mở đầu cho công cuộc đổi mới ở nước ta. Bằng tinh thần “Nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”, Đại hội đã nêu ra những mặt yếu kém, những sai lầm, cùng phân tích để đưa ra những biện pháp khắc phục. Trên cơ sở đó, Đại hội xác định, đổi mới toàn diện, đồng bộ trên mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, tư tưởng, văn hóa, từng bước hội nhập khu vực và thế giới. Có thể nói, Đại hội Đảng lần thứ VI là sự kiện chính trị quan trọng, đánh dấu bước chuyển mình to lớn trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
Từ đó tạo điều kiện cho đất nước nỗ lực vượt qua khủng hoảng kinh tế xã hội, đáp ứng được lòng mong mỏi của nhân dân. Trên tinh thần đổi mới ấy, văn học cũng có những điều kiện để thay đổi một cách thực sự. Như lời nhận định của Giáo sư Hà Minh Đức: “Đại hội Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 Đảng lần thứ VI đã mở ra một thời kì mới cho đất nước. Cho sự đổi mới trong tư duy, bao gồm cả tư duy nghệ thuật.
Thái độ thẳng thắn nhìn nhận và đánh giá đúng bản chất của các hiện tượng xã hội, tinh thần dân chủ được phát huy trong quá trình đổi mới đã tạo nên sự thúc đẩy lớn lao cho sự phát triển văn xuôi” [22]. Ngày 28/11/1987, Bộ chính trị ra Nghị quyết số 05-NQ/TW về “Đổi mới nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý văn học, nghệ thuật và văn hóa, phát huy khả năng sáng tạo, đưa văn học, nghệ thuật và văn hóa phát triển lên một bước mới”[71]. Nghị quyết đã khẳng định sự cần thiết đổi mới nâng cao trình độ lãnh đạo quản lý văn hóa văn nghệ. Đảng coi trọng vai trò nhiệm vụ cực kỳ quan trọng của văn học nghệ thuật trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước:“Đảng coi trọng vai trò và vị trí chính trị, xã hội của các hội sáng tác, bảo đảm cho các hội sáng tác, với tính chất là những tổ chức xã hội nghề nghiệp độc lập, hoạt động dưới sự lãnh đạo của Đảng…”[71].
Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị đã tạo điều kiện cho văn học có bước phát triển mới, để các văn nghệ sĩ thỏa sức sáng tạo. Đây được coi là sự kiện chính trị có ý nghĩa vô cùng quan trọng tác động trực tiếp đến quá trình đổi mới của văn học Việt Nam. Đặc biệt, cuộc gặp gỡ giữa Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh với gần 100 văn nghệ sĩ vào hai ngày 6 và 7/10/1987 tại Hà Nội đã càng tiếp thêm động lực cho các văn nghệ sĩ bắt tay vào công cuộc đổi mới. Cuộc gặp gỡ có sự có mặt của những tên tuổi các nhà văn như nhà văn Nguyễn Khải, Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Trọng Oánh, Nguyên Ngọc, Nguyễn Kiên, Chính Hữu, Bằng Việt…Tại cuộc gặp mặt, Tổng Bí thư đã có bài phát biểu khuyên các văn nghệ sĩ “Hãy tự cứu lấy mình trước khi trời cứu”, nhấn mạnh vai trò đặc biệt của văn nghệ sĩ là “Những người sản xuất, lại là những người sản xuất ra sản phẩm cao cấp cho xã hội”; người nghệ sĩ cũng cần phải có sự sáng tạo “không được áp đặt Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 mọi công việc như đặt con tàu chạy trên đường ray”; đồng thời cũng nêu lên trách nhiệm của người cầm bút: “phải dũng cảm nêu ra những vấn đề của đời sống, của xã hội.
Trong cuộc gặp gỡ này, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã mạnh dạn tuyên bố: “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa”[10]. Nhìn lại chặng đường đổi mới văn học, được sự hậu thuẫn bởi đường lối đúng đắn, kịp thời của Đảng, trên tinh thần “cởi trói”, “sáng tạo” nền văn học đã phát triển theo hướng tự do hơn, dân chủ hơn. Bằng sự nỗ lực, cách tân tìm tòi không ngừng của đội ngũ văn nghệ sĩ, văn học đổi mới đã đóng góp một khối lượng lớn tác phẩm có giá trị cho sự nghiệp văn học nước nhà đồng thời góp phần xây dựng một nền văn hóa dân tộc vững vàng, giàu bản sắc. Vấn đề cải cách ruộng đất trong văn học Việt Nam hiện đại Những thành tựu văn học đổi mới đã đạt được chính là một chiến thắng vang dội trên mặt trận dựng nước của dân tộc.
Công cuộc đổi mới ấy chuyển động một cách dữ dội trên tất cả các phương diện sáng tác. Bên cạnh cảm hứng sử thi – một đặc trưng nổi bật của giai đoạn trước là cảm hứng nhân văn xuất hiện, lấy con người làm trung tâm để đi tới một quan niệm toàn vẹn và sâu sắc hơn về con người. Các bình diện về đề tài, thể loại, loại hình, thủ pháp nghệ thuật… được các nhà văn tìm tòi, khám phá trở nên phong phú, đa dạng hơn. Trên văn đàn xuất hiện nhiều tác giả văn học mới khiến cho đội ngũ sáng tác trở nên đông đảo về số lượng.
Chưa bao giờ khu vườn văn học Việt Nam lại trở nên đa sắc, đa hương đến vậy. Trên tinh thần đổi mới tư duy và nhìn thẳng vào sự thật, văn học đã có sự đổi mới sâu sắc trong quan niệm phản ánh hiện thực. Các nhà văn đã vượt qua khỏi bức tường rào để đi đến sáng tác những đề tài mới tạo nên những góc nhìn mới về thời kỳ trong và sau chiến tranh. Văn học giai đoạn trước được nhìn nhận như là vũ khí để phục vụ cách mạng, nhà văn là người phát Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 ngôn cho tư tưởng và khát vọng của cả dân tộc, “Bay theo đường dân tộc đang bay” và “Nghĩ trong những điều Đảng nghĩ” (Chế Lan Viên).
Văn học giai đoạn này hướng tới những vấn đề có ý nghĩa lịch sử, ca ngợi vẻ đẹp của con người, cuộc sống, chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tin tưởng vào tương lai đất nước. Chính vì vậy, phạm vi phản ánh hiện thực khá chật hẹp, chỉ phản ánh một chiều, máy móc, việc phản ánh những cái xấu, cái tiêu cực trong xã hội khiến cho người cầm bút bị buộc tội bôi đen, gieo rắc hoài nghi. Văn học đổi mới không xóa bỏ chức năng của văn học giai đoạn trước. Thêm vào đó, tư duy văn học mới hình thành, văn học lúc này đi sâu vào khám phá hiện thực, hiện thực chiến tranh, hiện thực về con người trong mối quan hệ đa chiều phức tạp với một tư tưởng mới.
Những mảng tối mà trước đây vì nhiệm vụ phục vụ cách mạng, người cầm bút không có điều kiện phản ánh hoặc cố tình lẩn trách, nay được soi thấu một cách kĩ lưỡng, để lại những suy ngẫm và sự thức tỉnh trong lòng người đọc. Nông thôn là mảng đề tài rất được các nhà văn chú ý trong các thời kỳ. Đặc biệt, văn học thời kỳ này, các tác phẩm viết về nông thôn đã có những bước phát triển vượt bậc thể hiện sự thay đổi về tư duy, về hiện thực. Nông thôn hiện lên trong các tác phẩm văn học là nông thôn cả trong quá khứ và trong hiện tại, là nông thôn được soi chiếu trong nhiều bình diện của đời sống, nhất là những phương diện còn khuất lấp của giai đoạn trước tạo ra những góc nhìn mới về quá khứ, trăn trở hơn, day dứt hơn.
Công cuộc cải cách ruộng đất chính là một trong những mảng khuất lấp mà văn học trước đó mỗi khi viết về nông thôn các nhà văn còn dè dặt, né tránh. Trên tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật, những sai lầm của công cuộc cải cách ruộng đất đã được các nhà văn đưa ra phanh phui, mổ xẻ đến tận cùng đưa đến cái nhìn sâu sắc hơn về đời sống nông thôn, số phận con người trong biến cố của lịch sử dân tộc. Mặc dù Cải cách ruộng đất là đề tài được coi là “nhạy cảm” trong văn học thời kì trước nhưng điều đó không có nghĩa là văn học thời kì trước chưa Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 từng xuất hiện các tác phẩm viết về đề tài này. Trên thực tế, vào năm 1957, ngay sau thời gian cuộc cải cách diễn ra đã có một số tác phẩm đề cập đến những phần tăm tối của biến cố động trời này như Sắp cưới của Vũ Bão.
Đây được coi là cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong văn học Việt Nam đề cập đến vấn đề này. Ngay sau khi ra đời, tác phẩm đã gây ra cuộc tranh luận. Một bên ủng hộ, cho rằng tác phẩm đã phản ánh một cách trung thực chính xác đời sống nông thôn trong cuộc đấu tranh Cải cách ruộng đất. Một bên lại cho rằng, tác phẩm đã “Bôi nhọ hiện thực, bôi nhọ con người”.
Chính vì tác phẩm này mà đời văn của tác giả đã phải chịu nhiều gian nan. Những ngày bão táp (1957) của tác giả Hữu Mai là tác phẩm đầu tay của ông. Tác phẩm được đánh giá là một trong những cuốn sách quan trọng về thời kì Cải cách ruộng đất. Cũng giống như tiểu thuyết Sắp cưới của Vũ Bão, Những ngày bão táp ra đời được dư luận chú ý, với nhiều bài phê bình có khen, có chê.
Viết về sự thật bằng một tấm lòng hồn hậu, nhìn nhận các vấn đề một cách rõ ràng, tỉnh táo, đó có lẽ là lí do mà sau gần 60 năm kể từ lần đầu xuất bản, tiểu thuyết Những ngày bão táp được nhà xuất bản Trẻ tái bản và được độc giả đón nhận nồng nhiệt. Ngoài ra còn một số tác phẩm cũng đề cập đến vấn đề này như Ông lão hàng xóm của Kim Lân, Đầu sóng ngọn gió của Nguyễn Hùng…Do yếu tố thời đại và do những hạn chế về tư tưởng nên sự xuất hiện của các tác phẩm trên bị các nhà phê bình phê phán mạnh mẽ và do đó Cải cách ruộng đất dường như đã trở thành đề tài cấm kỵ với các nhà văn Việt Nam bấy giờ. Phải đến năm 1986, khi công cuộc đổi mới diễn ra, đời sống văn học trở nên dân chủ hơn, sự “cởi trói” về mặt tư tưởng đã giúp nhà văn mạnh dạn hơn trong việc đề cập đến những vết thương đầy ám ảnh do lịch sử để lại.