra hạn chế và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống KSNB của VDB trong giai đoạn 2013-2018, với dữ liệu thực tế từ VDB và các chi nhánh. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng quản trị rủi ro, đảm bảo tuân thủ pháp luật và phát triển bền vững của ngân hàng, góp phần thúc đẩy đầu tư phát triển kinh tế xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết KSNB của COSO, bao gồm 5 thành phần chính: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, hệ thống thông tin và truyền thông, giám sát kiểm soát. COSO định nghĩa KSNB là quá trình do con người thiết lập nhằm đảm bảo hợp lý các mục tiêu về hoạt động, báo cáo và tuân thủ. Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng các nguyên tắc kiểm soát nội bộ theo chuẩn mực quốc tế ISA 400 và Thông tư số 44/2011/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của kiểm toán nội bộ và các quy định pháp luật liên quan.

Mô hình kiểm soát nội bộ của Ủy ban Basel cũng được tham khảo, với 13 nguyên tắc thiết kế và đánh giá hệ thống KSNB ngân hàng, tập trung vào giám sát điều hành, nhận diện rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin truyền thông và giám sát sửa chữa sai sót. Các nguyên tắc này giúp đảm bảo hệ thống KSNB phù hợp với quy mô, bản chất và mức độ phức tạp của hoạt động ngân hàng.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro thị trường, kiểm toán nội bộ, phân cấp ủy quyền, nguyên tắc bất kiêm nhiệm, và hệ thống thông tin quản lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các công trình nghiên cứu, văn bản pháp luật, quy định của Nhà nước và VDB, báo cáo tài chính, tài liệu nghiệp vụ. Dữ liệu sơ cấp gồm kết quả điều tra, phỏng vấn sâu với Ban Lãnh đạo, Ban Kiểm soát, Ban Tài chính - Kế toán và các cán bộ liên quan tại VDB và các chi nhánh.

Cỡ mẫu phỏng vấn gồm 38 cán bộ lãnh đạo chủ chốt tại VDB, đại diện cho các phòng ban và chi nhánh. Phương pháp chọn mẫu là phi xác suất, dựa trên tiêu chí chuyên môn và vai trò trong hệ thống KSNB. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp tổng hợp, so sánh, đánh giá định tính và định lượng, kết hợp với phân tích SWOT để xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của hệ thống KSNB tại VDB.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2018 đến đầu năm 2019, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích thực trạng, xây dựng giải pháp và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Môi trường kiểm soát chưa đồng bộ và chưa phù hợp: 84,2% cán bộ lãnh đạo cho rằng VDB cần ban hành quy định cụ thể về KSNB, hiện tại chỉ dựa vào quy trình, kế hoạch chưa đầy đủ. 55,2% đánh giá sự phân định chức năng giữa các đơn vị chưa chặt chẽ, dẫn đến chồng chéo và thiếu hiệu quả quản lý.

2. Nhân sự và trình độ chuyên môn còn hạn chế: 65,7% cán bộ lãnh đạo nhận định VDB chưa xây dựng được đội ngũ cán bộ chuyên nghiệp, đặc biệt trong quản trị ngân hàng, phân tích tín dụng và quản lý rủi ro. Tình trạng "chảy máu chất xám" diễn ra với gần 10% nhân sự giảm từ 2014 đến nay.

3. Nhận diện và đánh giá rủi ro chưa hiệu quả: 100% cán bộ lãnh đạo cho rằng VDB chưa có hệ thống quản lý rủi ro toàn diện, đặc biệt với rủi ro tín dụng, thanh khoản và hoạt động. Việc thẩm định dự án còn nặng về thủ tục hành chính, thiếu đánh giá năng lực chủ đầu tư và đo lường rủi ro định lượng.

4. Hoạt động kiểm soát chủ yếu mang tính phát hiện, chưa ngăn ngừa: 86,8% cán bộ lãnh đạo cho biết kiểm soát tập trung vào tuân thủ hồ sơ, chưa chú trọng đánh giá rủi ro và hiệu quả kiểm soát. Nguyên tắc phân công, bất kiêm nhiệm và ủy quyền chưa được thực hiện nghiêm túc, dẫn đến sai sót và lặp lại vi phạm.

5. Hệ thống thông tin và truyền thông lạc hậu, chưa đáp ứng yêu cầu: 68,4% cán bộ lãnh đạo đánh giá phần mềm quản trị VDB Online đã lỗi thời, hệ thống báo cáo chủ yếu thủ công, thiếu tự động hóa và kiểm soát nghiệp vụ qua phần mềm. Việc truyền thông nội bộ còn hạn chế, chưa tạo được sự phối hợp và phản hồi hiệu quả.

6. Hoạt động giám sát và kiểm toán nội bộ còn yếu kém: Kiểm toán nội bộ mới thành lập từ năm 2016, chưa phát huy hết vai trò đánh giá hiệu quả hệ thống KSNB. 84,2% cán bộ lãnh đạo cho rằng kiểm toán nội bộ chủ yếu kiểm tra tuân thủ, chưa đánh giá hiệu quả hoạt động và rủi ro một cách toàn diện.

Thảo luận kết quả

Các tồn tại về môi trường kiểm soát và tổ chức bộ máy phản ánh đặc thù hoạt động của VDB là ngân hàng chính sách, chịu sự quản lý của nhiều cơ quan Nhà nước và có đối tượng cho vay rủi ro cao. So với các ngân hàng thương mại, VDB gặp khó khăn trong việc áp dụng các chuẩn mực KSNB do đặc thù không vì lợi nhuận và phạm vi hoạt động rộng khắp.

Việc nhân sự chưa chuyên nghiệp và thiếu chế tài xử lý trách nhiệm làm giảm hiệu quả vận hành hệ thống KSNB. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu về KSNB tại các ngân hàng thương mại trong nước, nhưng mức độ ảnh hưởng tại VDB cao hơn do tính đặc thù.

Nhận diện rủi ro chưa đầy đủ và hoạt động kiểm soát mang tính phát hiện sau khi sai phạm xảy ra làm tăng nguy cơ mất vốn và nợ xấu. Hệ thống thông tin lạc hậu làm giảm khả năng giám sát và phản ứng kịp thời với rủi ro, điều này được minh họa qua biểu đồ so sánh tỷ lệ nợ xấu và tốc độ xử lý nợ tại VDB so với các ngân hàng khác.

Kiểm toán nội bộ chưa phát huy vai trò giám sát toàn diện, chủ yếu tập trung kiểm tra tuân thủ, chưa đánh giá hiệu quả và rủi ro, dẫn đến việc phát hiện sai phạm muộn và chưa có biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Điều này phù hợp với các báo cáo ngành về hạn chế kiểm toán nội bộ tại các tổ chức tín dụng.

Tổng thể, hệ thống KSNB tại VDB đã có những bước phát triển nhưng còn nhiều hạn chế cần khắc phục để đáp ứng yêu cầu quản trị rủi ro trong bối cảnh hoạt động đặc thù và môi trường pháp lý thay đổi liên tục.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống quy định KSNB đồng bộ, rõ ràng: Ban Lãnh đạo VDB cần ban hành các quy định chi tiết về KSNB, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và trách nhiệm của từng đơn vị, cá nhân trong hệ thống. Mục tiêu đạt được sự thống nhất trong toàn hệ thống trong vòng 12 tháng.

2. Nâng cao năng lực và chuyên môn đội ngũ cán bộ: Tổ chức đào tạo chuyên sâu về quản trị ngân hàng, phân tích tín dụng, quản lý rủi ro và kiểm toán nội bộ. Áp dụng chính sách đãi ngộ, khen thưởng và chế tài xử lý nghiêm minh để giữ chân nhân tài. Thực hiện trong 18 tháng với sự phối hợp của các đơn vị đào tạo chuyên ngành.

3. Xây dựng hệ thống quản lý rủi ro toàn diện và áp dụng công nghệ hiện đại: Triển khai hệ thống cảnh báo sớm rủi ro tín dụng, thanh khoản và hoạt động; nâng cấp phần mềm quản trị lõi (Corebanking) để tự động hóa quy trình kiểm soát và giám sát nghiệp vụ. Mục tiêu hoàn thành trong 24 tháng, do Ban Công nghệ thông tin phối hợp Ban Quản lý rủi ro thực hiện.

4. Tăng cường hoạt động kiểm toán nội bộ và giám sát độc lập: Mở rộng phạm vi kiểm toán nội bộ, áp dụng phương pháp đánh giá dựa trên rủi ro, tập trung vào hiệu quả hoạt động và phòng ngừa sai phạm. Đảm bảo bộ phận kiểm toán nội bộ có đủ năng lực, chứng chỉ chuyên môn và độc lập trong hoạt động. Thực hiện trong 12 tháng, do Ban Kiểm soát chủ trì.

5. Cải thiện hệ thống thông tin và truyền thông nội bộ: Xây dựng mạng nội bộ hiện đại, nâng cao hiệu quả truyền thông hai chiều giữa các cấp, áp dụng hệ thống quản lý văn bản và hồ sơ công việc (Edocman) hiệu quả hơn. Đào tạo nhân viên sử dụng công nghệ thông tin trong công tác kiểm soát. Thực hiện trong 12 tháng, do Ban Công nghệ thông tin và Văn phòng phối hợp triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban Lãnh đạo và Hội đồng Quản trị VDB: Giúp hiểu rõ thực trạng và các giải pháp nâng cao hiệu quả hệ thống KSNB, từ đó đưa ra quyết sách phù hợp nhằm đảm bảo hoạt động an toàn, bền vững.

2. Ban Kiểm soát và Kiểm toán nội bộ các ngân hàng chính sách và thương mại: Tham khảo mô hình, phương pháp đánh giá và hoàn thiện KSNB, áp dụng vào thực tiễn quản lý rủi ro và kiểm soát nội bộ.

3. Cán bộ quản lý rủi ro và chuyên viên tín dụng: Nắm bắt các yếu tố ảnh hưởng đến rủi ro tín dụng, phương pháp nhận diện và kiểm soát rủi ro, nâng cao năng lực thẩm định và giám sát khoản vay.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành tài chính ngân hàng: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về KSNB trong ngân hàng chính sách, làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu, luận văn và bài giảng.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống kiểm soát nội bộ là gì và tại sao quan trọng với ngân hàng?
   Hệ thống KSNB là tập hợp các chính sách, thủ tục và hoạt động do con người thiết lập nhằm đảm bảo hoạt động ngân hàng an toàn, hiệu quả, tuân thủ pháp luật và báo cáo tài chính đáng tin cậy. Nó giúp giảm thiểu rủi ro mất vốn và nâng cao uy tín ngân hàng.

2. Đặc thù nào khiến KSNB tại VDB khác biệt so với ngân hàng thương mại?
   VDB hoạt động không vì lợi nhuận mà hướng tới hiệu quả kinh tế xã hội, cho vay chủ yếu các dự án phát triển có rủi ro cao, thời hạn vay dài và hiệu quả kinh tế không cao. Điều này đòi hỏi hệ thống KSNB phải phù hợp với đặc thù rủi ro và mục tiêu chính sách.

3. Những hạn chế chính của hệ thống KSNB tại VDB hiện nay là gì?
   Bao gồm môi trường kiểm soát chưa đồng bộ, nhân sự chưa chuyên nghiệp, nhận diện rủi ro chưa đầy đủ, hoạt động kiểm soát mang tính phát hiện sau sai phạm, hệ thống thông tin lạc hậu và kiểm toán nội bộ chưa phát huy hiệu quả.

4. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả kiểm toán nội bộ tại VDB?
   Cần mở rộng phạm vi kiểm toán, áp dụng phương pháp đánh giá dựa trên rủi ro, tập trung vào hiệu quả hoạt động, đảm bảo tính độc lập và năng lực chuyên môn của kiểm toán viên nội bộ, đồng thời tăng cường vai trò giám sát liên tục.

5. Vai trò của công nghệ thông tin trong hệ thống KSNB là gì?
   Công nghệ thông tin giúp tự động hóa quy trình kiểm soát, nâng cao độ chính xác và kịp thời trong giám sát nghiệp vụ, cải thiện truyền thông nội bộ và hỗ trợ phân tích, cảnh báo rủi ro hiệu quả hơn, từ đó giảm thiểu sai sót và gian lận.

Kết luận

• Hệ thống KSNB tại VDB đóng vai trò then chốt trong quản trị rủi ro và đảm bảo hoạt động ngân hàng an toàn, hiệu quả.
• Nghiên cứu đã hệ thống hóa lý luận, phân tích thực trạng và chỉ ra các tồn tại về môi trường kiểm soát, nhân sự, nhận diện rủi ro, hoạt động kiểm soát, hệ thống thông tin và kiểm toán nội bộ.
• Đề xuất các giải pháp đồng bộ về quy định, nâng cao năng lực nhân sự, ứng dụng công nghệ, tăng cường kiểm toán nội bộ và cải thiện truyền thông nội bộ.
• Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp trong vòng 12-24 tháng, đồng thời đánh giá hiệu quả định kỳ để điều chỉnh phù hợp.
• Kêu gọi Ban Lãnh đạo VDB và các bên liên quan phối hợp thực hiện nhằm nâng cao chất lượng hệ thống KSNB, góp phần phát triển bền vững ngân hàng và nền kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về hệ thống kiểm soát nội bộ trong hệ thống Ngân hàng. Chương 3: Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam. Chương 4: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam. 6 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG 2.

Lý luận cơ bản về hệ thống kiểm soát nội bộ 2. Khái niệm Khái niệm KSNB đã hình thành và phát triển dần trở thành một hệ thống lý luận về vấn đề kiểm soát trong tổ chức. Quá trình nhận thức và nghiên cứu về KSNB đã được đúc kết thành các khái niệm khác nhau từ đơn giản đến phức tạp. Đến nay, khái niệm KSNB được chấp nhận khá rộng rãi được đưa ra bởi COSO.

COSO là một Ủy ban thuộc Hội đồng quốc gia Hoa kỳ về chống gian lận trong BCTC (National Commssion on Financial Reporting, hay còn gọi là Treadway Commission), bao gồm đại diện của Hiệp hội kế toán viên công chứng Hoa Kỳ (AICPA), Hiệp hội kiểm toán nội bộ (IIA), Hiệp hội quản trị viên tài chính (FEI), Hiệp hội kế toán Hoa Kỳ (AAA), Hiệp hội kế toán quản trị (IMA). Năm 1992 COSO đã phát hành “Báo cáo KSNB - Khuôn khổ hợp nhất”, cho rằng hệ thống KSNB là một quá trình do người quản lý, HĐQT và các nhân viên của đơn vị chi phối, nó được thiết lập để tạo ra sự đảm bảo hợp lý nhằm thực hiện các mục tiêu sau đây: Đảm bảo sự tin cậy của BCTC; Đảm bảo sự tuân thủ các quy định và luật lệ; Đảm bảo các hoạt động được thực hiện hiệu quả. Khái niệm KSNB được nêu trong Chuẩn mực kiểm toán quốc tế 315 - Hiểu biết tình hình kinh doanh, môi trường của doanh nghiệp và đánh giá rủi ro có sai phạm trọng yếu, cơ bản cũng đồng nhất với khái niệm về KSNB trong Báo cáo của COSO năm 1992. Năm 2013, COSO đã phát hành Báo cáo KSNB - Khuôn khổ hợp nhất cập nhật với khái niệm KSNB được bổ sung.

Theo đó, KSNB là một quá trình do người quản lý, HĐQT và các nhân viên khác của một tổ chức, nó được thiết lập để tạo ra sự đảm bảo hợp lý nhằm thực hiện các mục tiêu liên quan đến hoạt động, báo cáo và tuân thủ. Theo đó, các mục tiêu hoạt động, 20 mục tiêu tuân thủ cơ bản vẫn giữ nguyên như trước đây, nhưng mục tiêu báo cáo đã được mở rộng hơn, không chỉ đảm bảo độ tin cậy của BCTC mà còn liên 7 quan đến độ tin cậy của các báo cáo phi tài chính và báo cáo nội bộ khác. Theo Luật Kế toán năm 2015 thì KSNB được hiểu là việc thiết lập và tổ chức thực hiện trong nội bộ đơn vị kế toán các cơ chế, chính sách, quy trình, quy định nội bộ phù hợp với quy định của pháp luật nhằm bảo đảm phòng ngừa, phát hiện, xử lý kịp thời rủi ro và đạt được yêu cầu đề ra. Trong các khái niệm nêu trên, 04 nội dung cơ bản của KSNB là (i) quá trình, (ii) con người, (iii) đảm bảo hợp lý và (iv) mục tiêu.

Cụ thể: (i) KSNB là một quá trình: KSNB bao gồm một chuỗi hoạt động kiểm soát hiện diện ở mọi bộ phận trong tổ chức và được kết hợp với nhau thành một thể thống nhất. Quá trình kiểm soát là phương tiện giúp cho đơn vị đạt được các mục tiêu của mình. Hệ thống KSNB không chỉ là một thủ tục hay một chính sách được thực hiện ở một vài thời điểm nhất định, mà được vận hành liên tục ở tất cả mọi cấp độ trong tổ chức. Thuật ngữ “kiểm soát” được hiểu là bất cứ khía cạnh nào của một hoặc nhiều thành phần của KSNB.

(ii) KSNB được thiết kế và vận hành bởi con người: KSNB không chỉ đơn thuần là những chính sách, thủ tục, biểu mẫu.mà phải bao gồm cả những con người trong tổ chức như Hội đồng quản trị, ban giám đốc, các nhân viên khác. Chính con người định ra mục tiêu, thiết lập cơ chế kiểm soát ở mọi nơi và vận hành chúng. (iii) KSNB tạo ra sự bảo đảm hợp lý: KSNB chỉ có thể tạo ra sự đảm bảo hợp lý cho ban Giám đốc và nhà quản lý việc đạt được các mục tiêu của tổ chức chứ không phải là sự đảm bảo chắc chắn. (iv) Các mục tiêu của KSNB: KSNB giúp một tổ chức đạt được các mục tiêu nhưng không có nghĩa là đảm bảo sự thành công của tổ chức đó.

Tổ chức đặt ra mục tiêu mình cần đạt tới. Vì khi vận hành hệ thống KSNB, những yếu kém có thể xảy ra do các sai lầm của con người nên dẫn đến không thực hiện được các mục tiêu. KSNB có thể ngăn chặn và phát hiện những sai phạm nhưng không thể đảm bảo là chúng không bao giờ xảy ra. Hơn nữa, một nguyên tắc cơ bản trong việc đưa ra quyết định quản lý là chi phí cho quá trình kiểm soát không thể vượt quá lợi ích được mong đợi từ quá trình kiểm soát đó.

Do đó, tuy người quản lý có 8 thể nhận thức đầy đủ về các rủi ro, thế nhưng nếu chi phí cho quá trình kiểm soát quá cao thì họ vẫn không áp dụng các thủ tục kiểm soát rủi ro. Hệ thống kiểm soát nội bộ 2. Khái niệm Theo Chuẩn mực Kiểm toán về Đánh giá rủi ro và KSNB (ISA 400 trước đây) của IFAC thì Hệ thống KSNB bao gồm toàn bộ các chính sách và thủ tục (các loại hình kiểm soát) được áp dụng bởi nhà quản lý của đơn vị nhằm đảm bảo việc thực hiện các mục tiêu đã định như: thực hiện hoạt động hiệu quả và tuân thủ pháp luật, bám sát chủ trương mà nhà quản lý đã đặt ra; bảo vệ tài sản; ngăn ngừa và phát hiện gian lận và sai sót; đảm bảo sự đầy đủ và chính xác của các thông tin kế toán; lập BCTC tin cậy, đúng thời hạn. Theo Thông tư số 44/2011/TT-NHNN thì Hệ thống KSNB là tập hợp các cơ chế, chính sách, quy trình, quy định nội bộ, cơ cấu tổ chức của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được xây dựng phù hợp theo quy định tại Thông tư này và được tổ chức thực hiện nhằm bảo đảm phòng ngừa, phát hiện, xử lý kịp thời rủi ro và đạt được yêu cầu đề ra.

Khái niệm về hệ thống KSNB một cách chung nhất được Ngô Trí Tuệ (2013) cho rằng Hệ thống KSNB thực chất là hệ thống các chính sách và thủ tục được thiết lập nhằm đạt được bốn mục tiêu cơ bản: Bảo vệ tài sản của đơn vị; đảm bảo độ tin cậy của các thông tin; đảm bảo việc thực hiện các chế độ pháp lý và đảm bảo hiệu quả của hoạt động. Các chính sách và thủ tục kiểm soát này do nhà quản lý thiết lập trên cơ sở tuân thủ pháp luật, đồng thời thể hiện tư tưởng, quan điểm và triết lý trong quản lý và điều hành các lĩnh vực hoạt động trong đơn vị. Về thực chất, khái niệm này phản ánh phù hợp với bản chất nghĩa của từ “hệ thống” theo đại từ điển Tiếng Việt, với tư cách là “thể thống nhất bao gồm những tư tưởng, nguyên tắc, quy tắc liên kết với nhau một cách chặt chẽ có logic”. Hơn nữa, nó có tính tổng quát, có thể sử dụng để nghiên cứu hệ thống KSNB ở mọi loại hình đơn vị trong các lĩnh vực khác nhau như: quản lý nhà nước, hành chính sự nghiệp, kinh doanh.

Mục tiêu Một hệ thống KSNB lập ra gồm 4 mục tiêu: 9 (i) Bảo đảm cho ngân hàng hoạt động tuân thủ pháp luật và các quy định, quy trình nội bộ về quản lý và hoạt động, và các chuẩn mực đạo đức do ngân hàng đặt ra; (ii) Đảm bảo mức độ tin cậy và tính trung thực của các thông tin tài chính và phi tài chính; (iii) Bảo vệ, quản lý và sử dụng tài sản và các nguồn lực một cách kinh tế và hiệu quả; (iv) Hỗ trợ thực hiện các mục tiêu do Ban Lãnh đạo ngân hàng đề ra. Hệ thống KSNB là một quá trình kiểm soát giúp cho đơn vị đạt được các mục tiêu của mình. Hệ thống KSNB được thiết kế và vận hành bởi con người, nó không chỉ là đơn thuần về chính sách, thủ tục, biểu mẫu… mà phải bao gồm cả nhân lực của đơn vị đó. Chính con người sẽ lập ra mục tiêu, thiết lập cơ chế vận hành nó.

Một hệ thống KSNB tốt không chỉ được thiết kế tốt mà còn được vận hành tốt. Hệ thống KSNB cung cấp một sự đảm bảo hợp lý, chứ không phải đảm bảo tuyệt đối những mục tiêu sẽ đạt được. Vì khi vận hành hệ thống KSNB, những yếu kém có thể xảy ra do các sai lầm của con người. Một nguyên tắc cơ bản cho quyết định quản lý là chi phí cho quá trình kiểm soát không thể vượt quá lợi ích được mong đợi từ quá trình kiểm soát.

Đối với BCTC, KSNB phải đảm bảo về tính trung thực và đáng tin cậy, bởi vì chính người quản lý đơn vị có trách nhiệm lập BCTC phù hợp với chuẩn mực và chế độ kế toán hiện hành. Đối với tính tuân thủ, KSNB trước hết phải đảm bảo hợp lý việc chấp hành luật pháp và các quy định. KSNB cần hướng mọi thành viên vào việc tuân thủ các chính sách, quy định nội bộ của đơn vị, qua đó đạt được những mục tiêu của đơn vị. Đối với những mục tiêu hiện hữu và hợp lý giúp đơn vị bảo vệ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, bảo mật thông tin, nâng cao uy tín, mở rộng thị phần, thực hiện các chiến lược kinh doanh.

Kiểm soát nội bộ trong ngân hàng theo tiêu chuẩn BASEL 10 Uỷ ban Basel về giám sát nghiệp vụ ngân hàng là một Uỷ ban bao gồm các chuyên gia giám sát hoạt động ngân hàng được thành lập bởi các Thống đốc NHTW của nhóm G10, năm 1975. Uỷ ban này bao gồm đại diện cao cấp của các cơ quan giám sát nghiệp vụ ngân hàng và bản thân NHTW của các nước Bỉ, Canada, Pháp, Đức, Italia, Nhật bản, Hà Lan, Thụy Điển, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ. Uỷ ban tổ chức họp thường niên tại trụ sở Ngân hàng thanh toán quốc tế tại Washington hoặc tại Thành Phố Basel – Thụy Sỹ. Ban thư ký thường trực của Uỷ ban này cũng có trụ sở làm việc tại Thủ Đô Washington - Hoa Kỳ.

Mục tiêu của kiểm soát nội bộ ngân hàng Theo Ủy ban Basel (1998), KSNB là quá trình được thực hiện bởi HĐQT, Ban điều hành và toàn thể nhân viên.