CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC PHỐI HỢP THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Lý luận cơ bản về thu và phối hợp thu ngân sách nhà nước 1.Lý luận cơ bản về ngân sách nhà nước và thu ngân sách nhà nước 1.Khái niệm Ngân sách nhà nước và thu ngân sách nhà nước Luật Ngân sách Nhà nước của Việt Nam đã được Quốc hội Việt Nam thông qua ngày 25/06/2015 định nghĩa Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước [6]. Một trong những vai trò quan trọng của NSNN đó chính là công cụ huy động nguồn tài chính để bảo bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Đây là vai trò lịch sử mà trong bất kỳ cơ chế nào, thời đại nào ngân sách nhà nước cũng cần thực hiện.
Vai trò này được xác định trên cơ sở bản chất kinh tế của ngân sách nhà nước do mọi hoạt động trong mọi lĩnh vực của nhà nước để thực hiện mục tiêu xác định đều cần đến nguồn tài chính từ việc thu thuế và các hình thức thu ngoài thuế.Tuy nhiên, việc huy động nguồn tài chính này cần phải quan tâm đến ba vấn đề cơ bản. Đó là: Một, mức động viên vào ngân sách nhà nước đối với các thành viên trong xã hội bằng hình thức thu thuế và ngoài thuế cần phải hợp lý. Mức thu cao hay thấp đều có tác động tiêu cực. Hai, tỷ lệ động viên vào ngân sách nhà nước đối với GDP vừa đảm bảo hợp lý với tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế, vừa đảm bảo cho đơn vị cơ sở có điều kiện tích tụ vốn để mở rộng, tái sản xuất.
Ba, các công cụ kinh tế được sử dụng để tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước và thực hiện các khoản chi tiêu của ngân sách nhà nước. Vì vậy, để đảm bảo NSNN đủ phục vụ nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, nhiệm vụ thu NSNN đóng vai trò hết sức quan trọng. Có thu thì mới có chi, thu đủ mới 6 van đảm bảo chi cho các hoạt động của Nhà nước. Theo luật NSNN hiện hành, thu NSNN bao gồm: - Toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí; - Toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt động thì được khấu trừ; các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước thực hiện nộp ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật; - Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương; - Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật [16].
Các khoản thu NSNN phải được thực hiện theo quy định của Luật NSNN, các luật về thuế và các quy định khác của pháp luật về thu ngân sách nhà nước. Mỗi khoản thu được phân chia tỷ lệ phần trăm (%) cho các cấp ngân sách được hưởng bao gồm cấp trung ương và địa phương. Từ số thu được hưởng theo quy định trên mỗi khoản thu, HĐND cấp tỉnh quyết định việc phân chia số được hưởng cho các cấp tiếp theo (tỉnh – huyện – xã). Việc phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) đối với các khoản thu phân chia giữa các cấp ngân sách trên cơ sở bảo đảm công bằng, phát triển cân đối giữa các vùng, các địa phương.Đặc điểm của thu ngân sách nhà nước - Thu ngân sách nhà nước là tiền đề cần thiết để duy trì quyền lực chính trị và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Mọi khoản thu của nhà nước đều được thể chế hóa bởi các chính sách, chế độ và pháp luật của nhà nước; - Thu ngân sách nhà nước phải căn cứ vào tình hình hiện thực của nền kinh tế; biểu hiển ở các chỉ tiêu tổng sản phẩm quốc nội GDP, giá cả, thu nhập, lãi suất, v. - Thu ngân sách nhà nước được thực hiện theo nguyên tắc hoàn trả không trực tiếp là chủ yếu. - Thu ngân sách theo hai phương thức: tự nguyện và bắt buộc.Vai trò của thu ngân sách nhà nước Thu NSNN có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động của Nhà nước và nền kinh tế - xã hội, cụ thể là: 7 van - Thu NSNN bảo đảm nguồn vốn để thực hiện các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Vì NSNN được xem là quỹ tiền tệ tập trung quan trọng nhất của Nhà nước và được dùng để giải quyết nhung nhu cầu chung của Nhà nước về kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế, xã hội, hành chính, an ninh và quốc phòng.
Xuất phát từ vai trò này, việc tăng thu NSNN là rất cần thiết, được xem là một nhiệm vụ hàng đầu của hoạt động tài chính vĩ mô. - Thông qua thu NSNN, Nhà nước thực hiện việc quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội nhằm hạn chế những mặt khuyết tật, phát huy những mặt tích cực của nó và làm cho nó hoạt động ngày càng hiệu quả hơn. Với công cụ thuế, Nhà nước có thể can thiệp vào hoạt động của nền kinh tế nhằm định hướng cơ cấu kinh tế, định hướng tiêu dùng. Ví dụ, đối với các ngành nghề cần ưu tiên phát triển thì Nhà nước sẽ có chế độ thuế ưu đãi, giảm nhẹ hoặc miễn thuế và ngược lại.
Hoặc để định hướng tiêu dùng cho toàn xã hội theo hướng kích cầu hay hạn chế cầu tiêu dùng thì Nhà nước sẽ giảm thuế hoặc đánh thuế cao đối với loại hàng hóa đó. - Thu NSNN còn đóng vai trò quan trọng trong vấn đề điều tiết thu nhập của các cá nhân trong xã hội. Thông qua công cụ thuế, Nhà nước đánh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao hoặc đánh thuế cao đối với các hàng hóa xa xỉ, hàng hóa không khuyến khích tiêu dùng… 1.Vai trò của 3 cơ quan trong thu ngân sách nhà nước Cơ quan Thuế là cơ quan dự báo thu, trực tiếp quản lý thuđược Chính phủ cho phép hoặc uỷ quyền phối hợp với Kho bạc nhà nước tổchức quản lý, tập trung nguồn thu vào NSNN, thường xuyênkiểm tra, đôn đốc bảo đảm mọi khoản thu thuế phải được tập trung đầy đủ,kịp thời vào NSNN.Vì vậy, để thu NSNN đạt hiệu quả, vai trò cụ thểcủa các cơ quan như sau: Một là, xây dựng các chính sách, chế độ về quản lý NSNN; xâydựng chiến lược, quy hoạch, chương trình mục tiêu quốc gia, chương trìnhhành động, đề án, dự án quan trọng về quản lý NSNN; Dự toán các khoản thu được giao hàng năm theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước. 8 van Hai là, tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý thu NSNN đối vớingười nộp thuế: đăng ký thuế, cấp mã số thuế, xử lý hồ sơ khai thuế, tínhthuế, nộp thuế, miễn thuế, giảm thuế, hoàn thuế, xoá nợ thuế, tiền phạt, lập sổthuế, thông báo thuế, phát hành các lệnh thu thuế và thu khác theo quy địnhcủa pháp luật thuế; phối hợp với Kho bạc nhà nước, Ngân hàng thương mạitổ chức quản lý nguồn thu NSNN như: cập nhật và cung cấp thôngtin danh mục cơ quan Thuế, danh bạ NNT, số thuếphải nộp của từng NNT cho KBNN, NHTM, ủy nhiệm thu để sử dụng thốngnhất trong hệ thống phối hợp thu; hạch toán, tổng hợp, đối chiếu số NSNN đã nộp, số thuế hoàn trả của NNT, giải quyết các vướng mắc trong phốihợp thu.
Ba là, tổ chức thực hiện thống kê, kế toán NSNN, quản lý biênlai, ấn chỉ thuế; lập báo cáo về tình hình kết quả thu NSNN và báo cáokhác phục vụ cho việc chỉ đạo, điều hành của nhà nước. Bốn là, tổ chức thực hiện kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo vềcác khoản thu và khiếu nại, tố cáo liên quan đến việc thi hành công vụ của côngchức, viên chức thuế. Xử lý vi phạm hành chính về thu NSNN, lập hồ sơ đềnghị cơ quan có thẩm quyền khởi tố các tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luậtthuế theo quy định. Cơ quan Kho bạc Nhà nước là một cơ quan trong hệ thống bộ máy quản lý thuNSNN.
Cụ thể, KBNN có vai trò chủ đạo trong một số nội dung thu NSNN như sau: Một là, KBNN thực hiện tập trung đầy đủ, kịp thời các khoản thuNSNN và phân chia chính xác các khoản thu này cho NSNN các cấptheo đúng tỷ lệ được cấp có thẩm quyền quyết định đối với từng khoảnthu. KBNN tổ chức thu trực tiếp bằng tiền mặt từ NNT, thu qua cơ quan thuế,qua NHTM ủy nhiệm thu, phối hợp thu và thu bằng chuyển khoản qua hệ thống ngân hàngchưa ủy nhiệm thu đảm bảo thu nhanh, đúng, đủ và theo nguyên tắc tất cả cáckhoản thu đều được tập trung vào quỹ NSNN tại hệ thống KBNN. Hai là, thực hiện phân tích, đánh giá, tổng hợp số liệu, lập báo cáo thuNSNN theo từng địa bàn, từng cấp ngân sách, từng loại nguồn thu chủ yếu gửicác cơ quan theo chế độ quy định giúp nhà nước quản lý và điều hành NSNN. Ba là, phối hợp kiểm tra và đối chiếu số liệu thu vàoNSNN với cơ quan thuế, 9 van NHTM ủy nhiệm thu, NHTM phối hợp thu bảo đảm chính xác, đầy đủ,kịp thời; xác nhận số liệu thu NSNN theo yêu cầu nhà nước, thực hiệnhoàn trả các khoản thu NSNN theo quy định.
Phối hợp với cơ quanThuế, NHTM ủy nhiệm thu tổ chức các điểm thu, lịch thu, đảm bảo nộp kịpthời các khoản thuvào NSNN. Ngân hàng thương mại là cơ quan cung cấp đa dạng các dịch vụ tàichính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụthanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãntối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. NHTM có những chức năngchủ đạo sau: Thứ nhất, thực hiện chức năng trung gian tín dụng theo quy định,NHTM vừa đóng vai trò là người đi vay, vừa đóng vai trò là người cho vay vàhưởng lợi nhuận là khoản chênh lệch giữa lãi suất nhận gửi và lãi suất chovay và góp phần tạo lợi ích cho tất cả các bên tham gia: người gửi tiền vàngười đi vay.Nên NHTM tham gia thu NSNN để tạo thêm nguồn vốnthực hiện chức năng này.